"Alegoria Zwycięstwa nad złem" według Matia Pretiego. Słynne malowidło w Valletcie

"Alegoria Zwycięstwa nad złem", Matia Preti, konkatedra pw. św. Jana Chrzciciela w Valletcie (link: domena publiczna)

Konkatedra pw. św. Jana Chrzciciela w Valletcie jest zabytkiem sztuki barokowej epoki kontrreformacji, który ze względu na bogactwo ideowo artystyczne należy do dzieł najwyższej klasy artystycznej, a przy tym jest typowych barokowych jednolitym dziełem (Gesamtkunstwerk), w którym architektura, wystrój rzeźbiarski i malarstwo poświęcone jest jednej i tej samej typowej dla baroku idei: "omnia ad maiorem Dei gloriam".

Jednym z najcenniejszych składników wystroju tej świątyni są malowidła ścienne słynnego malarza Matia Pretiego - członka zakonu Joannitów. Jego malowidła ścienne, powstałe w latach 1661 - 1666 poświęcone są chwale i dziejom patrona zakonu św. Jana Chrzciciela. Cykl zaczyna sie od malowidła w absydzie, miejscu gdzie znajduje sie najważniejsza cześć świątyni, to jest ołtarz Mszy św.. Jest to chwały św. Jana przed Trójcą Świętą oraz kilkanaście malowideł przedawniających Jego żywot, w tym scena jego męczeństwa.

Uzupełnieniem tego programu jest malowidło w lunecie po stronie zachodniej, przedstawiające „Alegorię zwycięstwa nad złem”. To monumentalna kompozycja, której centralną postacią jest kobieta w hełmie i zbroi, trzymająca miecz gorejący oraz sztandar Zakonu Maltańskiego. Zapewne stanowi ona alegorię zwycięstwa, nawiązującą do antycznych przedstawień bogini Ateny (Minerwy). Jest to przykład charakterystycznej dla baroku tendencji antykizującej, polegającej na wykorzystywaniu motywów pogańskich do wyrażania treści religijnych. Zło ukazane zostało poprzez pokonanych Turków leżących u stóp bohaterki – symbol ówczesnych wrogów chrześcijaństwa. Nie jest jednakże wykluczone, że mamy tu do czynienia z alegorią Kościoła tryumfującego ( ecclesia triumphans), bardziej to pasuje do wyjaśnienia ikonografii tego przedstawienia. Zwłaszcza, że joannici byli rygorystycznym zakonem i umieszczanie jakiś pogańskich wizerunków w świątyni mogło nie pasować do ich surowego ducha, tym bardziej obrazu kobiety pogańskiej. W sztuce baroku doby kontrreformacji decyzję o treściach artystycznych dzieła sakralnego podejmował zawsze tzw. inwentor (konceptor), obok fundatora i artysty to ważna postać w procesie tworzenia dzieła , często miał funkcję cenzora.

Oprócz tego wątku alegorycznego przedstawiono tu scenę historyczna, zapewne odnosząca sie go słynnego oblężenia Malty prze Muzułmanów w 1565 roku. Widzimy tu mury obronne z strzelającymi armatami a poniżej ciała okrutnie zabitych rycerzy maltańskich, a jednego z nich przedstawiono z ucięta głowa. A nad tym wszystkim unoszą się anioły i putta z gałązkami palmowymi - symbolami męczeństwa.

Aby nadać bardziej rzeczywistego i historycznego charakteru tej sceny artysta umieścił n dole po bokach dwa wizerunki portretowe Wielkiego mistrza Rafaela Cotonera i jego brata również Wielkiego mistrza Nicolasa Cotonera. Tego pierwszego ukazał jako miłosiernego rycerza maltańskiego przynoszącego choremu strawę a ten drugi został pokazany z gestem wskazującym na obraz przedstawiający galerę maltańską opatrzą flagą zakonu. Miało to służyć podkreśleniu roli rycerzy maltańskich jako opiekunów chorych i ubogich oraz morskich obrońców chrześcijaństwa. O tym, że mam tu wizerunki portretowe owych mistrzów świadczą , co prawda słabo widoczne, ich imiona wypisane na banderolach unoszonych przez anioły na niebie, co ma podkreślać chwałę tych postaci. Tożsamość owych postaci pokazują putta unoszące sie na niebie, z wizerunkiem kapelusza Wielkiego Mistrza i kwiatów bawełny - moty w herbu Cotonerów . Przedstawienie tych postaci nie jest siła rzeczy przypadkiem, bo ma to związek z pracą i udziałem w życiu rycerzy maltańskich twórcy tego malowidła Matia Pretiego.

To właśnie Wielki Mistrz Rafael Cotoner zgodził sie i to uroczyście na propozycje wykonania malowideł w konkatedrze przez Matia Pretiego. Zasłynął też z udzielania pomocy Republice Weneckiej w bitwie morskiej z Turkami podczas oblężenia Kandi (tzw. wojny kandyjskie Wenecji z Turkami), dlatego Preti przedstawił go na tle okrętów maltańskich. Pomnik nagrobny Rafaela Cotonera znajduje sie w konkatedrze pw. św. Jana Chrzciciela w Valletcie.

Nicolas Cotoner był Wielkim mistrzem Zakonu w latach 1663- 1680. Miał też swoje zasługi w walce z Turkami, rozbudował i umocnił mury obronne Valletty, lecz został tu przedstawiony jako czyniący miłosierdzie wobec chorego, co jest nawiązaniem do faktu ufundowania przez niego w 1674 roku na Malcie szkołę anatomii i medycyny (jako dodatek do szpitala Sacra Infermeria w Valletcie).

Malowidło Matia Pretiego "Alegoria zwycięstwa nad złem" zamyka bogaty w treści religijne i artystyczne cykl malowideł iluzjonistycznych konkatedry, którego tematem jest chwała męczeństwa św. Jana Chrzciciela.
To dzieło na swój sposób gloryfikuje ideę walki Kościoła z Islamem i też jest manifestacją wiary, że męczeństwo i ofiara z życia , w tym przypadku ze strony Zakonu Maltańskiego, jest siłą prowadząca do zwycięstwa nad złem. Zarazem jest to obraz Kościoła walczącego na Ziemi i triumfującego w Niebie ("Eccelsia triumphans et militans) - co odpowiada doktrynie epoki kontrreformacji.