Duma i wolność

Tekst o historii Białorusi opublikowany na niezalezna.pl

Duma i wolność

Siarżuk Holak* 

* - Siarżuk Holak jest białoruskim historykiem. Dane zmienione ze wzgledu na bezpieczeństwo autora.
 

Białoruska Republika Ludowa (Biełoruskaja Narodnaja Respublika – BNR) to jedyna jak do tej pory demokratyczna i narodowa państwowość białoruska w historii.  Białoruski ruch narodowy – w tym sama BNR – odwołuje się do spuścizny Wielkiego Księstwa Litewskiego – nie było to jednak państwo w dzisiejszym tego słowa rozumieniu (wyłącznie) białoruskie. Co prawda większość jego mieszkańców w okresie od XVI do XVIII wieku byli to Rusini – przodkowie dzisiejszych Białorusinów, jednak samo państwo zostało założone przez bałtyjskich (litewskich) zdobywców i nawet później gdy rządzili nim głównie magnaci pochodzenia rusińskiego – byli oni spolonizowani – przynajmniej pod względem językowym. Dzisiejsza Republika Białoruś nie odrzuca całkowicie tradycji WKL i BNR – ale w zasadzie jest – nie tylko prawnie, lecz przede wszystkim ideowo kontynuacją Białoruskiej SSR,  która była konkurentem BNR.

 

XIX wiek był w Europie okresem odrodzenia narodowego dla wielu narodów całej Europy – również tych na wschodzie. Proces ten nie ominął również Białorusi – ale w porównaniu z sąsiednimi narodami był on spóźniony. Mówiący po białorusku wyznawcy katolicyzmu, uważali się za Polaków, zaś prawosławni nie bardzo wiedzieli kim są. Jedynie pojawiająca się powoli inteligencja narodowa, zauważała powoli, że Białorusini są odrębnym narodem – ani Rosjanami, ani Polakami.

Nikt jednak nie rozważał poważnie powstania niepodległej Białorusi.

 

 

Trudny początek

 

Niemcy od jesieni 1915 roku zawładnęli zachodnią częścią ziem białoruskich i zaczęły prowadzić - w porównaniu z praktyką rosyjską – naprawdę tolerancyjną politykę narodowościową. Niemcy wręcz zabraniali nauczania j.rosyjskiego ludności innej niż rosyjska narodowość. Głównym ośrodkiem odrodzenia narodowego pod okupacją niemiecką stało się Wilno – uważane przez działaczy narodowych za stolicę. Tam też w listopadzie 1915 roku pojawiła się pierwsza w historii szkoła publiczna z białoruskim językiem nauczania!

 

Przełomem dla sprawy białoruskiej stała się rewolucja lutowa. Swą działalność odnowiła Białoruska Socjalistyczna „Hramada” dążąca do przekształcenia Rosji w federację, z Białorusią jako autonomią z własnym parlamentem. Wraz z innymi białoruskimi partiami lewicowymi powołała ona Białoruski Komitet Narodowy, który uzyskał autorytet w niemal wszystkich środowiskach białoruskich.

 

W lipcu 1917 w Mińsku – coraz bardziej aspirującym do miana stolicy– pojawia się konkurencyjna Centralna Rada Białoruskich organizacji i partii, a tuż przed przewrotem bolszewickim powstała Centralna Białoruska Rada Wojskowa. Rewolucja bolszewicka na Białorusi była dokonana rękoma Rosjan, Ormian i Żydów – dlatego mimo bezsprzecznie lewicowego charakteru – Wielka Rada Białoruska nie uznała rewolucyjnej władzy.

 

Na 18 grudnia 1917 roku zwołano Zjazd Wszechbiałoruski. Nie był on co prawda parlamentem we właściwym tego słowa znaczenia, ale reprezentował bardzo liczne – nie tylko niepodległościowo nastrojone – środowiska ziem białoruskich. Mimo zasadniczego uznania władzy bolszewików, ci postanowili rozegnać reprezentantów narodu białoruskiego.

 

 

Niemiecka okupacja i czerwona gwiazda

Brutalnym działaniom komunistów nie uległ powołany przez Zjazd Komitet Wykonawczy, który stał się alternatywnym wobec bolszewików rządem Białorusi. Nocą z 26 na 27 stycznia 1918 roku bolszewicy rozbili sztab Centralnej Białoruskiej Rady Wojskowej, który przygotowywał ściągnięcie z innych rejonów Rosji kilkusettysięcznych oddziałów białoruskich i odebranie władzy czerwonym komisarzom. Rozpoczęły się represje antynarodowe, a nawet lokalne walki białorusko-bolszewickie, którym kres położyła dopiero rozpoczęta 18 lutego 1918 roku niemiecka ofensywa.

Po panicznej ucieczce czerwonych siły białoruskie usiłowały opanować Mińsk, ale stanęły przeciw nim polskie oddziały POW i korpusu gen.Dowbora-Muśnickiego... miasto zostało podzielone.

21 lutego do Mińska wkroczyły wojska niemieckie, a Komitet Wykonawczy wydał I hramotę „Do narodów Białorusi”, ogłaszając się najwyższą władzą (rządem) Białorusi.

 

Niemcy jednak początkowo również nie uznali władzy Komitetu Wykonawczego, rozbrajając formacje zbrojne i rekwirując niewielką kasę komitetu... Pod koniec lutego postawa niemiecka zmieniła się i zaczęto uznawać Komitet Wykonawczy Rady I Zjazdu Wszechbiałoruskiego za reprezentację ludności białoruskiej. Postanowienia pokoju brzeskiego dzieliły Białoruś na część zachodnią – pod wpływami Niemiec, środkową i wschodnią w ramach bolszewickiej Rosji, i Polesie przekazane Ukrainie. To ponownie zaktywizowało białoruskich działaczy i 9 marca wydano drugą hramotę proklamującą powstanie Białoruskiej Republiki Ludowej. Na jej czele stanęła Rada BNR (dotychczasowy Komitet Wykonawczy). Nowa sytuacja polityczna doprowadziła do bardziej radykalnego nastawienia części działaczy Rady Zjazdu Wszechbiałoruskiego. 25 marca wydała ona trzecią hramotę stwierdzającą, że Białoruska Republika Ludowa jest niepodległym państwem, nie pozostającym już w żadnym związku z państwem rosyjskim (jak również litewskim, czy polskim).

 

Niestety myliłby się ten kto sądzi, że oznaczało to powstanie realnego białoruskiego państwa. Niemcy ponownie odnieśli się do białoruskiej działalności obojętnie – by nie powiedzieć, wrogo, a zmiana kursu wobec Rosji wywołał rozłam wśród samych działaczy białoruskich. Przede wszystkim okupanci utrudniali powstawanie jakichkolwiek formacji zbrojnych. Dopiero rozszerzenie Rady BNR o działaczy centro-prawicowych (lewicowi i prorosyjscy opuścili ją po 25 marca) udobruchało władze niemieckie, które zaczęły tolerować, a nawet sprzyjać cywilnym strukturom BNR. Wojsko niemieckie stopniowo zaczęło zezwalać na powstawanie terenowej administracji białoruskiej, a z czasem nawet współpracować z nimi. Kompetencje władz BNR ograniczały się jednak głównie do oświaty, kultury, opieki społecznej i częściowo gospodarki. Rzeczywista władza na Białorusi nadal należała do niemieckiej armii. Częściowym sukcesem zakończyły się próby wyjścia na arenę międzynarodową – za zgoda Niemców zaczęto wydawać białoruskie paszporty, a w kilku – głównie nowopowstałych państwach otwarto białoruskie placówki dyplomatyczne.

 

Jak się ostatecznie okazało, okupacja niemiecka, była stanem najbardziej sprzyjającym budowaniu białoruskiej państwowości. Wycofanie się Niemców z Białorusi na przełomie listopada i grudnia 1918 r. wymusiło ewakuację władz BNR do Wilna. Większość ziem białoruskich została zajęta przez bolszewików.

 

Na zajętych ziemiach, czerwona władza zlikwidowała całkowicie Białoruską Republikę Ludową wprowadzając władzę sowiecką.

Bolszewicy ze szczególną zajadłością starali się niszczyć to co białoruskie i represjonowali działaczy związanych z BNR. W wyniku tych działań na początku 1919 wśród żołnierzy i cywilów białoruskich wybuchały antybolszewickie powstania.

 

Rząd premiera Antona Łuckiewicza przeniósł się 27 grudnia do pozostającego wciąż w rękach niemieckich Grodna. Na stosunkowo niewielkim obszarze wokół miasta, nadal pozostającym pod okupacją niemiecką, stworzono białoruską administrację i liczne instytucje kulturalno-oświatowe, oraz – niewielkie – oddziały wojskowe. Jednak wobec Grodna roszczenia wysuwała Polska. Wycofanie się wojsk niemieckich i wkroczenie 28 kwietnia 1919 do Grodna sił polskich, zakończyło działalność struktur BNR na tym obszarze. Władze polskie stanowczo rozwiązywały białoruską administrację lokalną, a w nowo tworzonych organach zarządu cywilnego zasiadali niemal wyłącznie miejscowi Polacy. Mimo iż większość działaczy białoruskich starała się nie prowokować konfliktu z władzami polskimi, takie postępowanie strony polskiej spowodowało pojawienie się antypolskiego ruchu oporu.

 

Można uznać, że zajęcie przez Polskę grodzieńszczyzny, kończy ostatecznie mniej lub bardziej rzeczywiste istnienie BNR.

 

 

Polacy

Co prawda władze polskie dopuszczały w użytku lokalnym język białoruski, ale szkoły białoruskie poza gubernią mińską były zamykane. Tolerowano pewne struktury białoruskie – również wywodzące się z BNR, a sam Józef Piłsudski 19 września przemówił do działaczy BNR po białorusku – jednak równocześnie pod pretekstem zwalczania bolszewizmu, przeprowadzano dość brutalne represje – zbyt często wobec niewinnych, a nawet nastawionych propolsko Białorusinów.

Na tle stosunku do Polski doszło w grudniu 1919 do rozłamu we władzach BNR: propolski Anton Łuckiewicz pozostał premierem, natomiast zwolennicy pełnej niepodległości postawili na czele Rady Ludowej BNR Piotra Kraczeuskiego, a rządu Wacława Łastouskiego. Działacze związani z Łastouskim zostali przez Polaków aresztowani, a później znaleźli się na emigracji w Kownie.

 

W trakcie wojny z bolszewikami po stronie polskiej działała Białoruska Komisja Wojskowa jednak nie udało się jej powołać znaczących formacji białoruskich. Najsłynniejszym dowódcą białoruskim był, gen.Bułak-Bałachowicz, którego oddział walczył zarówno po stronie bolszewickiej, jak i białych Rosjan, by ostatecznie uznać się za wojsko białoruskie, i przejść pod komendę polską. Jesienią 1920 roku w tajemnicy przed niechętna sprawie białoruskiej polską opinią publiczną, Piłsudski poparł plan wkroczenia wojsk Bałachowicza na środkową Białoruś i stworzenia tam antybolszewickiego państwa. Niestety postępy rosyjsko-polskich rozmów rozejmowych, w znacznym stopniu skomplikowały uzgodniony plan i wkroczenie 25 października na Polesie miało już niewielką szansę na powodzenie. Na zajętych terytoriach generał ogłosił odnowienie Białoruskiej Republiki Ludowej, delegalizując jednocześnie wszelkie inne władze białoruskie. Zaczęto organizować własną administrację, a przede wszystkim rozbudowywać białoruskie wojsko. Jednak nie zajęte już walkami z Polską oddziały Armii Czerwonej, przeprowadziły udaną kontrofensywę, zmuszając oddziały Bałachowicza na przełomie listopada i grudnia 1920 roku do odwrotu do Polski.

 

Położony na południu Białorusi Słuck już od dłuższego czasu był silnym antybolszewickim ośrodkiem narodowym. Ponowne wkroczenie do miasta wojsk polskich spowodowało odnowienie licznych instytucji białoruskich odwołujących się do idei BNR. Na wieść o planowanym wycofaniu się z okolicy Wojska Polskiego, zaczęto tworzyć regularne oddziały wojskowe a 14 października zwołano Zjazd Przedstawicieli Słucka i Słucczyzny, który powołał organ wykonawczy – Białoruska Radę Słucczyzny. Uznano przynależność do BNR i powszechnie stosowano tę nazwę. Jednak gdy tylko okolicę opuściły oddziały polskie, rozpoczęła się ofensywa bolszewicka.

Krwawi bolszewicy

Nierówna walka – która stała się główną legendą zbrojnej walki o wolną Białoruś – trwała przez cały listopad i zakończyła się rozbiciem nielicznych sił powstańczych. Niedobitki powstańców przebiły się do polskich pozycji.

Traktat ryski dokonał podziału Białorusi, ale władze bolszewickie, zarówno ze względów propagandowych, jak i z powodu antynacjonalistycznych poglądów Lenina, stworzyły na części etnicznego terytorium Białorusi (bez Smoleńszczyzny i Briańszczyzny) Białoruską Socjalistyczną Republikę Sowiecką. W latach 20-tych zdawała się ona być rzeczywiście ostoją białoruskości, jednak już w następnej dekadzie rozpoczęły się szerokie stalinowskie represje antybiałoruskie, które w mniej zbrodniczy sposób były kontynuowane w czasach powojennych.

Przetrwanie

Ta fasadowość białoruskiego charakteru państwa – połączona z realnymi wysiłkami władz by wykorzenić kulturę białoruską i zastąpić ją kulturą rosyjską (w wydaniu sowieckim) - kontynuowana jest również przez dzisiejsze władze Republiki Białoruś. Poczynając od lat 30-tych do dnia dzisiejszego, systematycznie ograniczano zasięg terytorialny i środowiskowy użytkowania języka białoruskiego, odcinając się od białoruskiej historii (w tym BNR),a kulturę ludową utrzymując jedynie na zasadach cepeliowskiego skansenu.

Rząd Łastouskiego nadal trwał w Kownie, a władze Litwy po akcji Żeligowskiego wsparły go pieniędzmi i pomocą w tworzeniu antypolskich oddziałów powstańczych.

 

Dlatego mimo formalnego istnienia emigracyjnych organów władzy BNR, już w latach 20-tych stała się ona wielkim mitem narodowo zorientowanych Białorusinów. Mitem założycielskim ruchu narodowego.

 

Dziś Rada Białoruskiej Republiki Ludowej działa w Toronto. Na jej czele stoi Ivonka Survilla – jest prezydentem na uchodźtwie.

 

Ideę BNR można porównać do znaczenia Konstytucji 3 maja dla Polaków doby rozbiorowej. Obie te idee zostały wcielone w życie tylko częściowo i na bardzo krótki czas – ale może właśnie dlatego – jako nie spełnione marzenia pobudzały całe pokolenia ludzi marzących o odbudowie prawdziwie wolnej, narodowej i demokratycznej ojczyzny – Polski i Białorusi.

Siarżuk Holak