HRABIA ŁOŚ

- Rozdział I: ODEZWA

Warszawa, 15 sierpnia 1914

Papier był jeszcze mokry.

Jan Łęski, radca tytularny w randze majora, urzędnik Kancelarii Gubernatora Warszawskiego, kartograf, stał na Marszałkowskiej i patrzył jak kleją odezwę. Dwóch żołnierzy z wiadrem klajstru. Tłum milczy.

ODEZWA WIELKIEGO KSIĘCIA NACZELNEGO WODZA MIKOŁAJA MIKOŁAJEWICZA DO POLAKÓW.

Jan znał rosyjski lepiej niż polski urzędowy. Czytał i czuł jak mu cierpnie kark. Ten charakterystyczny dreszcz, kiedy wiesz, że jesteś obserwowany.

Polacy. Wybiła godzina...

Autonomia. Enigmatyczna, bez granic, bez daty. Obietnica napisana tak, żeby każdy usłyszał co chce. I ostatni akapit, najważniejszy, wytłuszczony czcionką:

Pod sztandary Rosji!

To nie była odezwa. To był spis. Kto się zgłosi, ten jest lojalny. Kto się nie zgłosi, ten jest podejrzany. Jan zrozumiał to od razu, bo sam takie pisma układał. Od trzech lat rysował mapy dyslokacji, spisy ludności, tabele. Paranoja urzędnika polega na tym, że widzi drugą warstwę dokumentu.

Wrócił piechotą do mieszkania na Smolnej. W oknie paliło się światło, choć zgasił przed wyjściem.

Stefan czekał. Szesnaście lat, mundur gimnazjalny za duży w ramionach, karabin na niby zrobiony z kija od szczotki.

• Wstępuję. Do kawalerii. Jak ty. Za autonomię.

Jan zdjął czapkę. Położył teczkę.

• Nie wstępujesz. • Przeczytałeś? Wielki Książę obiecuje... • Wielki Książę obiecuje, że umrzesz za niego zanim dotrzyma słowa. Masz szesnaście lat. • Mam prawie siedemnaście!

To była kłótnia, jakich tysiące w Warszawie w tamtym tygodniu. Bracia, ojcowie, synowie. Jan nie dyskutował. Następnego dnia poszedł do Sztabu Okręgu. Znał naczelnika poboru. Pokazał metrykę Stefana. Niepełnoletni. Chorowity. Niezdolny do służby konnej. Podpisał się tam, gdzie zawsze się podpisywał: Łęski J., radca.

I wykreślili go. Pułkownik kawalerii nawet nie spojrzał na chłopaka. Powiedział: za młody, niech rośnie.

Stefan nie wrócił na obiad. Zostawił kartkę: Nie będę tchórzem w domu zdrajcy.

Zniknął.

Jan zaczął go szukać dopiero po dwóch dniach, kiedy Ochrana przyszła do kancelarii pytać, dlaczego radca Łęski interesuje się listami poborowymi. Ktoś doniósł. W carskiej Warszawie zawsze ktoś donosił.

Znalazł go nie przez policję, ale przez woźnego. Stefan nie poszedł drugi raz do kawalerii. Tam by go poznali. Poszedł tam, gdzie biorą każdego. Do 242. zapasowego batalionu piechoty na Powązkach. Ogolili mu głowę. Dali mu prawdziwy karabin. Mosin. Cięższy od niego.

Trzeciego dnia służby był apel poranny.

Jan zna tę historię z trzech różnych źródeł, a każde brzmi inaczej i tak samo.

Porucznik carski, Rosjanin z Riazania, robi przegląd. Zatrzymuje się przed Stefanem. Pyta o nazwisko. Stefan odpowiada po polsku. Porucznik nie lubi akcentu. Albo nie lubi, że chłopak jest wyższy od niego. Albo po prostu musi komuś przyłożyć, bo sam dostał burę od sztabu.

Policzek. Głośny, otwarty, na odlew. Dla zabawy. Dla dyscypliny.

Na placu zapada cisza, taka w której słychać muchy.

Stefan ma szesnaście lat. Ma ogoloną głowę. Ma karabin, którego jeszcze nie umie rozebrać. I ma w sobie coś, co Jan będzie widział potem jeszcze wiele razy u tego chłopaka. Coś, co nie kalkuluje.

Nie oddaje. Nie przeprasza.

Zdejmuje karabin z ramienia. Nie strzela. To zbyt proste. Robi zwrot, jak go uczono dwa dni wcześniej. Bagnet.

Jeden ruch.

Porucznik pada na ubity piach placu apelowego. Orzeł na czapce brudzi się krwią.

Wyrok zapada w pięć minut. Sąd polowy. Trybunał wojenny. Kara śmierci przez rozstrzelanie o zmierzchu.

Zamykają go w drewnianej latrynie za koszarami, pod strażą dwóch sołdatów. Czekają na popa i na pluton.

Sołdaci później przysięgali na Matkę Boską Kazańską. Drzwi były zamknięte od środka. Okienko pod sufitem miało trzydzieści na trzydzieści centymetrów. Człowiek nie przejdzie.

A jednak, kiedy otworzyli, latryna była pusta. Tylko smród, dziura w deskach i zgubiony but.

Tej samej nocy na rogatce wolskiej żandarm zatrzymuje dorożkę. Powozi nią chłopak w za dużym kożuchu. Dokumenty ma idealne. Paszport wewnętrzny. Hrabia Łoś, lat 24, właściciel ziemski z guberni mińskiej. Pieczątki prawdziwe, bo kradzione z prawdziwego urzędu. Nazwisko tak idiotyczne, że żandarm nawet się nie uśmiecha. Kto by podrabiał hrabiego Łosia.

Jan siedzi wtedy sam w mieszkaniu na Smolnej. Na stole leży rozkaz, który przyniósł goniec wieczorem. Ostatni pociąg ewakuacyjny do Piotrogrodu odchodzi jutro o 6:00. Cała administracja ma opuścić Warszawę przed Niemcami. Jego zadanie jako kartografa: sporządzić mapy koncentracji bieżeńców. Milionów Polaków pędzonych w głąb Rosji.

Rozkłada czystą kalkę na stole. Bierze ołówek. I po raz pierwszy w życiu zaczyna rysować mapę, która kłamie.

Przesuwa kropkę oznaczającą obóz w Tule o pięćdziesiąt wiorst na wschód. Drugą kropkę wymazuje. Trzecią dopisuje tam, gdzie jest bagno.

Bo wie, że jeśli te mapy będą prawdziwe, to kiedyś posłużą do znalezienia Stefana.

A gdzieś na szosie do Moskwy, woźnica o twarzy szesnastolatka i paszporcie hrabiego zacina konie i uczy się nie oglądać za siebie.

To dopiero początek nauki.

Rozdział II - Hrabia Łoś / Moskwa: Stefan jako woźnica, uczy się niewidzialności. Flota Kaspijska. Pierwsza krew, pierwsze dokumenty.

Rozdział III - Bieżeńcy / Piotrogród: Spotkanie braci na Newskim. Scena "Janek!". Jan rysuje fałszywe mapy, Stefan jest kurierem Francuzów. Motyw: dwie mapy - oficjalna i prawdziwa, którą bracia noszą w głowach.

Rozdział IV - But: Patrol bolszewicki. Słynna scena z zawiązywaniem buta. Od tej pory, gdy zastrzeli trzech bolszewików Stefan ma pseudonim "Szewc".

Rozdział V-VI - Partyzantka i Starostwo: Wojna 1920 na tyłach. Potem Polska niepodległa. Stefan jako starosta piotrkowski i oficer Dwójki. Paranoja zmienia mundur z czerwonego na granatowy. Donosy już po polsku.

Rozdział VII - Monopol: 1926 degradacja po przewrocie. Upokorzenie. Praca w Monopolu Cukrowym. Jan patrzy jak brat liczy worki z cukrem i wie, że go to zabije nudą.

Rozdział VIII - Dwójka: 3 września 1939. Stefan wraca jako szef ekspozytury na Rosję. Ostatnia narada. Oflag.

Rozdział IX - Stenotypia: 1945-1956. Więzienie stalinowskie, wyrok za faszyzację. Cela śmierci. W 1956 wychodzi i zostaje dyrektorem stowarzyszenia stenotypii. Najlepsza przykrywka - tworzy język, którego nikt nie rozumie. Ostatnia scena: w biurze ktoś woła "Panie Stefanie?" i jego ręka znowu szuka Mausera pod stołem.