Chrześcijański syjonizm a początki syjonizmu politycznego 1830-1917

Chrześcijański syjonizm a początki syjonizmu politycznego 1830-1917

Teza: Chrześcijański syjonizm, czyli przekonanie części protestantów, że powrót Żydów do Palestyny jest warunkiem powtórnego przyjścia Chrystusa, pojawił się kilkadziesiąt lat przed syjonizmem politycznym Theodora Herzla. Stworzył klimat i język przychylny idei państwa żydowskiego w świecie anglosaskim, ale nie stworzył samego syjonizmu. Syjonizm żydowski miał własne, niezależne korzenie religijne i świeckie.

Chronologia

Korzeń teologiczny: Darby

John Nelson Darby (1800-1882) był nauczycielem Biblii, jedną z wpływowych postaci Braci Plymuckich i uważany jest za ojca nowoczesnego dyspensacjonalizmu i futuryzmu. Jego system dzielił historię na ery, dyspensacje, w których Bóg ma inny plan wobec Kościoła i wobec Izraela. Stąd logiczny wniosek: skoro Bóg ma osobny plan dla narodu żydowskiego, musi go fizycznie przywrócić do Ziemi Izraela, aby wypełniły się proroctwa.

Darby podróżował po Ameryce Północnej i spopularyzował swoje poglądy wśród elit ewangelikalnych. Jego uczniem był James Brookes, mentor Cyrusa Scofielda, autora Biblii Scofielda, która na 100 lat ukształtowała amerykański ewangelikalizm.

To nie były "reklamy w gazetach wzywające do emigracji" w sensie masowej kampanii, ale kazania, broszury i konferencje prorocze. W Anglii równolegle działał nurt restauracjonistyczny lorda Shaftesbury'ego, który już w latach 40. XIX wieku lobbował u lorda Palmerstona za żydowskim osadnictwem pod protektoratem brytyjskim.

2. Równoległy korzeń żydowski, 

Pierwsi, którzy proponowali wykup Palestyny od sułtana, byli rabini:

W 1836 roku rabin Zvi Hirsch Kalischer zwrócił się z petycją do Anschela Rothschilda o kupno Palestyny, a przynajmniej Wzgórza Świątynnego, dla Żydów.  

Inne źródło precyzuje: w 1836 roku Kalischer zasugerował Mosesowi Montefiore i rodzinie bankowej Rothschildów, by Palestynę kupić od ówczesnego władcy Eretz Israel, Mehmeta Alego.  

Do tego dochodzą Jehuda Alkalai w Serbii i Moses Hess, autor Rzymu i Jerozolimy z 1862 roku. To pokazuje, że idea powrotu nie była tylko chrześcijańska.

3. Amerykańska odsłona 1880-1891

Charles Taze Russell - założyciel ruchu Badaczy Pisma Świętego, z którego wywodzą się Świadkowie Jehowy. Rzeczywiście w sierpniu 1891 odwiedził Ścianę Płaczu i wezwał do utworzenia państwa żydowskiego.

Podczas pobytu w Palestynie napisał do filantropów barona Maurice'a de Hirscha i barona Edmonda de Rothschilda i wezwał ich do zakupu ziemi od Imperium Osmańskiego w celu założenia tam państwa żydowskiego.

Nie wiadomo, czy list miał jakikolwiek wpływ na obu baronów. Hirsch w tym czasie finansował kolonizację żydowską w Argentynie, Rothschild w Palestynie - ale z pobudek filantropijnych, nie teologicznych.

William E. Blackstone - deweloper z Chicago, autor Jesus is Coming. W 1891 zorganizował petycję, która stała się znana jako Blackstone Memorial.

Rok później, w 1891 roku, Blackstone poprowadził akcję zbierania podpisów. Był później znany jako Blackstone Memorial, który został podpisany przez 413 prominentnych protestanckich chrześcijan i kilku ortodoksyjnych liderów żydowskich w Stanach Zjednoczonych. Blackstone osobiście zebrał podpisy takich ludzi jak John D. Rockefeller, J.P. Morgan...  

Drugi opis podaje 431 prominentnych obywateli, w tym finansistów Johna D. Rockefellera i J.P. Morgana, przyszłego prezydenta Williama McKinleya i prezesa Sądu Najwyższego Melville'a Fullera, wielu członków Kongresu i redaktorów wszystkich głównych gazet w tych pięciu miastach.  

Petycja została wręczona prezydentowi Benjaminowi Harrisonowi w marcu 1891. Nie wywołała żadnej oficjalnej decyzji, ale była pierwszym przypadkiem, gdy amerykańska elita biznesowa i polityczna, w większości chrześcijańska, poparła ideę odbudowy żydowskiej ojczyzny, podczas gdy większość amerykańskich Żydów reformowanych była wtedy antysyjonistyczna - uważali się za Amerykanów wyznania mojżeszowego.

4. Herzl - przełom niezależny od chrześcijan

Der Judenstaat (Państwo Żydowskie) to broszura napisana przez Theodora Herzla i opublikowana w lutym 1896 roku w Lipsku i Wiedniu.  

Książka ukazała się 14 lutego 1896. Herzl pierwotnie nazwał ją Przemówienie do Rothschildów, bo liczył na sfinansowanie projektu przez rodzinę bankierską. Jego plan: uzyskanie karty od mocarstw i stworzenie Jewish Company do wykupu ziemi i organizacji państwa. To projekt świecki, nacjonalistyczny, będący odpowiedzią na antysemityzm po sprawie Dreyfusa, nie na proroctwa Darby'ego. Herzl prawie nie znał chrześcijańskich syjonistów.  

Podobieństwo między Russellem a Herzlem - pomysł zakupu praw państwowych od Turcji - wynika z tego samego realizmu: Palestyna była częścią Imperium Osmańskiego. Każdy musiał myśleć o wykupie.

5. Droga do Balfoura 1916-1917

Po początkowym kontakcie Brandeis poprosił pastora Blackstone'a o przygotowanie do przedstawienia prezydentowi Woodrowowi Wilsonowi drugiego Blackstone Memorial. Celem drugiego Memoriału było wpłynięcie na prezydenta Wilsona, aby poparł rozwijającą się Deklarację Balfoura.  

Louis Brandeis, pierwszy żydowski sędzia Sądu Najwyższego, mianowany w 1916, faktycznie namówił 75-letniego Blackstone'a do nowej petycji. Tym razem zamiast podpisów milionerów zbierano poparcie organizacji prezbiteriańskich, co miało trafić do Wilsona, prezbiterianina.

Deklaracja Balfoura z 2 listopada 1917 roku była listem ministra spraw zagranicznych Arthura Balfoura do Waltera Rothschilda, lidera brytyjskiej społeczności żydowskiej, do przekazania Federacji Syjonistycznej.

Czy Balfour był "chrześcijańskim dyspensacjonalistą"? Nie w sensie teologicznym. Wychował się w tradycji ewangelikalnej, podobnie jak wielu członków gabinetu wojennego, ale historycy są zgodni: Deklaracja była produktem zarówno brytyjskiego chrześcijańskiego syjonizmu, jak i pragmatycznej polityki rządowej w czasie I wojny światowej - chęci zdobycia sympatii Żydów amerykańskich i rosyjskich oraz zabezpieczenia interesów przy Kanale Sueskim.

Jedyną osobą w brytyjskim gabinecie, która sprzeciwiła się Deklaracji, był jej jedyny żydowski członek, Edwin Montagu - to fakt. Montagu obawiał się, że podważy to status Żydów jako obywateli Wielkiej Brytanii.

Teoria "umowy dżentelmeńskiej", którą przytacza Alison Weir, że amerykańscy syjoniści pod wodzą Brandeisa zapewnili wejście USA do wojny w zamian za Balfoura, nie ma potwierdzenia w archiwach dyplomatycznych. USA weszło do wojny z powodu nieograniczonej wojny podwodnej i telegramu Zimmermanna. Weir jest aktywistką, jej książka Against Our Better Judgment jest krytykowana przez historyków za selektywne używanie źródeł.

Podsumowanie: czy torowali drogę?

Tak

Chrześcijańscy syjoniści nie sfinansowali Herzla i nie napisali Deklaracji Balfoura. Stworzyli natomiast trzy rzeczy, bez których polityczny syjonizm miałby trudniej w świecie anglosaskim:

1. Język: idea "przywrócenia Żydów" była znana amerykańskim i brytyjskim elitom na długo przed Herzlem. 2. Sieć: Blackstone Memorial pokazał, że można zebrać Rockefellera, Morgana, redaktorów NYT i prezesa Sądu Najwyższego pod petycją pro-żydowską. 3. Legitymizację moralną: dla Wilsona, prezbiterianina, poparcie dla syjonizmu było łatwiejsze, bo brzmiało jak spełnienie proroctwa i akt humanitarny wobec prześladowanych Żydów rosyjskich, a nie tylko gra imperialna. 

Historia syjonizmu jest historią zbieżności: żydowskiego proto-syjonizmu religijnego, żydowskiego syjonizmu świeckiego i chrześcijańskiego syjonizmu brytyjsko-amerykańskiego. Żaden z tych nurtów sam nie wystarczył, ale razem złożyły się na rok 1917.