PAN X

LOGLINE

Warszawa 1970-1981. Amerykański inżynier atomowych okrętów podwodnych, polski ułan z amputowaną nogą, wraca na emeryturę do PRL z żoną z bostońskiej arystokracji, byłą asystentką Kissingera. Jego mieszkanie przy ul. Z. staje się najważniejszym nielegalnym salonem opozycji, skrzynką kontaktową Kultury Paryskiej i KPN. Nadzoruje go USIA i Departament I MSW. W maju 1974 finansowana przez ambasadę USA konferencja w Nieborowie, na którą wchodzą niezaproszeni: Igor Andropow, syn szefa KGB, spotyka się z polskim programem bomby wodorowej gen. Kaliskiego.

GATUNEK I TON

Bez patosu, bez biało-czerwonych symboli. Zimny, biurokratyczny thriller o tym, jak wielkie narracje (Building Bridges, Russian Umbrella, Akt z Helsinek) rozgrywają się w ciasnym mieszkaniu, gdzie Kalina Jędrusik pije wódkę z opozycjonistą, a oficer USIA przynosi książki zakazane przez KGB.

BOHATEROWIE

ZBIGNIEW (54-61 lat) - "Łódka" / "Jankes" / "Pan X" - Rotmistrz 6 Pułku Ułanów Kaniowskich, Tobruk, Monte Cassino, amputacja nogi, Virtuti Militari. LSE, Stone & Webster. W 1969 zwerbowany przez "Artemskiego" (Andrzej Wojtowicz) jako źródło o reaktorach. IPN: "Trudno stwierdzić, czy był podwójnym agentem FBI". Wraca w 1976 na Z.

LEE (50 lat) - Bostońska arystokracja, była asystentka Kissingera na Harvardzie, polskiego uczył ją Osterwa. Jedyna, która rozumie obie strony.

LEONARD BAŁDYGA (40 lat) - Press and Cultural Affairs Officer, Ambasada USA, USIA career minister, Polish-American. Finansuje grantem Nieborów. Najczęstszy gość salonu przy Z. Autor późniejszej relacji o Nieborowie w American Diplomacy.

IGOR ANDROPOW (28 lat) - Syn szefa KGB. Dyplomata z IMEMO, angielski doskonały, czyta amerykańskie powieści. Ojciec wysyła raporty o zgubnym wpływie książek burżuazyjnych, syn ma do nich nieograniczony dostęp. Na lunchu z Bałdygą: "chciałbym studiować w USA". Mentor: "It would spoil his objectivity".

GEN. SYLWESTER KALISKI (50-53 lat) - Szef WAT, polski Oppenheimer. Program bomby wodorowej - laserowa mikrosynteza, eksperyment Focus 1973, ośrodek w Bieszczadach. Gierek go kocha, Sowieci nienawidzą. Ginie w wypadku 16.09.1978.

STRUKTURA 6 ODCINKÓW

ODCINEK 1: POWRÓT (1970-1973)

Portsmouth NH. Zbigniew podpisuje ostatnie dokumenty dla okrętu podwodnego. FBI pyta o współpracę. Warszawa, Zaułek. Bałdyga negocjuje PAN Center - depesza 1973WARSAW05850: "THERE IS NO COMMITMENT FROM OUR SIDE". Pierwsze spotkania u Zbigniewa - Dygat, Hoffman, Jędrusik. SB zakłada podsłuch.

ODCINEK 2: ZAUŁEK (1974)

Bałdyga dostaje budżet na First Conference of Polish and American Historians. Gieysztor, Szewczenko, Pelenski. Nieborów - pałac. Wchodzi Igor Andropow z mentorem IMEMO. Kluczowa scena lunchu Bałdygi z Igorem. Równolegle Kaliski pokazuje Gierkowi wyniki Focus. Gierek: "Róbcie bombę".

ODCINEK 3: RUSSIAN UMBRELLA (1975-1976)

Helsinki. KOR i ROPCiO powołują się na Koszyk III. Zbigniew jako Pan X przekazuje dolary z Kultury Paryskiej Giedroycia. Depesze CIA o "stay under russian umbrella" - bankierzy nie różnicują Polski i ZSRR. Dług rośnie. Bałdyga przemyca książki w programie CIA.

ODCINEK 4: FOCUS (1977-1978)

Bieszczady, tajny ośrodek. Test lasera. Sowieci naciskają. Wypadek Kaliskiego w drodze do Kołobrzegu. Czy KGB? Zbigniew na pogrzebie. SB zmienia kryptonim z "Łódka" na "Jankes" - bo opisuje już tylko msze patriotyczne.

ODCINEK 5: PAN X (1979-1980)

Salon w szczycie. ROPCiO, KPN. Rewizja 19.10.1980 - prowokacja SB telefonem "zaniepokojonego obywatela". Dramat: odmowa obecności ambasady USA, Lee krzyczy przez okno, Zbigniew zamierza się laską na esbeka. Znaleziona korespondencja KPN. Obywatelstwo USA chroni przed aresztowaniem.

ODCINEK 6: LOJALKA (1981-1982)

Stan wojenny. Cofnięcie karty stałego pobytu. Kiszczak osobiście decyduje. Zbigniew podpisuje lojalkę - zobowiązanie do przestrzegania porządku prawnego PRL. Ostatnia scena: 2020, IPN publikuje artykuł Grzegorza Wołka. Zdjęcie defilady 6 Pułku Ułanów 1934. Napis: "Zbigniew należał do wyjątków."

MOTYW PRZEWODNI

Przy braku pogłębionej wiedzy historycznej ważne stają się symbole kształtujące świadomość zwaśnionych plemion. Każdy bohater żyje w innym symbolu: Bałdyga w "building bridges", Kaliski w "polskiej bombie", Igor w książkach psujących obiektywność, Zbigniew w "Wojnie Polskiej" Becka.

STYL

Paleta PRL - szaro-beż, ale salon przy Z w ciepłym świetle. Nieborów - pałac w śniegu jak u Kubricka. Okręty podwodne tylko na schematach Stone & Webster. Dźwięk: szum taśm SB, stukanie maszyny Bałdygi, laser Kaliskiego.