OSTATNI BASTION

Warszawa, Wieluń, Tel Awiw, 2018-2019.

Logline

Dzień przed 80. rocznicą wybuchu II wojny światowej Izrael ogłasza, że nie przyśle premiera do Warszawy. Polski rząd ogłasza zwycięstwo. A izraelski dziennikarz z Krakowa odkrywa, że dokument, który miał zakończyć kryzys polsko-żydowski - wspólna deklaracja o Holokauście - został napisany przez ludzi, których nazwisk nie wolno ujawnić.

Bohaterowie

OFER (40) - Reporter Haaretz. Telawiwczyk mieszkający w Krakowie. Specjalista od zakurzonych archiwów. Idealista, który wierzy, że historia to fakty, a nie negocjacje.

MAREK (45) - Ambasador Polski w Izraelu. Błyskotliwy, prozachodni, zmęczony. Jego zadanie: ogłosić, że "kryzys minął i już nie istnieje". Sam w to nie wierzy.

ELI (60) - Urzędnik w kancelarii premiera Izraela. Twórca wspólnej deklaracji. Mówi: "Stosunki zagraniczne mają najwyższy priorytet. Pamięć może poczekać."

Świat

Obchody są wyreżyserowane co do minuty. Dzwon "Pamięć i Przestroga", 40 delegacji, Grob Nieznanego Żołnierza, deszcz. Każdy kraj chce powiedzieć swoją wersję II wojny. Niemcy chcą prosić o wybaczenie. Amerykanie chcą mówić o bohaterstwie. Polacy chcą mówić o Wieluniu - śpiącym mieście zbombardowanym o 4:40. Wszyscy wiedzą, że 6 milionów Żydów zginęło w tej wojnie, ale w oficjalnym scenariuszu ceremonii jest na to jedno zdanie.

AKT I - WSPÓLNA DEKLARACJA

Czerwiec 2018. Po awanturze o ustawę o IPN Polska i Izrael podpisują wspólną deklarację. W dokumencie jest zdanie, które zapala Ofera: antysemityzm jest zrównany z "antypolonizmem", Polacy ratujący Żydów to "wielu", Polacy mordujący to "niektóre osoby". Ofer składa wniosek o dostęp do informacji publicznej: kto są ci "badacze", którzy opracowali deklarację? Odpowiedź z MSZ Izraela: odmowa ze względu na "pogorszenie stosunków zagranicznych".

Ofer zaczyna ciągnąć nitkę. W IPN znajduje notatkę Andrzeja Przyłębskiego, ambasadora w Berlinie: "Można by pomyśleć, że Hitler zajmował się głównie lub wyłącznie mordowaniem Żydów". Rozumie, że to nie jest spór o fakty, tylko o hierarchię ofiar.

AKT II - 1 WRZEŚNIA

Warszawa, 1.09.2019, 4:30. Wieluń, potem pl. Piłsudskiego. Duda mówi o Auschwitz: 1,1 mln Żydów, 140 tys. Polaków, 23 tys. Romów. Mówi też, że Zachód powinien był zaprotestować, gdy prześladowano Żydów w Niemczech jeszcze przed wojną. Steinmeier mówi: "Proszę o wybaczenie". Pence mówi: "Naród bohaterów".

Ofer jest na placu z dyktafonem. Liczy: słowo "Żyd" pada 2 razy w 20 minutach przemówień. Wraca do redakcji i pisze komentarz: "Prawicowy nacjonalistyczny rząd może świętować wielkie zwycięstwo. Ostatni bastion został zdobyty".

Tekst eksploduje. W Polsce jest czytany jako atak. W Izraelu jako zdrada, bo krytykuje też Netanjahu za oddanie narracji za sojusz z Polską przeciw UE.

MAREK dzwoni do Ofera: "Dlaczego zawsze wracacie do tej samej puszki Pandory? Mamy 2019 rok, potrzebujecie nas przeciwko Iranowi, potrzebujecie nas w UE". Ofer odpowiada: "A jeśli otworzenie tej puszki jest właśnie obowiązkiem?"

Paranoja wychodzi, gdy Ofer dostaje anonimowy skan - brudnopis deklaracji z poprawkami. Ktoś ręcznie wykreślił akapit o "policji granatowej" i Jedwabnem. Na marginesie adnotacja po hebrajsku i po polsku. Ten sam charakter pisma.

AKT III - ARCHIWUM

Finał nie jest w Warszawie, tylko w archiwum. Ofer i Marek spotykają się w Yad Vashem i w Muzeum Polin jednocześnie, na split-screenie. Oba archiwa mają tę samą lukę: brak nazwisk.

Okazuje się, że nie ma spisku. Jest coś gorszego - biurokracja strachu. Nikt nie chciał podpisać się pod zdaniem, które rozgniewa jednych lub drugich wyborców. Więc dokument napisano tak, by nie podpisał się nikt. Anonimowi badacze to nie agenci, tylko dwaj zmęczeni historycy na zlecenie, którzy wiedzieli, że jakakolwiek wersja zostanie zlinczowana.

Ostatnia scena: 2 września, godzina 08:55. Ofer publikuje. Na Placu Piłsudskiego sprzątają krzesła po delegacjach. Zostaje tylko dzwon. Uderza w niego sprzątaczka, przez przypadek. Nikt nie słyszy.

Motyw

Film nie jest o tym, kto ma rację. Jest o tym, że rocznica wybuchu wojny - data ataku na państwo polskie - i rocznica Zagłady - data zagłady narodu żydowskiego - to dwie różne traumy dziejące się na tej samej ziemi. Kiedy próbujesz opowiedzieć obie jednym zdaniem, zawsze jedną zdradzisz.