PAHLAVI - TRANZYT

Logline:

1942. 115 tysięcy Polaków umiera w sowieckich obozach w Azji Środkowej. Oficjalnie ratuje ich gen. Anders. Nieoficjalnie - o ich życiu decyduje w Londynie człowiek, który nigdy nie widział Syberii i potrzebuje ich trupów, żeby usprawiedliwić ich przesunięcie jak figur na szachownicy.

Nie zostali uratowani. Zostali przesunięci.

ŚWIAT

To nie jest kino wojenne. Nie ma tu frontu. Jest tylko biurokracja śmierci.

Trzy światy:

1. ZSRR - Kirgizja / Uzbekistan, zima 1941/42 - 40 stopni mrozu, potem 40 stopni upału. Tyfus, dezynteria, wszy. Polskie dywizje formowane z ludzi, którzy 2 lata spędzili w łagrach. 2. Londyn / Moskwa - ciepłe gabinety, mapy, herbata. Churchill patrzy na mapę ropy w Kirkuku i Kanału Sueskiego. Stalin patrzy na mapę jedzenia, którego nie ma. 3. Morze Kaspijskie / Iran - sierpień 1942. Port Pahlavi. Pierwszy prysznic po dwóch latach. Irańczycy patrzą na białych, wychudzonych Europejczyków jak na zjawy.

Każdy podsłuchuje każdego. NKWD ma agentów w sztabie Andersa. Brytyjczycy mają agentów w NKWD. Polacy nigdzie nie mają agentów.

BOHATEROWIE

Gen. Władysław ANDERS (50) - charyzmatyczny, twardy. Dla żołnierzy ojciec. Dla Brytyjczyków - problem, bo chce walczyć, a nie być pionkiem. Dla Stalina - karta przetargowa. Zaczyna rozumieć, że im gorzej mają jego żołnierze, tym większa szansa, że ich wypuszczą.

Porucznik Jan KRUCZEK (28) - nasz POV. Lekarz, były student medycyny z Wilna. Deportowany 10 lutego 1940 z rodziną. W obozie w Uzbekistanie prowadzi księgę zgonów: 3,5 tys. zmarłych, 47,5 tys. chorych. Zauważa, że Brytyjczycy celowo opóźniają dostawy chininy i żywności.

Zofia (24) - pielęgniarka, cywilka. Jedna z 25 tysięcy kobiet i dzieci. Jej dziecko umarło w bydlęcym wagonie. W Isfahanie będzie uczyć polskie sieroty. Wie, że "ewakuacja" to nie jest ratunek, tylko kolejna deportacja.

Winston CHURCHILL - widzimy go tylko w gabinecie, na nagraniach, w depeszach. Nigdy na froncie. Jego kwestia: "Jeśli nie możemy mieć ropy, miejmy Polaków, którzy za nią umrą."

Pułkownik NKWD - GRUZDIEW - "opiekun" Armii Polskiej. Uprzejmy, mówi po polsku. Podpisuje przepustki na śmierć.

AKT I: AMNESTIA

Sierpień 1941. Po układzie Sikorski-Majski bramy łagrów się otwierają. Jan wychodzi z kołchozu pod Archangielskiem. Idzie 300 km pieszo do punktu zbornego Andersa w Buzułuku. Euforia. Formujemy armię.

Listopad 1941. Londyn. Churchill dostaje raport: Rommel wchodzi do Egiptu, w Iraku powstanie, w Iranie sabotaż. Depesza do Moskwy: "Proponuję ewakuację Polaków na Bliski Wschód. Tam klimat lepszy dla nich." W tle mapa pól naftowych w Kirkuku.

Grudzień 1941. Spotkanie Stalina, Sikorskiego i Andersa na Kremlu. Stalin: "Mogę dać wam jeść albo broń. Nie jedno i drugie." Anders rozumie - muszą wyjść. Sikorski jeszcze wierzy, że armia zostanie w ZSRR i wróci do Polski przez front wschodni.

Styczeń 1942. Rozkaz: cała armia do Azji Środkowej. Oficjalnie - cieplej, bliżej brytyjskich dostaw. Nieoficjalnie - na pustynię, gdzie nie ma nic. Jan notuje: w jego obozie wybucha tyfus. Leków nie ma, choć brytyjski transport stoi 20 km dalej na bocznicy. Gruzdiew uśmiecha się: "Klimat nie służy Polakom."

AKT II: EPIDEMIA JAKO NARZĘDZIE

Marzec 1942. Pierwsza ewakuacja - 33 tys. żołnierzy i 11 tys. cywilów przepływa Morze Kaspijskie do Pahlavi. To test. Czy da się przewieźć tyle ludzi? Da się.

Anders wraca do pozostałych 70 tysięcy. Zaczyna się paranoja. Jan odkrywa, że raporty o śmiertelności, które wysyła do sztabu, są przepisywane i wysyłane do Londynu jako argument za ewakuacją. Im więcej ludzi umrze, tym szybciej Churchill przekona Stalina.

Anders staje przed wyborem: nagłaśniać epidemię i błagać o ewakuację, czyli grać w grę Churchilla, albo milczeć i patrzeć jak jego ludzie umierają w ZSRR.

Wątek Zofii: w obozie dla cywilów dzieci umierają na czerwonkę. Brytyjski oficer łącznikowy mówi jej wprost: "Musimy pokazać Waszyngtonowi, że Sowieci nie potrafią utrzymać sojuszników. Wasze cierpienie jest politycznie użyteczne."

Sikorski w Londynie dowiaduje się o drugiej ewakuacji z depeszy BBC. Nie z narady. Rozumie, że decyzja zapadła już w Kirkuku, gdzie Brytyjczycy budują bazy dla Polaków.

AKT III: MORZE

5-26 sierpnia 1942. Decyzja zapadła w pierwszych dniach lipca. Ewakuacja totalna.

Sekwencja kulminacyjna - 12 minut bez dialogów. Kolej. Krasnowodzk. Morze Kaspijskie nocą. Statki przeładowane ludźmi, którzy nie byli na morzu nigdy w życiu. Wymioty, gorączka, płacz dzieci. Jan trzyma listę - liczy, czy wszyscy z jego obozu weszli na pokład.

Pahlavi. Iran. Brytyjczycy w białych mundurach polewają Polaków DDT od wszy. Pierwszy raz od 3 lat chleb bez trocin. Zofia myje włosy córce, która przeżyła.

Ostatnia scena: Anders stoi na plaży w Pahlavi. Patrzy na morze. Podchodzi brytyjski generał i wręcza mu rozkaz wymarszu do Kirkuku, do Iraku. Do ochrony pól naftowych. Nie do Polski.

Anders pyta: "A kiedy do Polski?"

Odpowiedź: "Po wojnie, generale. Jeśli będzie do czego wracać."

Kamera odjeżdża. Na plaży 115 tysięcy ludzi. Wolnych, ale bez domu. Iran nie jest celem. Iran jest korytarzem. I wszyscy o tym wiedzieli, poza nimi.

KLIMAT WIZUALNY

Brudny, lepki realizm. Zero patosu. Kamera blisko skóry. Dźwięk - ciągłe muchy, kaszel, daleki szum morza, którego nie widać. Paranoja budowana nie muzyką, a ciszą w pokojach, gdzie zapadają decyzje o tysiącach istnień.

To historia o tym, jak z "amnestii" i "ewakuacji" robi się eufemizmy dla handlu ludźmi, gdy wielcy gracze grają o ropę.