TORA I MIECZ

Inspirowane filmem Anny Ciałowicz i Roberta Kaczmarka oraz dokumentami.

Logline:

W 2003 roku prezydent Izraela cytuje w Teatrze Wielkim wiersz Miłosza jako dowód na polską obojętność w czasie zagłady getta. Młoda dokumentalistka sprawdza jeden przypis i odkrywa, że całe archiwum Powstania zostało przepisane. Na dachu przy Placu Muranowskim w 1943 roku powiewały dwie flagi, polska i żydowska. Ktoś bardzo się starał, żeby została tylko jedna.

Zasada konstrukcji: Dwie narracje na jednym ekranie.

Cały film to montaż równoległy. Nigdy nie wiemy, czy oglądamy przeszłość, czy teraźniejszość.

BOHATEROWIE

ANNA / 2026 - 35 lat, reżyserka, wnuczka bibliotekarki z ŻIH. Robi film o micie Campo di Fiori. Racjonalna, uparta. Do momentu kiedy zaczyna znikać jej materiał.

EWA KAROLCZAK / 1956-1968 - 28 lat, bibliotekarka ŻIH. Jej cytat jest osią paranoi: "ten kto miał dostęp do partyzantki akowskiej to w tamtych latach o tym bał się powiedzieć, bo Rakowiecka otwierała się natychmiast". To ona pierwsza chowa akta.

PAWEŁ FRENKEL / 1943 - Dowódca ŻZW. Oficer WP, Betar, Irgun. Wiek 23 lata. Nie ma ani jednego jego zdjęcia. W filmie jego twarz odtwarzamy zawsze z cienia, z tyłu głowy, z portretu pamięciowego. "Paweł" to pseudonim.

RABIN MENACHEM ZIEMBA / 1943 - 60 lat. Wybitny znawca Tory, przed wojną kandydat na rabina Jerozolimy. Autor halachicznej noweli: religijny Żyd ma obowiązek chwycić za broń. W ortodoksyjnym świecie to herezja i rewolucja.

BERNARD MARK / 1949-1966 - Dyrektor ŻIH, były członek moskiewskiego Związku Patriotów Polskich. W jego biurze powstaje oficjalna wersja. Skreśla dziennik Hilela Seidmana jako "pełen nieprawdziwych faktów".

TADEUSZ BEDNARCZYK / 1943-1955 - Komendant OW-KB, łącznik z ŻZW. Dwukrotnie wprowadza oddział do walczącego getta, 19 i 27 kwietnia. Po wojnie siedzi na Rakowieckiej jako "szpieg brytyjski". Jego wspomnienia wyjdą dopiero w 1968.

AKT I: KARUZELA

OTWARCIE. Teatr Wielki, 30 kwietnia 2003. Uroczystość. Prezydent Mosze Kacaw mówi:

Wspomniałem Campo di Fiori / W Warszawie przy karuzeli...

Na widowni ANNA. Słucha. W jej notesie to ma być prosty film o polskiej obojętności. Po gali podchodzi do archiwisty ŻIH. Pyta o źródło cytatu.

Dwa dni później. Archiwum ŻIH. ANNA dostaje teczkę "Powstanie - obchody 1949". W środku protokół: od 1949 ortodoksi, rewidenci i syjoniści nie mogą uczestniczyć w oficjalnych rocznicach. Obok, przez przypadek włożony, codzienny raport Jürgena Stroopa, 19.04.43:

"część oddziałów jest ciągle ostrzeliwana spoza getta... udało się schwytać 35 polskich bandytów"

ANNA robi zdjęcie telefonem. Wraca następnego dnia. Raportu nie ma. Archiwista mówi: "Pani się pomyliło".

Zaczyna szukać "polskich bandytów". Trafia na Plac Muranowski. W raporcie Stroopa drugi fragment:

"Na dachu betonowego budynku wznieśli dwie flagi żydowską oraz polską jako sygnał do walki przeciw nam."

Dwie flagi. W muzeum POLIN jest tylko jedna.

Równolegle 1943. MURANÓW. Z najwyższego punktu ulicy Muranowskiej, gdzie toczą się najcięższe walki, FRENKEL i jego ludzie wciągają na dach dwie flagi. Biało-czerwona i biało-niebieska. Biel na żydowskiej to sprzeciw wobec asymilacji, niebieska to Tron Chwały. Biel na polskiej to czystość serca, czerwień to krew. Obok nich Żydowski Związek Wojskowy i polski OW-KB BEDNARCZYKA. To nie jest sojusz ideologiczny. To sojusz wojskowy.

W tym samym czasie w innym bunkrze spotkanie. ANIELEWICZ z ŻOB i FRENKEL z ŻZW. Obaj uzbrojeni. Rozbieżności tak głębokie, że o mało nie dochodzi do wymiany ognia. Dwie wizje oporu które nigdy się nie pogodzą.

AKT II: PUSTE RAMKI

2026. ANNA idzie tropem trzech Masad. Oficjalnie była jedna, ŻOB. W notatkach Ciałowicz znajduje: jedna ŻZW, druga ortodoksów przy Kupieckiej 7, trzecia ŻOB. Pyta w ratuszu: dlaczego nie ma ulicy Frenkela ani Ziemby, a jest ulica Lewartowskiego?

W ŻIH prosi o dziennik Hilela Seidmana. Dostaje odmowę. W przypisie Marka czyta: "Absolutnie wątpliwych wspomnień nie bierzemy pod uwagę... dziennika H. Seidmana, który ukazał się w Buenos Aires jako pełen nieprawdziwych faktów". W dzienniku jest rozkaz rabina Ziemby wzywający do walki.

EWA w 1956 roku robi to samo. Dostaje sygnał od chasydów z Nowego Jorku: przy Kupieckiej 7 będą kopać fundamenty pod osiedle. Tam 24 kwietnia z płonącego bunkra wybiegł i zginął rabin Ziemba. Chasydzi chcą go ekshumować zgodnie z prawem żydowskim i przenieść do Ziemi Świętej. EWA musi im pomóc przekupić urzędnika. Chowa pokwitowanie w książce Seidmana.

Paranoja: ANNA znajduje w 2026 roku tę książkę. Pokwitowanie jest, ale nazwisko urzędnika jest zamazane atramentem. Ktoś do niej dzwoni z zastrzeżonego numeru: "Niech pani nie szuka duchów, których sami Żydzi nie chcieli".

Zaczyna jej znikać materiał z komputera. Na korytarzu ŻIH widzi tę samą tablicę co w 1949: z jednej strony plakat ku czci bohaterów getta, z drugiej plakat "AK zapluty karzeł reakcji". Zrozumienie: oba powstania, warszawskie i w getcie, zostały po wojnie ustawione przeciwko sobie, żeby przykryć jedno drugim.

Kulminacja Aktu II: ANNA znajduje w IPN akta BEDNARCZYKA. Przesłuchanie: "Oskarżony o wrogie nastawienie do ZSRR". Obok zdjęcie: BEDNARCZYK jako łącznik z ŻZW. Na odwrocie dopisek ręką Ewy: "Oni wszyscy zginęli. Ci co przeżyli bali się mówić".

AKT III: KUPIECKA 7

ANNA idzie na Kupiecką 7. Blok z wielkiej płyty. Dozorca pamięta: "W latach pięćdziesiątych tu kopali, przyjechali jacyś Żydzi z Ameryki, w nocy coś wynosili w workach".

W piwnicy znajduje zamurowaną wnękę. To nie jest grób Ziemby. To jest bunkier Masady ortodoksów. W środku nie ma ciał. Są tylko spalone księgi, stalowy hełm WP i drewniana skrzynka na Torę. Pusta.

Finałowa retrospekcja. 24 kwietnia 1943. Bunkier płonie. RABIN ZIEMBA wybiega ostatni, z Torą pod pachą. Ginie na zewnątrz. Jego uczniowie zostają.

Powrót do 1956. Nocna ekshumacja. Chasydzi wynoszą szczątki. EWA patrzy. Jeden z nich mówi: "Teraz już będzie bezpieczny. W Jerozolimie nie będą musieli wybierać, który bohater jest wygodniejszy".

Powrót do 2026. ANNA rozumie thriller. Nie chodzi o to kto zabił. Chodzi o to kogo wymazano. Prawica izraelska po 1977 potrzebowała Ziemby i Frenkela jako konserwatywnego mitu założycielskiego przeciwko mitowi Anielewicza. Lewica komunistyczna potrzebowała tylko Anielewicza przeciwko sanacyjnemu ŻZW i klerykalnemu rabinowi. Każdy potrzebował innych trupów.

Ostatnia scena. ANNA montuje film. Na ekranie dwie flagi na dachu na Muranowie, 27 kwietnia 1943. Na dole podpis z raportu Stroopa. W tle słychać skoczną muzykę z karuzeli z Campo di Fiori i salwy. Na czarnej planszy nie ma napisów końcowych z nazwiskami. Są trzy puste ramki z podpisem: Paweł Frenkel - brak zdjęcia, Menachem Ziemba - grób przeniesiony, Żydowski Związek Wojskowy - archiwum niekompletne.

Dźwięk taśmy archiwalnej się urywa.