Szklanka wody

Moskwa, luty 1922 roku

Wiera Orłowa miała dwadzieścia cztery lata i pracę, której zazdrościły jej wszystkie dziewczyny z komunałki na Arbacie. Była stenotypistką w Żenotdiele.

Każdego ranka przechodziła obok kolejki po chleb, obok dzieci, które spały w bramach dworca Kazańskiego, i wchodziła do budynku, w którym pachniało atramentem, zimnym piecem i tanim tytoniem. Bezprizorni, jak nazywano te dzieci, patrzyli na nią bez ciekawości. W Moskwie zimą 1922 roku nikt już nie miał ciekawości. Miał tylko głód, wstydliwe choroby i strach, że ktoś doniesie.

Tego dnia Aleksandra Kołłontaj dyktowała list. Miała pięćdziesiąt lat, głos niski, zmęczony, i sukienkę, którą cerowała już trzeci raz. Wiera pisała szybko, bo Kołłontaj nie lubiła powtarzać.

„Miłość nie jest rzeczą, którą można zadekretować”, mówiła Kołłontaj. „Wolna miłość to nie jest brak odpowiedzialności. To jest miłość wolna od tego, że kobieta musi sprzedać siebie za mieszkanie, za chleb, za nazwisko męża.”

Wiera znała te zdania na pamięć. Znała też inne zdanie, które w Moskwie powtarzali wszyscy, od komsomolców po pijanych marynarzy w bufecie na Twerskiej: że zaspokojenie pragnienia jest jak wypicie szklanki wody. Nie ma znaczenia, z jakiego szkła pijesz.

Kiedyś zapytała Kołłontaj wprost, czy to jej teoria.

Kołłontaj zaśmiała się krótko, bez radości. „Mówią, że moja. Włodzimierz Lenin mówi, że ta teoria przewróciła w głowie naszej młodzieży. A ja mówię o czymś odwrotnym. O Erosie skrzydlatym, który potrzebuje czułości i równości, a nie o Erosie bez skrzydeł, który szuka tylko ciała na jedną noc. Ktoś przekręcił moje słowa i teraz wszyscy piją z tej szklanki, a potem przychodzą do nas z kiłą i z dzieckiem, którego nie mają gdzie zostawić.”

Wiera nie odpowiedziała. W szufladzie biurka miała list, którego nie pokazała nikomu.

List był z Saratowa. Pisał go dziewczęcy, nierówny charakter pisma. Dziewczyna, siedemnaście lat, pisała, że w jej komsomole przeczytano dekret. Dekret z 1918 roku. Że wszystkie kobiety od osiemnastu do trzydziestu dwóch lat są własnością państwową. Że mają należeć do biur wolnej miłości. Że mężczyzna może wybrać każdą, nawet bez jej zgody.

Dziewczyna pisała: „Czy to prawda? Czy tak ma wyglądać rewolucja? Boję się iść na zebranie.”

Wiera wiedziała, że to nieprawda. Wiedziała to, bo w 1918 roku była w Saratowie z matką. Pamiętała zamieszanie na bazarze, tłum przed klubem anarchistów, kartki przyklejane do murów. Pamiętała też, jak Moskiewska Rada ukarała gazetę za drukowanie wymyślonego dekretu. Ktoś go wymyślił, żeby zdyskredytować anarchistów. Potem wymysł zaczął żyć własnym życiem. Ludzie przepisywali go, dopisywali paragrafy, zmieniali wiek kobiet z siedemnastu na osiemnaście, z trzydziestu na trzydzieści dwa. Za każdym razem brzmiał gorzej i bardziej prawdziwie.

Problem polegał na tym, że w 1922 roku nikt już nie wierzył w wyjaśnienia. Każdy wierzył w kartkę.

Wieczorem Wiera poszła na zebranie komsomołu na Miasnickiej. Sala była zimna, okna zaparowane. Na ścianie wisiał plakat: kobieta z karabinem wzywała inne kobiety do obrony rewolucji. Ktoś dopisał na nim ołówkiem nieprzyzwoite słowo.

Na środku stał Fiodor Sołowcow. Miał dwadzieścia dwa lata, głos donośny i pewność człowieka, który nigdy nie musiał się tłumaczyć. Mówił o tym, że burżuazyjne małżeństwo poniża kobiety. Że prostytucja to wyzysk. Że tylko wolne stosunki położą kres i małżeństwu, i prostytucji. Mówił dokładnie tak, jak mówiły broszury.

Potem wyjął z kieszeni kartkę. Wiera rozpoznała ją od razu. Ten sam papier, ten sam maszynopis, te same błędy.

„Mamy prawo”, powiedział Sołowcow. „Dekret nas usprawiedliwia. Organizujemy biuro. Dziewczyny powinny zrozumieć, że ich ciało należy do rewolucji. Jak możemy inaczej zaspokoić naturalne potrzeby? Eros rewolucji musi pomóc nam zbudować świetlaną przyszłość.”

Dziewczyny siedziały cicho. Jedna płakała. Wiera poczuła, że robi jej się niedobrze, nie ze strachu, tylko z wściekłości. Bo wiedziała, że część z tego, co mówił Sołowcow, była prawdą. Rzeczywiście, bolszewicy uważali małżeństwo burżuazyjne za formę własności. Rzeczywiście, chcieli, żeby kobieta nie zależała od męża. Rzeczywiście, w kodeksie z 1918 roku rozwód można było dostać na życzenie jednej strony, a dziecko urodzone poza małżeństwem miało te same prawa co dziecko z małżeństwa. Jej przyjaciółka Lida rozwiodła się w dziesięć minut w ZAGS-ie, bez adwokata, bez księdza, bez skandalu. To było prawdziwe i to było wyzwolenie.

Ale dekret był kłamstwem. A kłamstwo było wygodne dla tych, którzy chcieli, żeby wyzwolenie oznaczało: możesz wziąć.

Po zebraniu Wiera wyszła na mróz. Dogonił ją mężczyzna w wojskowym płaszczu. Paweł Dybenko. Mąż Kołłontaj. Młodszy od niej o siedemnaście lat, przystojny, głośny, z blizną nad brwią. Ludzie w Żenotdiele szeptali, że Kołłontaj wymyśliła wolną miłość, żeby usprawiedliwić ten związek. Wiera wiedziała, że to plotka. Plotka była prostsza niż prawda, a w Moskwie proste plotki wygrywały.

„Wiera, nie wtrącaj się”, powiedział Dybenko cicho, bez uśmiechu. „Sołowcow ma protekcję. Jak zaczniesz mówić, że dekret jest fałszywy, powiedzą, że bronisz kontrrewolucji. Jak będziesz milczeć, dziewczyny pójdą z nim na zebranie i nie wrócą.”

„To co mam zrobić?”

„To jest Moskwa. Tu każdy papier jest trochę prawdziwy i trochę fałszywy. Uważaj, komu pokazujesz list z Saratowa.”

Następnego dnia Wiera poszła do przychodni wenerologicznej na Pietrowce. Lekarz, stary, zmęczony człowiek w okularach, pokazał jej rejestr. Nie pokazał nazwisk, tylko liczby. Kiła, rzeżączka, dziewczyny po szesnaście, siedemnaście lat. Chłopcy, którzy mówili, że zaraziły ich koleżanki, nie prostytutki.

„Myślicie, że to przez wolną miłość?” zapytała Wiera.

Lekarz wzruszył ramionami. „To przez wojnę, głód i zimno. Przez to, że dziesięć osób śpi w jednym pokoju. Przez to, że nie ma mydła ani lekarstw. Wolna miłość jest tylko słowem, które każdy rozumie, jak chce. Jeden rozumie: nie będę własnością męża. Drugi rozumie: mogę wziąć, co chcę.”

Tego samego popołudnia wezwano Wierę do Czeka. Oficer był młody, uprzejmy, miał czyste paznokcie, co w 1922 roku wydawało się podejrzane. Położył przed nią kartkę z dekretem.

„Znalazła pani to w komsomole?”

„Znalazłam.”

„Czy pani uważa, że to dokument autentyczny?”

Wiera poczuła, jak serce bije jej w gardle. Jeśli powie, że fałszywy, oficer może uznać, że broni anarchistów. Jeśli powie, że prawdziwy, stanie się współwinna.

„Uważam, że to kartka, którą ktoś wydrukował, żeby straszyć dziewczyny i usprawiedliwiać gwałty”, powiedziała. „W Saratowie w 1918 roku nikt takiego dekretu nie wprowadził. A jeśli pan chce, mogę pokazać gazetę, która za to dostała karę.”

Oficer uśmiechnął się. Nie był to miły uśmiech.

„Wiera Orłowa, pani matka była na demonstracji w marcu 1917 roku, prawda? Czterdzieści tysięcy kobiet. Domagały się prawa głosu. Rząd Tymczasowy przyznał im to prawo w lipcu, na długo przed październikiem. Pani matka to pamięta?”

„Pamięta.”

„To niech pani pamięta też, że rewolucja nie lubi, kiedy ktoś mówi, że jej dokumenty są fałszywe. Nawet jeśli są fałszywe.”

Wiera wróciła do Żenotdiełu po zmroku. Kołłontaj już nie było. Została tylko na biurku filiżanka po zimnej herbacie i niedokończony artykuł o tym, że kobieta ma prawo do pracy, do nauki i do tego, żeby nie bać się własnego męża.

Wiera wyjęła list z Saratowa i kartkę z dekretem. Położyła je obok siebie. Dwa papiery. Jeden prawdziwy i przerażony. Drugi fałszywy i pewny siebie.

Zrozumiała wtedy, na czym polega paranoja tego miasta. Nie na tym, że wszyscy kłamią. Na tym, że każdy ma kawałek prawdy, który wykorzystuje, żeby ukryć kłamstwo. Kołłontaj mówiła o wolności i miała rację. Sołowcow mówił o wolności i kłamał. Lenin krytykował szklankę wody i miał rację. Czeka mówiło o rewolucji i kłamało.

Spaliła dekret w piecu. List schowała za podszewkę płaszcza. Rano miała pojechać do Saratowa. Nie jako urzędniczka, nie jako komsomolka. Jako kobieta, która w 1917 roku widziała, jak jej matka wraca z demonstracji i mówi: „Będziemy głosować”. I która teraz chciała sprawdzić, czy dziewczyna, która do niej napisała, jeszcze żyje.

Na ulicy było cicho. Tylko bezprizorni chuchali w dłonie i patrzyli, jak Wiera przechodzi obok nich, nie oglądając się za siebie. Bo w Moskwie w 1922 roku jedynym sposobem, żeby nie zwariować, było iść dalej i nie wierzyć żadnej kartce, dopóki nie zobaczy się człowieka, który ją napisał.