Obawa przed infekcją komunizmem zaważyła na reorganizacji Europy Wschodniej po I wojnie światowej. Rosja sowiecka nie została zaproszona na konferencję pokojową w Paryżu, a w Waszyngtonie i Paryżu przeważyła koncepcja izolowania bolszewików. Prezydent Woodrow Wilson skłaniał się ku izolacji, a marszałek Ferdinand Foch należał do zwolenników budowy kordonu sanitarnego, czyli pasa państw buforowych, który miał oddzielić Rosję sowiecką od reszty Europy.
Finlandia i państwa bałtyckie zachowały niepodległość, ale nie w jednym momencie i nie tylko w wyniku rewolucji bolszewickiej. Finlandia proklamowała niepodległość w grudniu 1917 roku, Litwa w lutym 1918 roku, Estonia w lutym 1918 roku, a Łotwa dopiero w listopadzie 1918 roku. Decydujący był rozpad Imperium Rosyjskiego, klęska Niemiec i rewolucja w Rosji, a nie sama rewolucja październikowa. Rosja sowiecka uznała te państwa traktatami z 1920 roku, natomiast nigdy nie uznała aneksji Besarabii przez Rumunię.
Traktat wersalski miał wiele niedoskonałości. Problem mniejszości narodowych był niezwykle dolegliwy, a nakładanie się grup etnicznych w Europie Środkowej nie pozwalało wprowadzać rygorystycznie zasady samostanowienia narodów, przez co kwestie terytorialne pozostawały otwarte. W stosunku do Gdańska roszczenia wysuwała zarówno strona polska, jak i niemiecka. W końcu Gdańsk stał się Wolnym Miastem pod ochroną Liga Narodów, przy zachowaniu określonych praw Polski. Inaczej rozwiązano sprawę Kłajpedy, czyli Memla, i Rijeki, czyli Fiume. Kłajpeda po Wersalu znalazła się pod zarządem Rady Ambasadorów, a dopiero po zajęciu przez Litwę w styczniu 1923 roku stała się autonomicznym terytorium w ramach Litwy. Fiume, o które spierały się Włochy i Królestwo Serbów, Chorwatów i Słoweńców, na mocy traktatu w Rapallo z listopada 1920 roku stało się Wolnym Państwem Fiume, istniejącym w latach 1920 do 1924.
.Ustalenie wschodnich granic Polski okazało się niezwykle trudne. Rada Najwyższa, a nie tylko Anglicy, zaproponowała w grudniu 1919 roku linię demarkacyjną, znaną później jako linia Curzona. Francja dążyła do Polski silnej jako przeciwwagi dla Niemiec i w zasadzie wspierała polskie roszczenia terytorialne, choć nie bezwarunkowo i nie we wszystkich sporach, na przykład na Śląsku.
W rzeczywistości lord Curzon nie był jedynym autorem tej koncepcji. Kluczową rolę odegrał Lewis Namier, urodzony w polskiej rodzinie o korzeniach żydowskich, który studiował we Lwowie, a następnie w Oksfordzie. Lewis Namier przygotował dwie wersje, linię A bez Lwowa dla Polski i linię B ze Lwowem dla Polski. Depesza z lipca 1920 roku, wysłana w imieniu Curzona, odwoływała się do wersji A, co do dziś budzi spory o to, na ile Lewis Namier wpłynął na jej ostateczny kształt.
Granice wschodnie ukształtowała wojna polsko-bolszewicka z lat 1919 do 1920 i Traktat Ryski. Wojna, której kulminacja przypadła na 1920 rok, zakończyła się zwycięstwem Józef Piłsudski nad Sowietami. W 1921 roku Traktat Ryski ustalił polską granicę na wschód od linii Curzona, ale nie w równej odległości 200 km na całym odcinku. Odzyskano znaczną część ziem utraconych w II Rozbiorze, jednak nie wszystkie. Po stronie sowieckiej pozostały między innymi Mińsk, Kijów i Kamieniec Podolski.
Traktat Ryski w części finansowej nie został wykonany przez Rosję. Zgodnie z traktatem Polska miała otrzymać 30 mln rubli w złocie według cen z 1913 roku, a nie 35 mln, jak czasem się podaje. Polska początkowo żądała 296 mln, a Związek Sowiecki nie przekazał ani tej, ani żadnej kwoty. Nie zwrócono też w pełni polskich dóbr kultury, do czego zobowiązali się Sowieci.
Artykuł VI traktatu regulował repatriację i opcję obywatelstwa. W pierwszej kolejności miano uwolnić jeńców wojennych, cywilnych, zakładników i internowanych, w drugiej miało dojść do wymiany tak zwanych optantów, czyli osób, które mogły wybrać obywatelstwo. Mieszana Komisja Repatriacyjna rozpoczęła prace pod koniec kwietnia 1921 roku, a termin składania deklaracji o wyborze obywatelstwa upływał w kwietniu 1922 roku. W praktyce repatriacje były przez bolszewików sabotowane i utrudniane.
Poza granicami pozostała ponad milionowa społeczność polska. Oficjalny spis z 1926 roku wykazał prawie 800 tys. Polaków w ZSRS, ale dane te budzą wątpliwości i realna liczba była wyższa. Nawet potomkowie uczestników walk o niepodległość z lat 1830 do 1865 musieli udowadniać urzędnikom sowieckim używanie języka polskiego jako mowy potocznej, wskazujące na przywiązanie do polskości.
Te dokumenty starających się o powrót do ojczyzny, a otrzymujących odmowę, były dla NKWD użyteczne, ale nie można sprowadzać Operacji Polskiej tylko do nich. W latach 1937 do 1938, w ramach Wielkiego Terroru, NKWD represjonowało także osoby o polsko brzmiących nazwiskach, mieszkające przy granicy lub podejrzane o kontakty z Polską. Według dokumentów NKWD represjonowano 139 835 osób, z czego 111 091 zamordowano, głównie strzałem w tył głowy.
Nieprawdziwe byłoby twierdzenie, że dopóki na czele władz bolszewickich przeważali działacze wywodzący się z mniejszości etnicznych, siłą rzeczy nie dochodziło do ludobójstwa na tle narodowościowym. Czeka pod kierownictwem Feliks Dzierżyński prowadziła czerwony terror, masowe rozstrzeliwania zakładników, prześladowania duchowieństwa i pacyfikacje. Wczesny bolszewizm znał też przemoc zbiorową uzasadnianą klasowo, jak rozkozaczanie. Pochodzenie etniczne kierownictwa nie było żadną gwarancją.
Dojście Józef Stalin do władzy nie sprowadza się do zwycięstwa nacjonalizmu wielkoruskiego. Józef Stalin był Gruzinem, a Wielki Głód na Ukrainie wynikał przede wszystkim z kolektywizacji, rekwizycji zboża i polityki wobec wsi, a Operacja Polska była częścią Wielkiego Terroru i tak zwanych operacji narodowościowych NKWD. Etniczne tło przywódców nie wyjaśnia więc ani terroru wczesnych lat dwudziestych, ani terroru lat trzydziestych.
Podczas negocjacji Traktatu Ryskiego po stronie sowieckiej początkowo przewodniczył Karol Daniszewski, pochodzenia łotewskiego, a od września 1920 roku Adolf Joffe, pochodzenia żydowskiego. W delegacji zasiadali ponadto Jakub Hanecki, pochodzenia polsko-żydowskiego, Emanuel Kwiring, pochodzenia niemieckiego, Jurij Kociubiński, pochodzenia ukraińskiego, i Leonid Obolenski, wywodzący się z rosyjskich książąt. Był to więc zespół o mieszanym pochodzeniu, ale wszyscy jego członkowie występowali jako bolszewicy i przedstawiciele państwa sowieckiego, a nie jako reprezentanci swoich grup etnicznych. Sam skład delegacji nie mówi nic o charakterze późniejszego terroru.
Komentarze
Pokaż komentarze (6)