Rosyjski tranzyt przez Litwę

                   W świetle ostatnich wydarzeń zmierzających w praktyce do rosyjsko - polskiego  wprowadznia "małego ruchu granicznego na obszarze Obwodu Kaliningradzkiego oraz województw pomorskiego i warminsko -mazurskiego" szczególnego znaczenia nabiera kwestia tranzytu  w stosunkach rosyjsko-litewskich. Opisywany okres obejmuje czasy od 2004 roku do roku 2009 i -moim zdaniem -  uzupełnia kwestię koncepcji odtworzenia "[Euroregionu] Prus". jesli ktoś che zeche przeczytać ten szczególwoy tekst, prosze przeczytać:   

Zasadnicze zagadnienia związane ze współpracą litewsko-rosyjską m. in. w aspekcie tranzytu kaliningradzkiego ujawniły się w interesującym nas okresie (po wejściu Litwy do Unii Europejskiej) poprzez przeprowadzenie dyskusji przedstawicieli obu państw w czerwcu roku 2004. 18 czerwca tego roku zastępca ministra spraw zagranicznych Federacji Rosyjskiej Wladimir Czyżow spotkał się bowiem z sekretarzem stanu ministerstwa spraw zagranicznych Litwy Evaldasem Ignataviciusem. Strony formalnie pozytywnie oceniły wówczas rozwój relacji litewsko-rosyjskich, włączając w tę ocenę zagadnienia handlowe i ogólnoekonomiczne. Obydwaj dyplomaci stwierdzali z satysfakcją, że tranzyt pasażerów przejeżdżających przez Litwę do i z regionu Kaliningradzkiego działał stale (prawidłowo). Zauważono znaczenie dalszego utrzymania pozytywnej atmosfery kontaktów litewsko - rosyjskich, sprzyjającej dla korzystnego rozwoju obustronnych relacji.[3]Rosjanie zwrócili jednak podczas opisywanego spotkania uwagę  Ignataviciusa na pogorszenie się po 1 maja 2004 roku warunków transportu rosyjskiego cargo przez terytorium litewskie pomiędzy Kaliningradem i Federacją Rosyjską. Czyżow wyraził jednoczenie nadzieję Moskwy na efektywną współpracę w rozwiązaniu tego „problemu” ze stroną litewską, jak też we współdziałaniu z Unią Europejską. Zauważano, że rosyjska strona oczekuje aby Wilno okazało zainteresowanie w realizacji projektu powstania pociągu szybkiej prędkości przewożącego przez terytorium litewskie pasażerów do i z Kaliningradu w reżimie bezwizowym. Partnerzy dotknęli także m. in. tematyki przygotowania porozumienia mającego na celu koordynację działalności portów Kłajpedy i Kaliningradu.[4] Powtarzające się podnoszenie przez stronę rosyjską kwestii powstania eksterytorialnego pociągu dużej prędkości, przewożącego pasażerów w ruchy bezwizowym do i z Kaliningradu wskazywało na duże znaczenie, jakie Rosjanie przywiązywali do tej problematyki, upatrując zapewne  w pozytywnym dla siebie ukształtowaniu opisywanej kwestii przyczynek do możliwości przyszłościowego wpływania na wewnętrzną i zewnętrzną politykę i gospodarkę litewską.

 

Tymczasem w dniu 29 czerwca 2004 roku rosyjski minister spraw zagranicznych Sergej Ławrow spotkał się w Stambule ze swoim ówczesnym litewskim odpowiednikiem - Atanasem Valionisem. Ministrowie przedyskutowali wówczas obszerny zakres zagadnień należących do obustronnych relacji, włączając w to zwyczajowo już problematykę Kaliningradu oraz perspektywy doprowadzenia do powstania pociągu dużej prędkości wożącego pasażerów w ruchu bezwizowym, który przejeżdżałby do i z Kaliningradu przez terytorium litewskie. Omawiano też zagadnienie (rosyjskiego) tranzytu drogowego przez terytorium litewskie.[5] Takie opisanie przez moskiewskie MSZ zakresu dyskusji pomiędzy Ławrowem a Valionisem, jakie miały miejsce w Stambule w dniu 29 czerwca 2004 roku, głównie w zakresie możliwości powstania szybkiej eksterytorialnej kolei łączącej Kaliningrad (przez Białoruś) z Federacją Rosyjską wskazywało po raz kolejny na rzeczywiste rosyjskie priorytety danego okresu jeżeli chodzi o dwustronne relacje rosyjsko -litewskie.

 

Priorytety te napotykały jednak na pewne perturbacje w ich realizacji. Już bowiem 15 września 2004 roku Departament Informacji i Prasy rosyjskiego MSZ przedstawił (podczas konferencji prasowej)  komentarz na temat rezolucji litewskiego Sejmasa w sprawie współpracy Litwy z Obwodem Kaliningradzkim, podnoszący potrzebę powstania w związku ze wskazaną rezolucją kilku „poważnych pytań”. Rosjanie przypominali wówczas wielokrotne zapewnienia ze strony tak Unii Europejskiej jaki samej Litwy, ze wejście tej republiki do struktur europejskich ułatwi dalsze polepszanie atmosfery wzajemnych relacji pomiędzy tym nowym krajem członkowskim Unii Europejskiej a Rosją. Jednakowoż zapisy i duch kwestionowanej rezolucji litewskiego Sejmasa wskazywały - według Rosjan - na całkowite przeciwieństwo powyższych deklaracji. Ministerstwo rosyjskie podało bowiem we wrześniu 2004 roku: „Tymczasem duch rezolucji [Sejmasa] wskazuje ca coś zupełnie przeciwnego”. W dodatku - według moskiewskiego MSZ - wysokiej rangi oficjele litewscy zapewniali stronę rosyjską o ewentualnym zaakceptowaniu przez Litwę wszystkich rozwiązań w stosunku do ruchu tranzytowego do i z Kaliningradu, które zostałyby przyjęte w trakcie (dowolnych) bezpośrednich negocjacji UE - Rosja. Rosjanie oskarżali zatem konkretnie w dniu 15 września 2004 roku delegatów parlamentu litewskiego o chęć dezauowania / wyparcia się porozumień osiągniętych przez Rosję i Unią Europejską w 2002 roku, dotyczących: a) wybudowania i uruchomienia pociągu szybkiej prędkości, którym w ruchu bezwizowym mogliby podróżować przez litewskie terytorium obywatele rosyjscy, b) powiązanych z tym porozumieniem dalszych „specjalistycznych” sugestii dotyczących tego projektu, c) porozumień zawartych we wspólnym unijno - rosyjskim oświadczeniu o rozszerzeniu Unii Europejskiej  (Joint Statement na Enlargement EU i Russia - EU Relations) z 27 kwietnia 2004 roku. Rosjanie podkreślili zarazem swoje przekonanie o potrzebie ułatwienia a nie przeszkadzania przez wszystkie kraje członkowskie EU (włączając w to naturalnie Litwę) w realizacji porozumień zawartych pomiędzy Rosją, Litwą i Unią Europejską.[6]

Jednocześnie Departament Informacji i Prasy rosyjskiego MSZ przypominał o wielokrotnie wygłaszanych przez stronę litewską oświadczeniach o znaczeniu, które Litwa przywiązuje do zasady pełnej suwerenności państwowej. W ujęciu Rosjan jednak „/.../ najwyraźniej parlamentarzyści litewscy nie uznają prawa innych krajów do troszczenia się o ich własną suwerenność, gdyż jak inaczej można wyjaśnić tezę zawartą w rezolucji Sejmasa, że Rosja powinna dzielić odpowiedzialność za przyszłość Obwodu Kaliningradzkiego,” jak i ze stwierdzonym tamże sformułowaniu o „/.../ niezgodzie z memorandum przedstawionym  przez Rosję Unii Europejskiej w maju roku 2004 w kwestii tranzytu kaliningradzkiego”. Moskiewskie MSZ wskazało zarazem dnia 15 września 2004 roku na ponowne powrócenie w litewskim Seimasie - jak to zasugerowano, w sposób typowy w skomplikowanych sytuacjach - do używania określeń  przemawiających na rzecz negatywnej percepcji przeszłości. Podkreślono przy tym z naciskiem w Moskwie - jakby w swoistym tłumaczeniu się - fakt braku używania przez Rosjan terminu „korytarz” w kontekście negocjacji w sprawie tranzytu do Obwodu Kaliningradzkiego. Rosjanie wyrazili też „nieustające przekonanie” o istnieniu możliwości znalezienia takiego rozwiązania problemu, które uszanuje zarówno suwerenność Litwy, jak i narodowe interesy Rosji. Ku zaskoczeniu, moskiewskie MSZ „pozostawiało sumieniu litewskich parlamentarzystów twierdzenie: ””Punkt widzenia Rosji na rozwój Obwodu Kaliningradzkiego /.../ nie pozwala na faktycznie uporanie się z problemami społecznymi i gospodarczymi regionu”.[7] Departament Informacji i Prasy rosyjskiego MSZ podkreślał we wrześniu 2004 roku koincydencję czasową rezolucji litewskiego Sejmasa z przygotowywaniem w Rosji (na etapie przesłuchań w Dumie Państwowej) ratyfikacji protokołu rozszerzenia współpracy i porozumienia pomiędzy Rosją a Unią Europejską na nowe państwa członkowskie [Unii Europejskiej].(Protocol Extending Russia - EU Partnership and Agreement Cooperation to the New Member Countries).Zgodnie zaś z omawianym oświadczeniem ministerialnym, rosyjska władza wykonawcza nadal była zainteresowana uchwaleniem tego protokołu w sposób tak konstruktywny, jak to tylko możliwe. Tymczasem strona litewska miała być - według Moskwy - zainteresowana czymś dokładnie przeciwnym, o czym świadczyłoby jakoby zdecydowane przyjęcie, i to z aktywnym udziałem członków Seimasa pochodzących z koalicji rządowej, opisywanej rezolucji litewskiego parlamentu.

 

Tymczasem wobec zbliżania się momentu, gdy obywatele rosyjscy uzyskiwali prawo przekraczania granicy państw WNP tylko za okazaniem (międzynarodowych) paszportów, moskiewskie MSZ zostało zapytane o wpływ tego rozporządzenia na transport pasażerski pomiędzy Obwodem Kaliningradzkim a Rosją. 10 października 2004 roku Departament Informacji i Prasy rosyjskiego MSZ wydał w związku z tym oświadczenie, gdzie wskazał na mechanizm zagwarantowania bezwizowego przejazdu obywateli rosyjskich wszystkimi środkami transportu do i z Kaliningradu. Jak z naciskiem zaznaczono, mechanizm ten zaczął funkcjonować trwale i skutecznie począwszy od 1 lipca 2003 roku. Został on też wdrożony na mocy  wspólnego oświadczenia Federacji Rosyjskiej i Unii Europejskiej na temat. tranzytu pomiędzy Obwodem Kaliningradzkim i resztą Rosji ((Joint Statement of the Russian Federation and the European Union on Transit between the Kaliningrad Region and the Rest of the Russian Federation) z 11 listopada 2002 roku. Zgodnie z punktem 8 tegoż oświadczenia, Litwa  miała uznawać wewnętrzne paszporty (inland passports) obywateli rosyjskich za podstawę dla wydania tzw. uproszczonych dokumentów tranzytu kolejowego (FRTD) oraz uproszczonych dokumentów tranzytu (FTD) dla obywateli rosyjskich podróżujących przez terytorium litewskie różnymi rodzajami transportu lądowego tylko do 31 grudnia 2004 roku. Po tej dacie, jak to zapisano we wspólnym oświadczeniu Federacji Rosyjskiej i Unii Europejskiej na temat tranzytu pomiędzy Obwodem Kaliningradzkim i resztą Rosji „FRTD i FTD miały obowiązywać tylko dla obywateli rosyjskich posiadających paszport zagraniczny (foreign passport)” Ponadto, paszporty zagraniczne noszące symbol ZSRS miały być uważane za ważne do 31 grudnia 2005 roku, czyli o rok dłużej.[8]

 

W związku z tym, rosyjskie władze centralne postawiły przed odpowiednimi rosyjskimi ministerstwami i departamentami, jak również dla administracją Obwodu Kaliningradzkiego zadanie zapewnienia do końca 2004 wydania wszystkim zainteresowanym mieszkańcom Obwodu Kaliningradzkiego formalnych rosyjskich paszportów zagranicznych. Jak podawało rosyjskie MSZ w dniu 20 października 2004, począwszy od 1 października 2004 roku, 407 tysięcy (około 45%) mieszkańców regionu otrzymało już takie właśnie, ważne rosyjskie paszporty zagraniczne. W Kaliningradzie otwarto też działające 24 godziny na dobę centrum wizowe, gdzie stało się możliwe otrzymanie paszportu (w nagłych wypadkach) w ciągu trzech dni. Przyjęto też rozwiązania umożliwiające  mniej zamożnym obywatelom uzyskiwanie  paszportów przy uiszczaniu mniejszych niż zazwyczaj opłat. Jak wynikało z komunikatu, rosyjskie MSZ jesienią roku 2004 wraz z Litwą i Unią Europejską kontynuowało prace nad szybkim wprowadzeniem rozwiązań formalno-tranzytowych w duchu porozumienia brukselskiego z 11 listopada 2002 roku o bezwizowym ruchu kolejowym przez teren Litwy w podróżach do i z Obwodu Kaliningradzkiego. Wtym też okresie, w oparciu o instrukcje unijne, eksperci duńscy wykonali badanie wykonalności dla projektu szybkiej kolei Kaliningrad - Moskwa przez Litwę i Białoruś. Jesienią 2004 roku dokument ten został poddany analizie przez zainteresowane rosyjskie ministerstwa i departamenty. Nie przeszkadzało powyższe ustanowieniu dodatkowych powietrznych i promowych usług transportowych pomiędzy Obwodem Kaliningradzkim i Rosją, korzystanie z których siłą aktu nie wymagało żadnych paszportów zewnętrznych. Ten wieloaspektowy opis Departamentu Informacji i Prasy rosyjskiego MSZ na temat zasad tranzytu do i z Obwodu Kaliningradzkiego jest szczególnie interesujący ze względu na ujawniony w nim fakt próby realizacji projektu w zasadzie eksterytorialnej kolei dużych prędkości, prowadzącej do i z Kaliningradu przez terytorium litewskie.

 

Kwestia tranzytu do i z Kaliningradu oraz problem nielegalnej imigracji pojawiły się następnie w wypowiedzi Prezydenta Putina, zaprezentowanej na konferencji prasowej w dniu 23 grudnia 2004 roku. Omawiając podczas konferencji prasowej na Kremlu zorganizowanej dla rosyjskich i zagranicznych mediów  kwestię tranzytu pasażerskiego do i z Kaliningradu, ówczesny prezydent Rosji wskazał na uprzednie podnoszenie przez Litwinów  ewentualnego napływu na teren Republiki Litewskiej dużego strumienia uchodźców i nielegalnych imigrantów. Niejako w odpowiedzi na powyższe, Putin przedstawił (po poprawkach) liczbę 37 nielegalnych imigrantów przybywających na Litwę w okresie 2002 - 2003 roku w biegnących przez terytorium litewskie pociągach z Moskwy i Petersburga do Kalinigradu. Prezydent Federacji przypomniał, że większość z nich to Pakistańczycy, którzy wysiedli z pociągu w Wilnie, gdzie pociąg ten miał zatrzymywać się właśnie na życzenie Litwinów. Jednocześnie Putin wyraził zaskakującą propozycję skasowania wileńskiego przystanku rosyjskich pociągów relacji Moskwa / Petersburg - Kaliningrad, co mogłoby nastąpić w wypadku wpłynięcia odpowiedniego żądania strony litewskiej.[9] Wskazując jako na rozwiązanie problemu napływających - zdaniem strony rosyjskiej w niewielkich ilościach - na Litwę w drodze wykorzystania rosyjskich środków transportu (kolei) nielegalnych imigrantów na możliwość zamknięcia „wileńskiego przystanku” rosyjskich pociągów, prezydent Putin zapewne starał się wykazać swoistą absurdalność litewskich oskarżeń, całe zagadnienie przedstawiając w ujęciu aż nazbyt ironicznym.

 

Pomimo tych wielce mówiących wystąpień prezydenckich, 25 marca 2005 roku miały miejsce w Wilnie konsultacje pomiędzy ministerstwami spraw zagranicznych Litwy i Rosji, które dotyczyły zasadniczo kwestii będących w jurysdykcji służb konsularnych obu krajów. W trakcie wymiany poglądów wyjaśniono przede wszystkim sprawy techniczne wiążących się z praktycznym wprowadzaniem rezolucji nr 230, wydanej przez rząd Republiki Litewskiej w zakresie zaakceptowania opisu procedury ubezpieczenia zdrowotnego dla obcokrajowców. Procedura ta została przyjęta do realizacji na mocy wykonania ustawy prawnej Republiki Litewskiej nr 1X-2206 z 29 kwietnia 2004 roku odnoszącej się do legalnego statusu obcokrajowców. Podczas spotkania z marca 2005 roku strony zanotowały podobieństwo rozwiązań tych fragmentów rosyjskiej i litewskiej struktury prawnej, które dotyczyły kwestii ubezpieczenia zdrowotnego obcokrajowców pozostających na terenie obu krajów. W obu systemach bowiem ubezpieczenie zdrowotne na pierwszym miejscu obejmowało obywateli krajowych. Przede wszystkim jednak potwierdzono, że od obywateli rosyjskich przekraczających granicę litewską w oparciu o uproszczone kolejowe dokumenty tranzytowe nie będzie się wymagać okazania polisy ubezpieczenia medycznego.[10] Służby konsularne obu ministerstw spraw zagranicznych uzgodniły, że reżim wizowy w relacjach wzajemnych nadal miał funkcjonować w oparciu o rosyjsko-litewskie porozumienie międzyrządowe w sprawie wzajemnych podróży obywateli (Russian - Lithuanian Intergovernmental Agreement on Mutual Trips of Citizens) z 30 grudnia 2002 roku. Celem ułatwienia pracy konsularno-dyplomatycznej, strony uzgodniły przeprowadzanie w przyszłości konsultacji „dostępnymi kanałami”.[11] Brak konieczności okazywania polisy ubezpieczeniowej przez Rosjan przejeżdżających tranzytem prze Litwę, jak i konstruktywne uzgodnienia dotyczące dalszego funkcjonowania reżimu wizowego świadczyły - jak się wydaje - o „ugodowym” w danym momencie nastawieniu obu storn do kwestii tranzytu do i z Klainigradu.

 

Nawet podczas konferencji zorganizowanej w Kaliningradzie w dniu 3 lipca 2005 roku z okazji obchodów 750 rocznicy Królewca podnoszono kwestię tranzytu do i z Obwodu Kalinigradzkiego. Wówczas to Prezydent Putin podkreślił - podczas wspólnego wystąpienia z Chirackiem oraz Schroederem - gotowość strony rosyjskiej do rozwijania przyjaznych i najszerszych dwustronnych relacji z sąsiadami, wskazując na wdzięczność Rosji za pozytywne nastawienie Litwinów w rozwijaniu relacji z Obwodem Kalinigradzkim. Podziękował on też za nadal życzliwie - „chociaż niekompletne” - nastawienie litewskie do rozwiązywania problemu tranzytu kaliningradzkiego. Opisywał Putin zarazem ogromną ilość frachtu kierowanego z Rosji do Europy Zachodniej przez porty państw bałtyckich. Rosyjski prezydent podnosił w lipcu 2005 roku znaczący udział opłat z tegoż frachtu w budżetach państw bałtyckich - w tym Litwy - a zatem i pozytywne nastawienie strony rosyjskiej do zagadania rozwoju ekonomicznego tychże państw (poprzez umożliwienie im pobierana dochodów z opłat za przewóz towarów Federacji Rosyjskiej). Zaprezentowaną wówczas przez Putina ideą było dalsze rozwijanie relacji ekonomicznych z Litwą (oraz Łotwą i Estonią) na tych właśnie zasadach.[12] Rzeczowe - a zarazem oparte o wyliczenie korzyści jakie z tego tytułu osiągają państwa bałtyckie - ujecie przez prezydenta Rosji kwestii tranzytu m.in. przez terytorium litewskie towarów rosyjskich  można ocenić jako czytelną próbę ukazania tej problematyki w maksymalnie korzystnym dla Rosji i państw bałtyckich zarazem świetle.

Nastąpiło też  wskazanie przez prezydenta Putina w dniu 4 października 2005 roku na niewielki zakres readmisji litewsko-rosyjskich jako na przykład przemawiający za potrzebą otwarcia w ruchu bezwizowym krajów Unii Europejskiej dla obywateli rosyjskich. Miało to miejsce podczas wspólnej konferencji prasowej z premierem Wielkiej Brytanii Anthonym Blair’em, przewodniczącym Komisji Europejskiej Jose Manuelem Barroso oraz Wysokim Przedstawicielem Unii Europejskiej do Spraw Wspólnej Polityki Zagranicznej i Bezpieczeństwa Javierem Solaną, jaka miała miejsce po zakończeniu londyńskiego szczytu Rosja-Unia Europejska. Prezydent Federacji Rosyjskiej odniósł się wówczas do relacji litewsko-rosyjskich w zakresie readmisji, oceniając je bardzo pozytywnie.[13]Opinię taką Putin wygłosił w reakcji na stwierdzenie Barroso o zachodzącym procesie „dialogu pomiędzy partnerami strategicznymi, sąsiadami i przyjaciółmi”. Prezydent Federacji podnosił zatem dążenie strony rosyjskiej do osiągnięcia kompromisu w kwestii przypływu osób (problemu wizowego), wskazując nie tylko na uczynienie przez Rosjan pewnych ustępstw na rzecz „europejskich przyjaciół”, ale i na praktyczne już doświadczenie we współpracy na tym szczególnym polu z wybranymi krajami członkowskimi UE. Jako przykład podał on uprzednie podpisanie porozumienia o readmisji z Litwą, przytaczając, iż „od tego czasu wielka liczba 1,7 miliona ludzi przekroczyła granicę litewsko-rosyjską [i] miały miejsce tylko pojedyncze przypadki readmisji.” Posługując się przykładem niewielkiej ilości readminsji zachodzących pomiędzy Litwą i Rosją w początkach wieku XXI, prezydent Federacji Rosyjskiej starał się pokazać zachodnim partnerom brak potrzeby jakichkolwiek obaw przed ewentualnym wprowadzeniem ruchu bezwizowego pomiędzy Rosją i krajami Unii Europejskiej jako całości.

 

Z kolei dnia 25 października 2005 roku Departament Informacji i Prasy rosyjskiego MZS odpowiedział na szereg pytań w kwestii zagadnień związanych z tranzytem rosyjskich obywateli i towarów przez terytorium Republiki Litewskiej. Jak bowiem wynikało z różnorodnych oświadczeń prasowych z jesieni roku 2005, rząd litewski od dnia 1 stycznia 206 roku zamierzał wprowadzić obowiązkową deklarację celną bagażu podróżnych pociągów osobowych przejeżdżających przez Litwę w tranzycie pomiędzy Obwodem Kalinigradzkim i resztą Rosji.Na tejże konferencji z dnia 25 października 2005 roku rosyjska strona rządowa potwierdziła napływanie informacji medialnych m.in. o tym, że  strona litewska zamierza w pełnym zakresie uzgodnić swoje praktyki celne (z zatem także i te dotyczące „relacji” z obywatelami i towarami Federacji Rosyjskiej)  w powiązaniu z legislacją Unii Europejskiej. Zaznaczono jednak, iż 19 października 2005 roku odbyły się już w tym właśnie względzie w Moskwie konsultacje między reprezentantami agencji celnych dwóch krajów.[14] Według Rosjan, strona litewska dała im w tym dniu w Moskwie zapewnienie, że zgodnie z treścią i duchem zapisów wspólnego stanowiska dotyczącego powiększenia unii Europejskiej i relacji rosyjsko - unijnych (Joint Statement on Enlargement EU and  Russia - EU Relations) z 27 kwietnia 2004 roku, nowa procedura nie mogła być uciążliwa dla pasażerów rosyjskich środków transportu i nie mogła pogarszać warunków tranzytu rosyjskich obywateli przez Litwę. Uzgodniono, że przejeżdżający przez Litwę Rosjanie tylko ustnie zadeklarują bagaż  wieziony w przedziale podróżnym, względnie w wagonie bagażowym tego samego pociągu.

 

Jednocześnie zadeklarowano kontynuację prac na procedurą celną stosowaną wobec bagażu nadawanego oddzielnie, powołując w tym celu wspólny zespół roboczy. Przyjęto, że po osiągnięciu wzajemnie zadowalającego porozumienia, stosowne dane miano przesłać do wszystkich zainteresowanych osób, organizacji czy instytucji. Rosyjskie MSZ podkreśliło jednocześnie brak podstaw prawnych (według stanu na koniec października 2005 roku) do zmian aktualnego statusu rosyjskiego tranzytu pasażerskiego przez terytorium Litwy z dniem 1 stycznia 2006 roku.[15] Podjęcie kwestii tranzytu Rosjan, a szczególnie ich bagaży, przez terytorium Litwy przez rosyjskie MSZ w październiku roku 2005 w oparciu o doniesienia prasowe, zdawało się sugerować marginalnie znacznie samego problemu, sprowadzanego do roli swoistej sensacji medialnej. Użycie zaś twierdzeń o „konformistycznej” konieczności dostosowania litewskich przepisów celnych do wymogów unijnych (w tym wypadku należy czytać: do porozumienia unijno-rosyjskiego z kwietnia 2004 roku, które zostało przez Moskwę uznane za „wymóg unijny”, konieczny do wykonania przez Litwinów) zdawało się suponować niezbywalną a zarazem niechętnie acz z wyższą koniecznością wykonywaną przez Litwinów czynność. Podobnie i wskazanie na wymóg jedynie ustnej deklaracji celnej dawał wysoce teoretyczną podstawę do uznania zagadnienia tranzytowo-celnego za mało istotne - niezbyt formalne. Z kolei zapowiedz dalszych prac i uzgodnień dotyczących bagażu nadawanego oddzielnie suponowała między wierszami możliwe uzyskanie przez stronę rosyjską ułatwień także i w tym zakresie. Wszystkie te zsumowane argumenty rosyjskie przedstawione w formie komentarza Departamentu Informacji i Prasy rosyjskiego MZS z 25 października 2005 roku dawały niedwuznacznie odczuć o optymistycznym traktowaniu sprawy przez Moskwę, gdzie unijne zobowiązania wobec Rosji potraktowano jako aksjomat i wyznacznik,czy też raczej drogowskaz dla dalszych uzgodnień rosyjsko-litewskich w zakresie tranzytu, a nastawienie stricte litewskie uznano raczej za drugorzędne.

 

Po dość długiej przerwie kwestia prawidłowego wykorzystania infrastruktury transportowej prowadzącej do i z Obwodu Kaliningradzkiego pojawiła się ponownie w wypowiedziach formalnych strony rosyjskiej. Dnia 10 września 2006 roku miała bowiem miejsce wypowiedź prezydenta Putina o znaczeniu Obwodu Kalinigradzkiego jako „wysuniętego przyczółka” Rosji do kontaktów z europejskimi sąsiadami Federacji.Opisując powstanie połączenia promowegoBaltiisk-Ust Luga Putin wskazał na rozwiązanie w ten sposób kwestii bezpieczeństwa rosyjskiego transportu bałtyckiego, jak też na powstanie nowych możliwości współpracy międzynarodowej. Zanotował on znaczenie tegoż połączenia promowego nie tylko dla regionu [Obowodu Kaliningradzkiego], ale i dla całego kraju, szczególnie właśnie w zakresie wzmocnienia bezpieczeństwa transportowego oraz powstania nowych możliwości współpracy z Litwą, Białorusią oraz Niemcami (przewidywano bowiem poszerzenie trasy promuBaltiisk-Ust Luga do Niemiec). Według Putina, infrastruktura transportowa Rosji północno - zachodniej i Obwodu Kalinigradzkiego  miała ogromnie istotne znacznie, gdyż służyć ona powinna w przyszłości za „wysunięty przyczółek” do kontaktów z europejskimi sąsiadami Federacji.[16]Podniesienie przez prezydenta Putina w dniu 10 września 2006 roku znaczenia Obwodu Kalinigradzkiego dla kontaktów z Europą, a szczególnie wskazanie na rolę promu Baltijsk - Ust Luga dla zacieśniania współpracy ekonomicznej między Rosją a Litwą (oraz Białorusią i Niemcami, przy znamiennym pominięciu Polski) zdaje się wskazywać na możliwą próbę włączenia Litwy do programu ominięcia Polski w kontaktach ekonomicznych i transportowych pomiędzy Federacją Rosyjską a Europą.

 

Z kolei odnosząc się  w dniu 2 listopada 2006 roku w wywiadzie dla gazety „Russkaya Mysl”  do podpisania w roku 2004 wspólnej deklaracji o powiększeniu Unii Europejskiej i relacjach Rosja - Unia Europejska (Joint Declaration na Enlargement EU i Russia - EU Relations) Putin wskazał na ukształtowanie dzięki temu zakresu zaangażowania każdej strony „/.../ w pewnej liczbie obszarów /.../”, takich jak: handel i współpraca gospodarcza, tranzyt do i od Obwodu Kalinigradzkiego oraz prawa mniejszości narodowych/etnicznych. W listopadzie 2006 roku prezydent Federacji Rosyjskiej przypominał o rozwiązaniu już  większości problemów ekonomicznych, podnosząc ustalenie się przez okres maj 2004 - październik 2006 problematyki przewozów pasażerskich i frachtów towarowych w tranzycie [przez Litwę] do i z Obwodu Kaliningradzkiego, co uczyniono poprzez generalne zapewnienie zorganizowania płynnego transportu do i z tego regionu. Według Putina, pozostawało na tym polu tylko kilka szczegółów, które miały jeszcze zostać precyzyjnie dopracowane. Wypowiadając się zaś na temat nadchodzącego wówczas wejścia Litwy (i Polski) do strefy Schengen, Putin wyraził nadzieję, iż powyższe  „/.../ nie ograniczy wolności ruchu dla ludności Obwodu Kaliningradziego i [dotychczasowy] układ przepływu tranzytu będzie nadal funkcjonował skutecznie”.[17] Uznanie przez Putina tranzytu do i z Kaliningradu za ustabilizowany i działający płynnie, przy jednoczesnym wyrażeniu nadziei na brak ograniczenia „wolności ruchu” oraz płynnego tranzytu po wejściu Litwy do strefy Schengen, mogło oznaczać zastosowanie pewnego zakamuflowanego środka nacisku na partnerów litewskich w zakresie realizacji rosyjskich postulatów.

 

Następnie w trakcie konferencji prasowej odbytej po unijno-rosyjskim szczycie w Samarze prezydent Putin wskazał na fakt, iż pomimo faktu, że Litwa „weszła” do strefy Schnengen, sposób zgodnie z którym Rosjanie podróżowali do i z Kaliningradu pozostawał niezmieniony „/.../ aż do wprowadzenia wolnego reżimu wizowego dla wzajemnych podróży”.[18] 

 

Dodać też należy, iż w dniu 18 października 2007 roku, podczas wystąpienia na żywo (tzw. hotline)   Prezydent Putin odniósł się po raz kolejny do zagadnienia tranzytu do i z Kalinigradu, podnosząc przede wszystkim, że obywatele Rosji żyjący w Kaliningradzie i Obwodzie Kaliningradzim mają zapewnioną „/.../ wolność przejazdu do innych terytoriów rosyjskich”. Przypomniał on ponownie, iż w tym zakresie zostały wprowadzone - zgodnie z ustaleniami z partnerami europejskimi Rosji - tzw. uproszczone dokumenty tranzytowe oraz dokumenty uprawniające do wielokrotnych podróży. Jak stwierdzał wówczas prezydent Putin, „/..../ zgodziliśmy się, że taki reżim wolnego przejazdu [ruchu bezwizowego] do i na terytorium Federacji Rosyjskiej przez kraje sąsiednie dla obywateli rosyjskich żyjących w Obwodzie Kalinigradzim, będzie utrzymany w przyszłości, włączając [w powyższe rozwiązanie okres] po wejściu Polski - w tym wypadku Litwa jest najważniejsza - do strefy Schengen.” Wskazano zarazem na proces negocjacji rozwiązań ułatwiających wzajemny reżim wizowy (mieszkańcy Obwodu Kaliningradzkiego musieli otrzymywać wizy wjazdowe, jak wszyscy inni obywatele rosyjscy), za pozytywny przykład podając - niepotwierdzone na danym etapie przez Komisję Europejską - dwustronne porozumienie litewsko-rosyjskie o wprowadzeniu systemu bezpłatnego wydawania wiz dla mieszkańców rejonów przygranicznych obu państw. Jednocześnie Putin objaśniał o przyszłościowych stopniowych staraniach moskiewskiego MSZ o powiększenie kategorii obywateli rosyjskich (oraz europejskich), którzy mogliby skorzystać z preferencyjnych procedur przyznawania wiz, jako o pewnym etapie na drodze do osiągnięcia zakładanego celu  zniesienia obowiązku wizowego „/.../ pomiędzy Unią Europejską a Federacją Rosyjską jako całością”.[19]Podniesienie przez Putina w dniu 18 października 2007 roku potrzeby dalszego utrzymywania bezwizowego przejazdu tranzytowego dla obywateli rosyjskich przez terytorium Litwy (i Polski?) oraz wskazanie konieczności starań o stworzenie unijno – „ogólnorosyjskiej” strefy bezwizowej, znamionuje stałe dążenie strony rosyjskiej do zapewnienie swoim obywatelom nieskrępowanego dostępu nie tylko na teren dawnych państw satelickich ZSRS (tj. wewnętrznego, jak i zewnętrznego imperium), ale i całego obszaru Unii Europejskiej.   

Nie bez znaczenia jest fakt, iż podczas konferencji prasowej w dniu 14 lutego 2008 roku prezydent Putin przekonywał o konieczności zapewnienia normalnego połączenia komunikacyjnego pomiędzy Kaliningradem i innymi częściami Rosji, kładąc zarazem nacisk na nieustanną niezbędność rozwoju stosownych połączeń morskich, względnie usług promowych. Wskazał on na  pozytywne „zmniejszenie napięcia” w zakresie opłat za transport lotniczy do i z Kalinigradu. Putin zarazem stwierdził autorytarnie, nie wymieniając jednak czy chodzi mu tylko o Litwę i Białoruś, czy także o Polskę: „tranzyt  musi postępować [proceed]  przez sąsiednie kraje koleją i autostradami.”Wspominając o wizach schengeńskich dla Rosjan (35 Euro), Putin wspominał 14 lutego 2008 roku m.in. o zaangażowaniu w tym zakresie w dialog z „ partnerami” Litwinami, czy nawet ze wszystkimi krajami Unii Europejskiej. W jego ocenie, pierwszy krok, który mógłby zostać zrobiony celem właściwej ochrony interesów ludzi żyjących w Kaliningradzie mogłoby polegać na uzgodnieniu specjalnego reżimu wizowego dla mieszkańców regionów przygranicznych. Zdaniem Putina, cały obszar Obwodu Kalinigradzkiego mógłby zostać uznany [przez stronę unijną] za teren przygraniczny, czyli o ułatwionym reżimie wizowym, do czego Rosjanie dążyli w drodze postępujących negocjacji.[20] Zapowiedź zdecydowanych starań strony rosyjskiej o zapewnienie tranzytu do i z Klaingradu koleją i autostradami prowadzącymi przez kraje sąsiednie, w tym oczywiście - Litwę - była jednoznacznym wyznacznikiem stałego dążenia Rosjan do zapewnienia sobie także i bezpośredniego połączenia z Kalinigradem droga lądową. Inicjatywa zaś uczynienia całego Obwodu Kalinigradziego swoistą strefą nadgraniczną o specjalnym reżimie wizowym zdawała się być jawnie sprzeczna z istniejącymi i praktykowanymi już przepisami unijnymi, które wskazywały na możliwość powołania takiej strefy w odległości 30 km, a w wyjątkowych wypadkach 50 km od granicy.  

Konkluzja 

W omawianym okresie witano po obu stronach - jak się wydaje - z zadowoleniem współpracę litewsko-rosyjską w zakresie tranzytu do i z Kaliningradu przez terytorium Republiki Litewskiej, przy powtarzającym się zresztą od czasu do czasu podnoszeniu przez Moskwę kwestii powstania eksterytorialnego pociągu dużej prędkości, przewożącego pasażerów w ruchu bezwizowym do i z Królewca. Sądzić przy tym wypada, iż Rosjanie traktowali problematykę tranzytową czy wizową nie tylko jako zagadnienie stricte transportowo-techniczne, ale i jako swoisty przyczynek do możliwości przyszłościowego wpływania na wewnętrzną i zewnętrzną politykę i gospodarkę litewską. Taki wniosek można wysnuć jeśli weźmie się pod uwagę, że kilkakrotnie dawano Litwie odczuć, iż ważne są tu - potraktowane niejako jak aksjomat -unijne zobowiązania wobec Rosji, które powinny służyć jako drogowskaz dalszych uzgodnień rosyjsko-litewskich w zakresie tranzytu (co mogło oznaczać pośrednio uznanie nastawienia stricte litewskiego  za drugorzędne). Co więcej, podniesienie we wrześniu 2006 roku przez prezydenta Putina znaczenia Obwodu Kalinigradzkiego dla kontaktów z Europą, szczególnie w kontekście połączeń promowych z Niemcami mogło sugerować ewentualność podjęcia możliwej - aczkolwiek nierealnej - próby włączenia Litwy do programu ominięcia Polski w kontaktach ekonomicznych i transportowych pomiędzy Federacją Rosyjską a Europą Zachodnią.  Ostatnie wydarzenia prowadzące w praktyce do urzeczywistnienia  (ogromnie w mojej ocenie groznego dla naszego interesu) rosyjsko - polskiego "małego ruchu granicznego na obszarze Obwodu Kaliningradzkiego oraz województw pomorskiego i warminsko -mazurskiego" czynią te założenie zaskakująco efektywnie bezprzedmiotowym. 

Wydaje się zarazem, iż finalnie to Polska przejęla rolę kraju "tranzytowego".