O logice: wstępnie i ogólnikowo

Grecki termin logikê, odpowiadający naszemu „logika”, pochodzi od słowa logos odnoszącego się do rozumu, mowy, wnioskowania czy proporcji. My będziemy logikę rozumieć tak, jak się ją określa w wielu podręcznikach logiki: LOGIKA to nauka badająca warunki poprawności wnioskowań.

Naukę logiki wprowadzili starożytni Grecy, w których systemie edukacyjnym kładziono nacisk na filozofię i retorykę. Logika była używana do formalnego opisu dedukcji, czyli wyprowadzania prawdziwych stwierdzeń, zwanych wnioskami, ze stwierdzeń przyjmowanych za prawdziwe, zwanych przesłankami. Retoryka, sztuka publicznego wysławiania się, obejmowała naukę logiki. Chodziło o to, by wszystkie strony uczestniczące w debacie używały takich samych reguł dedukcji. Nasz system edukacyjny nie wymaga już znajomości logiki.

Logika bada myślenie. Robi to jednak inaczej niż psychologia. Nie zajmuje się wszystkimi typami zachowań myślowych, takimi jak uczenie, przypominanie, marzenia, przypuszczanie i tak dalej, lecz bada ten rodzaj myślenia, który nazywamy "rozumowaniem". Usiłuje lepiej czy gorzej odpowiadać na takie pytania jak:

• Czym jest poprawne wnioskowanie?

• Co odróżnia dobrze skonstruowany argument od złego?

• Czy istnieją metody pozwalające wykryć błędy we wnioskowaniu, a jeśli tak to na czym polegają?

Logika podaje prawa (zasady) i reguły poprawnego myślenia oraz poprawnego wypowiadania myśli. Słowa "myślenie" i "myśli" są wieloznaczne. W podstawowym znaczeniu oznaczają zjawiska psychiczne, jakimi są procesy myślenia. Mogłoby to sugerować, że logika zajmuje się psychicznymi procesami myślowymi i jest częścią psychologii. Tak nile jest. Przedmiotem logiki nie są myśli jako przeżycia psychiczne, lecz jako pewne struktury myślowe i pewne stosunki, które zachodzą między tymi strukturami. Te struktury i relacje mogą być badanie niezależnie od tego czy odpowiednie procesy myślowe zachodzą czy nie. Przykładowo reguła mówiąca, że na podstawie zdania: „Każdy kot jest ssakiem“ wolno uznać zdanie: „Ten kot jest ssakiem“ jest słuszna niezależnie od tego czy ktoś przeżywa myśl „każdy kot jest ssakiem" oraz myśl "ten kot jest ssakiem", i niezależnie od tego czy odbywa się proces rozumowania, polegający na uznaniu drugiej z tych myśli na podstawie pierwszej.

Ta reguła logiczna pozwalająca nam na podstawie jednego zdania przyjąć za oczywiste zdanie drugie nie opiera się na tym, że pewna konkretna osoba w pewnym momencie przeżywa myśli polegające na rozumieniu i uznawaniu zdań „każdy kot jest ssakiem" i "ten kot jest ssakiem", lecz na tym, że wszystkie myśli polegające na prawidłowym rozumieniu tych zdań języka polskiego są pod istotnym względem takie same. Dla wszystkich osób mówiących po polsku istnieje wspólny sposób rozumienia tych zdań języka polskiego. Wszystkie myśli polegające na rozumieniu tych zdań języka polskiego mają wspólny schemat. Na tych właśnie schematach rozumienia rozpatrywanych zdań i relacjach zachodzących między tymi schematami opiera się omawiana powyżej reguła wnioskowania. Badaniem takich schematów (form zdań) zajmuje się logika formalna będąca rdzeniem całej logiki.