Stanisław Kasznica urodził się we Lwowie, 25 lipca 1908 roku, w rodzinie o tradycjach inteligenckich i patriotycznych. Był potomkiem posła na Sejm Czteroletni Antoniego Trębickiego. Jego dziad, Józef Kasznica, był profesorem prawa w Szkole Głównej w Warszawie, ojciec – Stanisław Wincenty – wykładał prawo na Akademii Rolniczej w Dublanach pod Lwowem.
W odrodzonej Polsce rodzina przeniosła się do Poznania, gdzie Kasznica ojciec od 1920 roku pracował na stanowisku profesora Uniwersytetu Poznańskiego, a w latach 1929-31 był rektorem tej uczelni. Był też członkiem ugrupowań politycznych o charakterze narodowo-demokratycznym, a w latach 1922-28 Senatorem RP.
Stanisław poszedł w ślady ojca i w 1927 roku rozpoczął studia prawnicze na Uniwersytecie Poznańskim. Tam związał się z organizacjami młodzieżowymi o charakterze narodowym. Był członkiem Młodzieży Wszechpolskiej i Korporacji Akademickiej Helionia. Należał także do Poznańskiego Aeroklubu Akademickiego. W trakcie studiów przeszedł służbę wojskową w Szkole Podchorążych Rezerwy Artylerii. Posiadał stopień porucznika rezerwy w 7. Wielkopolskim Dywizjonie Artylerii Konnej.
Studia zakończył w 1933 roku. Rok później wstąpił do Obozu Narodowo-Radykalnego. Należał do Organizacji Polskiej – tajnej struktury kierowniczej zdelegalizowanego ONR ABC. Jednocześnie pracował w kancelarii adwokata Ignacego Weinfelda w Warszawie i jako radca prawny w Gnieźnie.
W czasie wojny obronnej 1939 roku walczył w Armii "Poznań". Brał udział w bitwie pod Bzurą i w obronie Warszawy. Za walki te odznaczony został Krzyżem Srebrnym Orderu Wojennego Virtuti Militari. W bitwie pod Laskami zginął jego młodszy brat Jan, który również służył w 7. Dywizji Artylerii Konnej.
Po klęsce wrześniowej Kasznica rozpoczął pracę w konspiracji w ramach Organizacji Polskiej, której działacze przyjęli nazwę Grupy „Szańca” i powołali do życia Organizację Wojskową Związek Jaszczurczy (OW ZJ). Kasznica był jednym z jego współzałożycieli. Był członkiem powołanego na przełomie lat 1939–1940 Komisariatu Cywilnego, kadrowej organizacji obozu narodowego, której celem było przygotowanie administracji na wyzwolonych spod okupacji terenach Polski. Organizował komisariaty cywilne.
Konspiracyjny ruch narodowy odzwierciedlał przedwojenne podziały obozu narodowego. Starsi działacze skupieni byli w Stronnictwie Narodowym, a młodsi w Obozie Narodowo-Radykalnym. Po wybuchu wojny Stronnictwo Narodowe powołało Narodową Organizację Wojskową NOW, która w 1942 roku połączyła się z Armią Krajową. Część członków NOW nie podporządkowała się umowie zjednoczeniowej i – po połączeniu ze Związkiem Jaszczurczym – 20 września 1942 roku utworzyła Narodowe Siły Zbrojne. Kasznica należał do Prezydium Tymczasowej Narodowej Rady Politycznej, która sprawowała cywilną zwierzchność nad NSZ. Jednocześnie pełnił funkcję szefa Administracji Ogólnej w strukturach Służby Cywilnej Narodu.
Pierwszym komendantem głównym Narodowych Sił Zbrojnych (NSZ) był pułkownik piechoty Wojska Polskiego Ignacy Oziewicz ps. „Czesław”. Po aresztowaniu przez Niemców w 1943 roku, na stanowisku komendanta głównego NSZ zastąpili go kolejni dowódcy, a ostatnim był Stanisław Kasznica.
Po rozłamie w NSZ w kwietniu 1944 roku na tle umowy scaleniowej z Armią Krajową Kasznica zdecydował się na służbę w tej części NSZ, która nie podporządkowała się AK. Od lipca 1944 roku był zastępcą, a później szefem Oddziału I KG NSZ-ZJ.
Walczył w Powstaniu Warszawskim i dowodził grupą żołnierzy NSZ na Ochocie. Dzielnica stała się jednym z pierwszych celów Niemców podczas tłumienia zrywu. Po rozbiciu jego oddziału przedostał się do Częstochowy. Tam objął funkcję komendanta Okręgu VIII NSZ, którą pełnił do stycznia 1945 roku. W 1944 r. został odznaczony Srebrnym Krzyżem Narodowego Czynu Zbrojnego z Mieczami oraz w nieznanym okresie Krzyżem Walecznych.
W tym czasie również w środowisku NSZ-ZJ nastąpił rozłam – część działaczy, zgrupowanych w Brygadzie Świętokrzyskiej , zdecydowała się zawrzeć taktyczne porozumienie z Niemcami, celu oczyszczenia terenu z komunistów i politycznych oponentów NSZ-ZJ i w chwili wkroczenia Armii Czerwonej do Polski – wycofania zagrożonych eksterminacją żołnierzy na Zachód. Kasznica, prowadząc swą antykomunistyczną działalność, stanowczo sprzeciwiał się jednak jakiejkolwiek współpracy z Niemcami. Po upadku Powstania Warszawskiego zaczął szukać porozumienia z AK w celu wspólnego przeciwstawienia się nowej – tym razem sowieckiej okupacji. Na przełomie 1944 i 1945 roku został dowódcą Okręgu Poznań poakowskiej organizacji „NIE”, dowodzonej przez gen. Augusta Fieldorfa-Nila, której celem była walka z Armią Czerwoną i reżimem komunistycznym.
W 1945 r. z ramienia Komendy Głównej NSZ został mianowany Inspektorem Okręgów pomorskiego i poznańskiego i komendantem Okręgu Poznań NSZ.
Podlegały mu struktury terenowe oraz grupy i oddziały zbrojne na terenie trzech obszarów i jedenastu okręgów NSZ, od Białostocczyzny aż po rzeszowskie. W ramach Inspektoratu Ziem Zachodnich NSZ-ZJ, utworzył trzy organizacje konspiracyjne: Armię Polską (o charakterze wywiadowczym), Pokolenie Polski Niepodległej (w środowiskach akademickich Poznania i Gdańska) oraz Legię Akademicką (na Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza w Poznaniu).
Od sierpnia 1945 roku, po wyjeździe na Zachód razem z Brygadą Świętokrzyską Komendanta Głównego NSZ-ZJ gen. Zygmunta Broniewskiego, został p.o. Komendanta i faktycznym dowódcą NSZ. Od czerwca 1945 r. sprawował funkcję szefa wywiadu OP, a od końca tego roku był kierownikiem Komitetu Politycznego OP. Na przełomie lat 1945/1946 podporządkował resztki organizacji NSZ Komendzie Głównej NZW (Narodowemu Zjednoczeniu Wojskowemu).
NZW była to polska konspiracyjna organizacja wojskowo-polityczna o charakterze narodowym, we wczesnym okresie działająca pod nazwą Narodowego Związku Zbrojnego; istniała w latach 1944/45 do 1956 roku. Została powołana przez narodowców po upadku Powstania Warszawskiego, po załamaniu się działalności AK. W jej skład weszły struktury Narodowej Organizacji Wojskowej NOW i NSZ oraz niektóre lokalne struktury AK.
Stanisław Kasznica przez cały okres powojennej konspiracyjnej działalności był jednym z najbardziej poszukiwanych ludzi, przez NKWD i UB. Ukrywał się pod fałszywym nazwiskiem Stanisław Piotrowski, zapuścił wąsy. Kilkukrotnie wymykał się komunistom, za jego schwytanie wyznaczono nagrodę pieniężną. Zdawano sobie sprawę, że wcześniej czy później zostanie namierzony, rozpracowany i aresztowany - mówił historyk prof. Jan Żaryn.
Kasznica zgodził się na wyjazd pod warunkiem, że najpierw zostanie przygotowana droga wymarszu dla jego żony i córki. To spowodowało jego przyjazd do Zakopanego, gdzie przebywała jego rodzina. Chciał poinformować żonę, że jest przygotowywana droga ucieczki z Polski. Zanim się to jednak stało, funkcjonariusze UB dotarli do zakopiańskiej kryjówki Kasznicy i go zaaresztowali.
Wpadł w ręce komunistów 15 lutego 1947 roku. Po zatrzymaniu przewieziono go do aresztu Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego przy ul. Koszykowej, a następnie na ul. Rakowiecką. Był więziony i torturowany przez rok. Nie złamał się. 11 lutego 1948 roku stanął przed Wojskowym Sądem Rejonowym w Warszawie podczas pokazowego procesu. Postępowaniu towarzyszyła nagonka prasowa. 2 marca 1948 roku został skazany na karę śmierci, utratę praw publicznych i obywatelskich praw honorowych na zawsze, a także przepadek całego mienia na rzecz Skarbu Państwa. Wyrok wykonano 12 maja 1948 roku. Stanisław Kasznica zginął od strzału w tył głowy w budynku więzienia przy ulicy Rakowieckiej. Został pochowany w ukryciu, w mundurze Wehrmachtu, w bezimiennej mogile na warszawskich Powązkach.
30 września 1992 Sąd Warszawskiego Okręgu Wojskowego uznał wyrok byłego WSR w Warszawie za nieważny. 20 VIII 2009 r. został pośmiertnie odznaczony przez prezydenta RP Lecha Kaczyńskiego Krzyżem Wielkim Orderu Odrodzenia Polski. W 2012 roku jego szczątki zostały ekshumowane w trakcie badań prowadzonych w Kwaterze na Łączce na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach, przez zespół IPN pod kierownictwem prof. Krzysztofa Szwagrzyka. Rok później ogłoszono identyfikację zwłok ostatniego komendanta NSZ. 27 września 2015 r. Stanisław Kasznica został uroczyście pochowany w Panteonie – Mauzoleum Wyklętych – Niezłomnych na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach w Warszawie razem ze szczątkami 35 bohaterów walczących o wolną Polskę, a zamordowanych przez władze komunistyczne w mokotowskim więzieniu.
„Wasze czyny podejmowane w imię miłości Boga i Ojczyzny, po wielu latach zapomnienia, zostają wreszcie dostrzeżone i właściwie docenione. W mrocznych czasach komunistycznego bezprawia byliście torturowani, zabijani i potajemnie grzebani, bez krzyża i mogiły. Bez rodziny, kapłana i modlitwy. Dopiero dziś odbieracie należną wam cześć” – mówił biskup polowy Wojska Polskiego gen. bryg. Józef Guzdek podczas uroczystości pogrzebowych Żołnierzy Wyklętych.
10 stycznia 2026 roku w 60 rocznicę śmierci pierwszego Komendanta NZS płk. Ignacego Oziewicza, przy jego grobie na cmentarzu Witomińskim w Gdyni, odbyła się uroczystość poświęcenia miejsca pamięci żołnierzy Narodowych Sił Zbrojnych. W liście skierowanym do uczestników tej uroczystości Prezydent RP Karol Nawrocki powiedział:
„Niech z krwi niewinnie przelanej braci naszych, pomordowanych w lochach gestapo i czeki, niech z łez naszych matek i sióstr, wyrzuconych z odwiecznych swych siedzib, niech z mogił żołnierzy naszych, poległych na polach całego świata, powstanie Wielka Polska.
Słowami tej modlitwy młodzi patrioci – żołnierze podziemnej armii narodowej – prosili Opatrzność Bożą o wolność, sprawiedliwość i odzyskanie suwerennej Ojczyzny. Los bardzo wielu z nich był tragiczny. Ginęli w bitwach i potyczkach, byli zamęczani w katowniach i obozach koncentracyjnych, bezpowrotnie tracili zdrowie w wyniku brutalnych śledztw i długoletniego więzienia. W kraju rządzonym przez czerwonych pachołków Kremla nawet po wyjściu na wolność czekały ich szykany i życie na marginesie. Na emigracji dla weteranów przegranej sprawy polskiej także nie było perspektyw. A jednak dzisiaj to właśnie ich – żołnierzy Narodowych Sił Zbrojnych oraz innych patriotycznych formacji konspiracyjnych – my, Polacy, czcimy jako bohaterów niepodległej Rzeczypospolitej. To o nich uczą się w szkołach polskie dzieci i młodzież.”
Komentarze
Pokaż komentarze (2)