Chaim Topol nie żyje. Odszedł niezapomniany Tewje ze „Skrzypka na dachu”

Kiedyś napisałem, że bez Żydów polska kultura nie byłaby taka, jaką znamy. Wywołało to, oczywiście, oburzenie ludzi uznających samych siebie za jedynych prawdziwych Polaków i obrońców polskości. Nie ma potrzeby ponownie przytaczać ich reakcji. Wystarczy pamiętać, że kultura rozwija się dzięki spotkaniu różnych tradycji, języków i doświadczeń — nie dzięki wykluczaniu z niej niewygodnych nazwisk.

Z wielkim żalem przyjęliśmy wiadomość o śmierci Chaima Topola, wybitnego izraelskiego aktora, znanego widzom na całym świecie przede wszystkim z roli Tewjego Mleczarza w „Skrzypku na dachu”. Zmarł 8 marca 2023 roku w wieku 87 lat.

Topol nie stworzył jedynie popularnej postaci musicalowej. Jego Tewje stał się symbolem całego świata żydowskich miasteczek Europy Wschodniej — świata biednego, pełnego sprzeczności, ale również humoru, czułości, muzyki i przywiązania do tradycji. Była to także opowieść o świecie brutalnie niszczonym przez przemoc, pogromy, wypędzenia i Zagładę.

Tewje rozmawiał z Bogiem, spierał się z Nim, narzekał, żartował i próbował zrozumieć przemiany, których nie potrafił już powstrzymać. Dzięki Topolowi nie był papierową figurą ani folklorystyczną dekoracją. Stał się człowiekiem z krwi i kości: kochającym ojcem, ironicznym obserwatorem życia i bezradnym świadkiem rozpadu znanego mu porządku.

Tak wspominała Chaima Topola Gołda Tencer:

Z Chaimem Topolem poznaliśmy się w Jugosławii w 1983 roku na planie filmu „Wichry wojny”, w którym grał razem z Ali MacGraw.

Po zdjęciach wystawialiśmy też „Dybuka” w dawnym jugosłowiańskim teatrze. Na widowni siedzieli Ali MacGraw i Chaim Topol. Po spektaklu dostałam kwiaty zawinięte w szary papier. Trochę się zdziwiłam, kto podaje kwiaty w papierze, ale kiedy rozwinęłam bukiet w garderobie, zobaczyłam, że na tym czarnym papierze flamastrem było napisane: „To Golda with love, Topol and Ali”. Oczywiście mam tę niezwykłą pamiątkę do dzisiaj.

Później spotykaliśmy się z Chaimem jeszcze wiele razy — zarówno w Warszawie, gdy bywał na urodzinach Szymona Szurmieja, jak i w Nowym Jorku, kiedy wybraliśmy się na „Skrzypka na dachu” z niezapomnianą rolą Topola.

Gdy spotykaliśmy się na imprezach, potrafił całą noc śpiewać żydowskie piosenki.

Gołda Tencer wspominała również ich rozmowę:

Kiedyś go poprosiłam:

— Chaim, zaśpiewaj mi „If I Were a Rich Man” — „Gdybym był bogaty”.

A on odpowiedział:

— Gołda, wszystko ci zaśpiewam, ale pamiętaj, że za „Richmana” to mi płacą.

W tej krótkiej anegdocie widać człowieka ciepłego, serdecznego i obdarzonego wielkim poczuciem humoru. Takiego Topola zapamiętali jego przyjaciele i publiczność.

Jego śmierć była wielką stratą nie tylko dla kultury izraelskiej i żydowskiej. Odeszła postać należąca do światowej kultury — artysta, który historię jednej żydowskiej rodziny potrafił uczynić opowieścią zrozumiałą dla ludzi różnych narodowości, religii i pokoleń.

„Skrzypek na dachu” jest mocno związany również z historią ziem polskich. Musical powstał na podstawie opowiadań Szolema Alejchema o Tewje Mleczarzu. Filmowe sceny Anatewki kręcono między innymi w Chmielniku w województwie świętokrzyskim. Krajobraz tej opowieści jest więc bliski także polskiej historii — historii wielowiekowego współistnienia Polaków i Żydów, zakończonej Zagładą.

Można nie znać nazwiska Topola, lecz trudno nie znać jego głosu i słynnego: „Gdybym był bogaty…”. Ta piosenka nie była tylko marzeniem biednego mleczarza o pieniądzach. Wyrażała tęsknotę człowieka za bezpieczeństwem, spokojem, szacunkiem i możliwością godnego życia.

Chaim Topol już nie zaśpiewa. Pozostał jednak jego Tewje — ironiczny, wzruszający, czasem bezradny, lecz zawsze ludzki. Dopóki oglądamy „Skrzypka na dachu”, świat, który miał zniknąć bez śladu, nadal przemawia do kolejnych pokoleń.

Niech jego pamięć będzie błogosławieństwem.