Wartość historyczna Dziejów Apostolskich

Łukasz wymienia szereg arcykapłanów żydowskich: Annasza, Kajfasza, Jonatana, Aleksandra (4,6), Ananiasza 23,2;24,1), których chronologiczne następstwo w oparciu o dane Józefa Flawiusza można ustalić. Z żydowskich przywódców religijnych wymieniony jest Gamaliel (5,34), postać znana mająca duży wpływ na współczesnych. Częste wzmianki o członkach dynastii Heroda Wielkiego: Antypasie (4,27), Agryppie I (rozdz. 12), Agryppie II i jego siostrze Berenice (25,13. 22-26; 26,1.2.19.27.28.32) mają duże znaczenie w ustaleniu chronologii wydarzeń. To samo należałoby powiedzieć o wzmiankach dotyczących cesarza Klaudiusza, głodu za jego panowania i dekretu usuwającego Żydów z Rzymu (11,28; 18,2) oraz o wzmiankach o niektórych urzędnikach rzymskich w prowincjach: Sergiusza Pawła na Cyprze (13,7), Galliona w Achai (18,12-17), Feliksa i Festusa, prokuratorów Palestyny (rozdz. 23-26).

Mapa Łukasza za punkt wyjścia ma Jerozolimę, aby poprzez Samarię, miasta palestyńskiego pobrzeża, Syrię z Antiochią nad Orontesem, Azję Mniejszą z jej podziałem administracyjnym i politycznym przekroczyć Hellespont o dotrzeć do Europy. Tu Macedonia i Achaja stały się przedmiotem stałej misji chrześcijańskiej. W horyzoncie geograficznym Łukasza mieszczą się także główne wyspy Morza Egejskiego: Cypr, Rodos, Kreta a nie szlaki lądowe torowały Pawłowi drogę do Rzym. Poprzez Maltę i Sycylię do Rzymu wraz z Pawłem dociera i Łukasz i kończy swą księgę po upływie dwuletniego pobytu Apostoła w tym mieście.

W XIX wieku usiłowano w konkretnych przypadkach wykazać „błędy historyczne” Łukasza. Liczne jednak odkrycia biblijne: tekstów czy inskrypcji potwierdziły ścisłość informacji Łukasza.

Oto wybrane z nich:

w 27 roku przed Chrystusem, August dokonał podziału prowincji na imperatorskie i senackie, przy tym Cypr przypadł w udziale imperatorowi. Na czele prowincji imperatorskich stał legat Augusta (legatus Augusti pro praetore) a na czele prowincji senackich – prokonsul. Łukasz namiestnika rzymskiego na Cyprze Sergiusza Pawła nazywa prokonsulem, w czym upatrywano fatalnej pomyłki historycznej, dopóki inskrypcyjnie i to z czasów bliskich pobytowi Pawła na wyspie, w Pafos, (51-52 r po Chr.) nie zostało stwierdzone, że taki właśnie tytuł przysługiwał namiestnikowi rzymskiemu na Cyprze. Potwierdziła to również i numizmatyka; na pewnej cypryjskiej monecie z I wieku po Chr. można odczytać, że Cypr został zamieniony na prowincję senacką (spokojniejszą i nie potrzebującą, w odróżnieniu od imperatorskich, obecności legionów) z prokonsulem na czele. I właśnie tę nową organizację ma względzie Łukasz wykazując ścisłość swoich informacji. W jaki sposób ewentualni fałszerze, którzy wymyślili Dzieje mieli szansę dojść do przekonania, że dokładny tytuł funkcjonariusza na Cyprze (i nie tylko jego) nie stosował się do bieżącego zwyczaju?
Paweł na Cyprze zetknął się z rozkwitem magii i wielkimi wpływami czarnoksiężnika Elymasa, którego nawet zabobonny prokonsul trzymał przy boku, ulegając jego wpływom. Wśród wielu odkryć na tej wyspie znaleziono wielką ilość formuł magicznych służących do zaklęć a zwanych po łacinie dirae lub deficiones. Jest to wierny komentarz do Łukaszowego opisu.
Łukasz wie, że Ikonium nie leżało w Likaonii (14, 4-6). Tymczasem tam właśnie zaliczali je Strabon i Cyceron. Ale rację ma Łukasz, który lepiej niż ci dwaj, odróżnia niestabilny podział administracyjny od etnograficznego. Otóż etnograficznie, Co potwierdzają Ksenofont i Pliniusz Ikonium należało do Frygii i jego mieszkańcy uważali się za Frygijczyków. W.M Ramsay udowodnił to odwołując się do tekstów literackich i inskrypcjyjnych.
Filippy były wg Łukasza kolonią rzymską a ich zarządcy zwani „strategoi” mieli prawo do liktorów (16, 12. 19-21). Stan ten potwierdzają dane historyczne i numizmatyczne, a sama nazwa miasta Colonia Augusta Iulia Philipensis może służyć za ilustrację dokładności opisu Dziejów Apostolskich.
Niezwykła nazwa urzędników stojących na czele zarządu miejskiego Tesaloniki: „politarchai” zamiast „poliarchoi” wywoływała sprzeciwy i zamiar poprawiania Dziejów dopóki liczne (w liczbie 17) inskrypcje nie wykazały, że tak właśnie w Tesalonice nazywano najwyższych urzędników miejskich (17, 6-8).
Idealnie pasuje charakterystyka Ateńczyków podana przez Łukasza „A wszyscy Ateńczycy i zamieszkali tam przybysze żadną się inną rzeczą nie zajmowali jeno albo opowiadaniem, albo słuchaniem czegoś nowego” (17,21). Inni pisarze jak Demostenes zarzucali swoim rodakom, że trawią czas na nieustannym dopytywaniu się: „słyszałeś coś nowego”, lub jak Pliniusz, który z ironią powtarzał w swoim „De couriositate”ich rozmowy na Agorze: „Quid novi – quaerit unus. Quomodo – respondet alter....
Opis pobytu św Pawła w Efezie obfituje w szczególne wyrażenia, jakby żywcem przejęte z języka tego miasta. Kult Artemidy Efeskiej (nie miała nic wspólnego z Artemidą, boginią łowów, bo miała kilkadziesiąt piersi i wyglądała jak monstrum). Sam kult, nazwy urzędów: azjarcha, kanclerz, prokonsulowie, rozruch wzniecony przez Demetriusza i korupcje złotników – wszystko to składa się na obraz w każdym szczególe potwierdzony przez badania archeologiczne i inskrypcje znalezione w tym miejscu przez J.T. Wooda.
Namiestnika rzymskiego na Malcie, Publiusza, Łukasz nazywa określeniem nieznanym budzącym dawniej wiele zastrzeżeń wśród komentatorów księgi. Dziś wobec wyraźnej dokumentacji nie ulega wątpliwości, że tak właśnie nazywano zwierzchnika wyspy, niezależnie czy podlegał on legatowi Sycylii czy też miał stanowisko samoistne, ale można w tym tytule dopatrzeć się semickiego pierwowzoru Sar, będącego dziełem Fenicjan i pochodzącego z czasów gdy Malta była kolonią Kartaginy.

Te i szereg innych informacji podają skromne Dzieje, którym, jeśli słuchać tego co mówi Guignebert i inni współcześni demitologizatorzy – wystarczy poświęcić bardzo niewielką uwagę by przekonać się o ubóstwie ich informacji i niespójności narracyjnej, a w rzeczywistości one wiedzą i podają bardzo dużo bogatych informacji.

PS. Jeśli ktoś dysponuje pozycją „Dzieje Apostolskie” - Wstęp – Przekład z oryginału, komentarz w opracowaniu Ks Dąbrowskiego, Pallottinum Poznań 1961 – proszę dać znać - odkupię