Narodowo-demokratyczny charakter Konstytucji 3 Maja.
W zasadzie to piszę o tym, o czym napisał ponad sto lat temu Roman Dmowski. Myśli nowoczesnego Polaka, z których te słowa Dmowskiego pochodzą były dedykowane „młodzieży polskiej, która kształciła się przeważnie w szkole, która usiłuje zabić w niej wszelka zdolność samodzielnego spostrzegania i myślenia…”. Jakież to aktualne…
Otóż święto 3 Maja od dziesiątków lat postrzegane jest jako święto narodowe, zaś sama Konstytucja z 1791r. aktem o charakterze narodowo-demokratycznym.
Przyczyną upadania Rzeczypospolitej w końcu XVIIIw. było, zdaniem Dmowskiego, zepsucie polityczne Polski, przejawiające się w rozbuchanym liberalnym konserwatyzmie, jaki reprezentowała warstwa rządząca – szlachta. Przyczyny tego stanu rzeczy były następujące: 1) brak było żywiołów uzdolnionych do życia politycznego poza stanem szlacheckim, 2) szlachta, mająca monopol na władzę, nie zmuszona do współzawodnictwa z innymi siłami (stanami społecznymi) , zwyrodniała politycznie, zatraciła poczucie interesu państwowego. W innych krajach żywioły te były karnie, bo w warunkach absolutyzmu, utrzymywane w posłuszeństwie wobec władzy królewskiej i państwowej w ogólności, w Rzeczypospolitej szlachtę charakteryzował skrajny liberalizm polityczny. Stawiała siebie przeciwko państwu, przeciwko władzy monarszej, broniła swoich interesów i przywilejów. Brak było natomiast sił politycznych, które dałyby przeciwko temu liberalizmowi przeciwwagę, który broniłby państwa przed szlachtą. Nie było równowagi politycznej, która jest niezbędna dla normalnego bytu i rozwoju życia państwowego i to spowodowało upadek Polski. To nie obce potencje, ale własne wady polityczne doprowadziły Rzeczypospolitą do katastrofy.
Te przyczyny, jak pisze Dmowski, stopniowo zaczęto dostrzegać i przystąpiono do ich usunięcia, do odbudowywania Rzeczypospolitej. Jako drogę naprawy państwa polskiego obrano Konstytucję Trzeciego Maja. Była ona wymierzona przeciwko rozbuchanemu, wynaturzonemu konserwatywnemu liberalizmowi szlacheckiemu, zaś oparta na przesłankach demokratycznych i narodowo-państwowych. Była ona aktem demokratycznym, bo rozszerzała prawa polityczne oraz powoływała do życia nowe żywioły polityczne (mieszczaństwo).
Miała zarazem charakter narodowo-państwowy, bo zwiększała powinności obywatela względem państwa, wzmacniała rząd, ustalała zasadę dziedziczenia tronu.
Przez ten demokratyczno-narodowy charakter była reakcją na wybujały, szkodliwy dla bytu państwa liberalizm polityczny społeczeństwa szlacheckiego.
Reakcja na Konstytucję 3 Maja, czyli targowica była aktem sprzeciwu zarówno przeciwko demokratyzacji społeczeństwa polskiego, czyli obrona konserwatyzmu szlacheckiego, jaki i aktem sprzeciwu wobec wzmocnienia państwa – w imię swobód obywatelskich.
Rzeczpospolita podzieliła się na dwa antagonistyczne obozy, będące wynikiem dziejowego rozwoju społecznego: z jednej strony konserwatyzm, wyrażający się w arystokratyczno-szlacheckim liberalizmie politycznym, reprezentowanym przez targowicę, z drugiej strony ruch postępowy, reformistyczny, ożywiony silnym duchem demokratycznym i narodowo-państwowym, utrwalonym w świetnym pomniku ustawodawstwa polskiego – Konstytucji 3 Maja.
Przez cały XIXw. co dziwne, idee demokratyczno-narodowo-państwowe, które wcześniej ożywiały patriotów epoki Sejmu Wielkiego poszły w zapomnienie, a to dlatego, że polskie ruchy wyzwoleńcze utraciły samodzielność, a stały się filiami ogólnoeuropejskiego ruchu walki o demokrację, skierowanego przeciwko „własnym” państwom. Polacy państwa nie mieli i powinni kierować się ideami budowy takowego i to silnego, sprawnie funkcjonującego. Niestety polscy demokraci, powstańcy nosili w sercach ideały antypaństwowe, przejęte z liberalizmu europejskiego. Dlatego mówiono, że Konstytucja 3 Maja była umarłą bezpotomnie, bo polskie siły demokratyczne nie poszły wskazywaną przez nią drogą demokratyczno-narodowo-państwową. Spowodowało to zwyrodnienie idei niepodległości, skażenie jej koncepcją Polski jako republiki socjalistycznej, albo Polski o słabym rządzie (bez policji, wojska, więzień itp.). Wielu też przeklinało targowicę, ale nie chciało Polski o silnej władzy państwowej, a gdyby taka miała zaistnieć wybraliby rząd obcy, przez co byli w zasadzie kontynuatorami targowiczan…
Dopiero powstanie pod koniec XIX wieku stronnictwa narodowo-demokratycznego uznać można za odżycie idei Sejmu Czteroletniego, za spełnianie jego przesłania. Stronnictwa, które podjęło szeroko zakrojoną pracę polityczną, uświadamiającą masy, szerzące oświatę i kulturę polityczną, a z drugiej strony starające się wytworzyć w duszy narodu pierwiastki niezbędne dla polskiego życia państwowego. Jego działalność oznaczała powrót do tradycji Konstytucji Trzeciego Maja i skierowanie na właściwą drogę rozwoju polskiej myśli politycznej.
Inne tematy w dziale Kultura
