W sytuacji, gdy konkretne spory polityczne (np. przyjęcie Traktatu Reformującego, odległa akcesja, ale potencjalna, Turcji i innych krajów), gospodarcze (struktura budżetu UE, kwestia dotacji unijnych), ideologiczne (rola religii w preambułach konstytucyjnych traktatów unijnych, oskarżenia UE o skrajny demoliberalizm, nihilizm i ateizm) przysłaniają nam wizję rozwoju Unii Europejskiej, proponuję spojrzeć na problem UE z punktu widzenia zaproponowanego modelu.
Model dotyczy rozwoju Unii. Być może pozwoli na zdystansowanie się od bieżących problemów i wskaże na ewentualne możliwości i zdarzenia, które przyniesie przyszłość.
Celem modelu nie jest odpowiedź na pytanie, jaki będzie rozwój UE (jest to niemożliwe), ale na pytanie, jaki może być jej rozwój. Model ma charakter empiryczno-interpretujący i teoretyczno-hipotetyczny (sam w sobie jest, oczywiście, uproszczony), a jego cel ma mieć wymiar inspirujący i intelektualno-horyzontalny. Tylko wizja - idea przyszłości - jest w stanie stworzyć rzeczywistość, która staje się teraźniejszością.
2. Zarys modelu.
Geneza integracji europejskiej po II wojnie światowej zawiera dwa elementy: 1) dążenie do pokoju między wrogimi państwami z czasów wojny, 2) pragnienie dobrobytu i stworzenia wspólnego rynku. Biorąc pod uwagę twórców koncepcji integracji, można dodać również element aksjologiczny odnoszący się do chrześcijańskich korzeni Europy.
Metamorfoza procesów integracyjnych polega na przejściu od wstępnych procesów kooperacyjno-gospodarczych i pogłębiania relacji pokojowych, poprzez budowę szerokiego wspólnego rynku i intensyfikację współpracy ekonomicznej i politycznej, do szukania fundamentów polityczno-aksjologicznego wymiaru integracji, charakterystycznego dla quasi-państwa. Schemat przedstawia to w sposób następujący:
ekonomia i pokój ------- wspólny rynek ------ wspólna polityka, aksjologia (państwo?)
(poziom 1) (poziom 2) (poziom 3)
System instytucjonalny wypracowywany przez lata (od Europejskiej Wspólnoty Węgla i Stali przez Traktaty Rzymskie) w ramach coraz bardziej zintensyfikowanej integracji europejskiej przybrał ostatecznie postać ustrojową i normatywną Unii Europejskiej (Traktat z Maastricht). Formuła i treść integracji została pogłębiona (Traktat Amsterdamski i Traktat z Nicei). Rozwój Unii Europejskiej przebiega w dwóch wymiarach:
1) wymiar wewnętrzny, który dotyczy poszerzania pola wspólnych regulacji prawnych wydawanych przez organy unijne (dziedziny podlegające uwspólnotowieniu) oraz regulacji uzgadnianych w porozumieniu z państwami członkowskimi (sfery działania państw członkowskich, które mogą w ramach umowy z organami unijnymi wspólnie uregulować kwestię wyłącznej kompetencji państwa),
2) wymiar zewnętrzny, polegający na rozszerzaniu się Unii o nowe państwa, które przechodząc przez proces akcesyjny i związany z nim proces harmonizacji prawa, wstępują do tej organizacji na prawach członka.
Na tak ujęty (w dwóch wymiarach) rozwój wpływają czynniki zewnętrzne i wewnętrzne. Czynniki zewnętrzne są pochodną sytuacji międzynarodowej i zdarzeń politycznych, militarnych, ekonomicznych, społecznych, kulturowych, a nawet ekologicznych, na świecie. Czynniki wewnętrzne dotyczą zdarzeń: 1) w ramach Unii rozumianej jako system prawny, społeczno-polityczny i ekonomiczny, 2) w ramach danego lub danych państw członkowskich. Zdarzenia mogą mieć charakter polityczny, ekonomiczny, militarny, społeczny, kulturowy, ekologiczny. Czynniki zewnętrzne i wewnętrzne mogą hamować albo przyśpieszać rozwój lub też zajmować pozycję neutralną względem niego.
Z systemem instytucjonalnym wiąże się działalność organów unijnych (wykonawczych, prawodawczych, kontrolnych, sądowniczych) i partycypacja krajów członkowskich w podejmowaniu wspólnych decyzji. Decyzje są wynikiem często skomplikowanych unijnych procedur prawnych i układów politycznych między państwami. Cechą konstytutywną procesu decyzyjnego jest uzgadnianie stanowisk państw członkowskich i organów unijnych. W praktyce system instytucjonalny posiada deliberatywną strukturę.
Ze względu na deliberatywną strukturę procesu decyzyjnego i instytucję ważenia głosów można państwa podzielić na cztery kategorie: silne, słabe, duże i małe. Kraje duże cechują się znacznie większą ilością głosów, determinując proces decyzyjny zgodnie z własną koncepcją. Kraje silne posiadają potencjał polityczno-ekonomiczny, do którego osiągnięcia dążą kraje słabe. Państwo duże nie zawsze jest państwem silnym. Między państwami możliwe są różnego rodzaju doraźne lub stałe koalicje i uzgodnienia. Tylko pozornie kraje silne lub duże występują zawsze razem, a państwa słabe lub małe są ich oponentami.
Sytuacja poniższa ma charter wyjątkowy:
Państwa silne ------------------------------ Państwa słabe
Państwa duże ------------------------------ Państwa małe
O koalicjach decyduje konkretna sprawa podlegająca wspólnej regulacji prawnej lub realizacja jakieś wspólnej lub podobnej wizji integracji europejskiej. Liczy się siła głosów państw oraz względy pragmatyczne lub narodowe. Podejmowanie decyzji często przyjmuje postać gry interesów narodowych za zasłoną formalnych lub nieformalnych uzgodnień, a idea konsensusu i dobra wspólnego Europy staje się zgrabną formułą dyrektywalną typu soft. Formalnie partycypacja supranacjonalna w podejmowaniu wspólnej decyzji stanowi fundament deliberatywnej struktury systemu instytucjonalnego. Jest to oczywiste.
UE musi przyjąć wspólne wartości w celu dalszego rozwoju (przejście do poziomu 3; same kwestie rozwoju ekonomicznego można wyczerpać na poziomie 2). Kwestia wartości i katalogu wspólnych wartości może budzić jednak różne wątpliwości, a próba podejmowania decyzji w tym zakresie napotykać może na gwałtowne opory czy przerwanie procesu decyzyjnego. Sfera wartości określa fundament aksjologiczny i polityczno-moralny funkcjonowania i systemu instytucjonalnego organizacji. Uznanie wspólnych wartości nastąpiło w UE w oparciu o zasadę świeckości państwa. Formalnie nie nastąpiła inkorporacja ontologicznych uzasadnień wartości wraz z inkorporacją wartości do systemu prawa UE. Wspólne wartości, zasady prawa oraz sfera uzgodnionych praw obywateli pociągają za sobą konkretne i daleko idące skutki prawne dla państw członkowskich.
Dalszy rozwój UE, unikając eskalacji konfliktów zawiązanych z podejmowaniem decyzji o wspólnych wartościach, powinien zagwarantować autonomiczność moralną państw w zakresie regulacji prawnej sfery obyczajowej. W przeciwnym wypadku mogą one zerwać dany proces decyzyjny, uznając go za zamach na - i tak w pewnym zakresie dobrowolnie ograniczoną na rzecz organizacji - suwerenność. Implikuje to wówczas stan inercyjny w funkcjonowaniu organizacji oraz traktowanie państwa zrywającego procesy decyzyjne w kategoriach abnegata.
Przyglądając się kompetencjom państw członkowskich i UE, można stwierdzić, że kompetencje organów UE postępują od sfery gospodarczej (wspólny rynek) i polityk unijnych (wybrane dziedziny życia społecznego, jak ochrona środowiska, konkurencja) do budowania wspólnej polityki zagranicznej i wspólnej polityki bezpieczeństwa, zsynchronizowanych ze sobą (wspólna polityka obronna i promocja pokoju na świecie). Rola państw narodowych i ich istota ulegają przeobrażeniu. Państwa narodowe, zachowując swą esencję, mogą podejmować z czasem wspólnie część decyzji z zakresu tradycyjnych dziedzin polityki lub przekazać część odpowiednich uprawnień na poziom wzajemnych uzgodnień lub do kompetencji organów wspólnych (unijnych).
Przedstawia to schemat dotyczący rozwoju przekazywania kompetencji państwa narodowych do organów wspólnych UE:
gospodarka –> rozwój wspólnej polityki –> polityka zagraniczna i bezpieczeństwa.
Rozwój UE zależy od rozwoju poszczególnych państw, jak również od rozwoju i realizacji polityk unijnych. Istotną rolę odgrywają: 1) stworzenie warunków dla odbywania ogólnoeuropejskiej debaty obywateli na temat rozwoju UE, 2) postęp w likwidacji deficytu demokracji, 3) lub zlikwidowanie fasad demokracji (organów wspólnych wybieralnych przez obywateli UE, ale bez znaczących kompetencji) w ogóle w celu usprawnienia procesu decyzyjnego i jasnego określenia odpowiedzialności za podejmowane faktycznie i prawnie decyzje, a także 4) instytucjonalna i systemowa zmiana machiny biurokratycznej jednostek systemu instytucjonalnego, ukierunkowana na bliższy kontakt z obywatelami UE i przełamanie inercji w działaniu.
Wizja rozwoju UE jest domeną rozlicznych spekulacji. Padają opinie o stworzeniu super-państwa w przyszłości albo z drugiej strony - o „rozchwianiu”, „rozpłynięciu”, „rozcięczeniu” Unii jako systemu politycznego i prawnego. Przyjęcie pewnych państw, niekoniecznie związanych z tradycją europejskiego chrystianizmu czy humanizmu, ma wydawać się końcem Unii. Z innego punktu widzenia, ma to być wzmocnienie przez różnorodność. Dochodzą do tego problemy gospodarcze, budżetowe czy integracyjne wewnątrz samej Unii („Europa dwóch prędkości”).
Rozwój UE jest zdeterminowany wewnętrznymi tarciami i walką między następującymi Obozami (tendencjami) Wizji Rozwoju (OWR):
1) obóz (tendencja) absolutyzujący tradycyjne wartości i konserwatywny (AK),
2) obóz (tendencja) demokratyczno-liberalny i pluralistyczny etycznie (DL),
3) obóz (tendencja) umiarkowanego pragmatyzmu (UP),
4) obóz (tendencja) radykalnej opinii (RO).
AK nawiązuje do religijnych inspiracji, tradycji religijnej i konserwatyzmu obyczajowego. DL jest oparty o ideę neutralności moralnej prawa, koncepcję państwa socjalnego oraz praw człowieka i wysokie standardy demokracji. DL dominuje życie polityczne UE. UP, z zasady liberalne gospodarczo i moralnie (lub liberalno-konserwatywne), potrafi dla podjęcia decyzji skutecznie deliberować między sprzecznymi stronami. RO jest skrajnym ruchem stosującym przemoc słowną lub fizyczną w celu wpłynięcia na decyzje instytucjonalne. Do tego obozu nie zaliczymy konserwatywnych przeciwników istnienia UE, gdyż do AK zaliczam te jednostki/instytucje, które chcą zmian instytucjonalnych i prawnych w UE, opartych na tradycji religijnej i konserwatywnej, jak i te, które nie chcą istnienia UE lub pragną jej osłabienia albo wyjścia danego kraju z UE. Podział ma charakter umowny i możliwe są pewne ich modyfikacje.
Z zasady, DL i UP pełnią rolę afirmacyjną wobec rozwoju UE, jej głębszej integracji i rozszerzania, przy czym DL w tym zakresie. RO jest, ze względu na metody, destruktorem życia politycznego i społecznego UE w tym przedmiocie („czarna owca”). AK jest najbardziej różnorodną i dziwną tendencją; w istocie to tendencja sceptyczna względem rozwoju UE, zwłaszcza wobec głębokiej integracji czy dalszego rozszerzania. Mogą być tu też odłamy destrukcyjne (negowanie istnienia UE), ale także afirmujące pod pewnymi warunkami (większy wpływ tradycji na życie prawne UE).
Obozy Wizji Rozwoju (OWR) nie są zinstytucjonalizowane – o przynależności do nich stanowi wybór koncepcji rozwoju UE. Obozy obejmują np. członków organów państw narodowych i organów wspólnych UE, elity intelektualne i osoby/instytucje opiniotwórcze, jednostki posiadające osobowość prawną, jak i jej nie posiadające, grupy obywateli, inne grupy nieformalne, w końcu samych obywateli UE.
OWR zderzają się ze sobą na różnych płaszczyznach funkcjonowania życia społecznego w UE i poszczególnych państwach członkowskich. Mogą to być poziomy podejmowania decyzji politycznych, ale także poziom środków masowego przekazu czy poziom życia codziennego zwykłych obywateli. Fundamentalne znaczenie posiada wymiar OWR na poziomie podejmowania najważniejszych decyzji politycznych (parlamenty narodowe, rządy, partie polityczne, organy unijne, konkretni polityczni dygnitarze i działacze polityczni). Wsparcie społeczne i medialne dla danego OWR jest jednak również istotne, a być może nawet determinujące przynależność do danego obozu (ze względów na polityczny oportunizm i populizm).
Przy należytej interpretacji faktów życia politycznego i społecznego UE i państw członkowskich można dokonać swoistej presupozycji i przedstawić „dwór” i „żołnierzy” obozu (czołowi przedstawiciele OWR). Zderzenia między OWR, czyli interakcje ideologiczno-polityczne w zakresie wizji rozwoju UE, są sytuacją normalną. Między Obozami Wizji Rozwoju toczy się wielka walka idei i różnych interesów. Nie oznacza to, że nie jest możliwa ich pokojowa koegzystencja (poza pewnymi działaniami RO lub przy neutralizacji RO).
Czy w takich warunkach można osiągać kompromis w podejmowaniu decyzji instytucjonalnych w UE i czy jest możliwa jego pełna konfirmacja?
Rozpatrzmy wybrane (uproszczone) przypadki walki obozów, odpowiadające fundamentalnym czynnikom determinującym rozwój UE. Oto sytuacja 1 (dominacja obozów afirmujących UE):
AK DL
<
RO UP model 1
DL i UP, czyli Obozy Afirmujące, (OA) pokonują Obozy Destrukcyjne (OD) i przekładają to na język instytucjonalnych decyzji w UE. Tym samym utwierdzają swą hegemonię (dominację). W związku z tym, że tworzą zdecydowaną większość, można mówić o wymuszonym . Wariant ten jest najbardziej prawdopodobny w przyszłości.
Rozpatrzmy zupełnie odmienną możliwość. Oto sytuacja 2 (dominacja obozów destrukcyjnych):
AK DL
>
RO UP model 2
Obozy Destrukcyjne (OD) zdobywają przewagę w podejmowaniu decyzji instytucjonalnych. Sytuacja taka oznacza totalną aberrację instytucjonalno-polityczną UE. W najlepszym przypadku UE zostaje bardzo luźnym związkiem niewzajemnej adoracji, a w praktyce rozpada się. Istnieje też możliwość przekształcenia UE w ruch konserwatywno-radykalny. Jest to wariant mało realny, biorąc pod uwagę słabość sił radykalnych i niechęć społeczeństw do takich sił (ale nie można go wykluczyć).
Weźmy jeszcze pod uwagę trzecią możliwość [zakładamy wyeliminowanie z debaty RO; (gwarancyjna i taktyczna przewaga umiarkowanych pragmatyków)]:
AK |--------------------------------- DL
model 3
UP
W tej sytuacji pragmatycy z UP mimo pewnej niekoherencji aksjologicznej podejmują się koalicji z tradycjonalistami z AK (ale nie z radykałami z RO) przeciw demokratycznym liberałom z DL. UP jest, z zasady, afirmującym obozem, ale w danych okolicznościach może uznać, że dla rozwoju UE jest konieczny powyższy sojusz. AK jest generalnie obozem destrukcyjnym czy sceptycznym. Wspomniano już jednak, że w jego ramach jest też odłam afirmujący pod pewnymi warunkami. Ta złożoność AK sprawia, że istnieje możliwość koalicji AK z UP. Jednocześnie obóz (tendencja) UP pełni rolę gwaranta podstaw dotychczasowej Unii i twórcę autentycznego kompromisu między trzema silnymi obozami. Występując w sytuacjach tego wymagających przeciw radykalnym ideom AK, spotyka się z odwetem obozu AK (zwłaszcza odłamów bardziej radykalnych). UP opanowuje sytuację, grożąc powrotem do modelu 1 (lub do niego przechodząc).
3. Podsumowanie.
Zarys modelu rozwoju UE ma charakter uproszczony i wymaga dalszych analiz. Trudno określić, jak Unia Europejska będzie kształtowała się za kilkanaście lub kilkadziesiąt lat. Model 1 wydaje się być najbardziej realny. Z kolei model 2 jest możliwy w warunkach jakiejś bliżej nieokreślonej kontrrewolucji. Model 3 ewoluuje w konsekwencji raczej w stronę modelu 1 (model 1 też teoretycznie może przejść w model 3). Rola i pozycja demokratycznych liberałów są powszechnie znane w UE. Istotnym elementem naszych rozważań jest zwrócenie uwagi na gwarancyjno-porządkującą rolę i deliberatywną siłę umiarkowanych pragmatyków w Unii. Być może właśnie oni zdecydują o przyszłości, kształcie i rozwoju Unii w sposób zupełnie dziś jeszcze nieoczekiwany, z wszystkimi tego konsekwencjami ustrojowymi, politycznymi, ekonomicznymi i społecznymi.
Dawid Bunikowski
Komentarze
Pokaż komentarze (2)