AUTOPOIESIS KULTURY

1. Wprowadzenie: kultura jako system autopoezyjny

Pojęcie autopoiesis, wprowadzone przez Humberto Maturanę i Francisco Varelę, definiuje system, który „wytwarza własne elementy oraz reprodukuje własne operacje”¹. W podobny sposób jak organizm tworzy swoje struktury, system kultury wytwarza swoje znaczenia, normy, narracje i formy pamięci.

Kultura nie jest prostą sumą treści, lecz systemem semantycznym, który określa to, co może zostać uznane za znaczące, co zostaje zapamiętane oraz co jest transmitowane. W tym sensie kultura pełni funkcję mechanizmu selekcji znaczeń podobną do tej, którą Niklas Luhmann przypisał systemom społecznym jako całości².

2. Kod operacyjny kultury: znaczące / nieznaczące

W odróżnieniu od nauki (prawda/fałsz), prawa (legalne/nielegalne) czy ekonomii (zysk/strata), kultura operuje kodem znaczące/nieznaczące.

To, co zostaje uznane za znaczące:

• wchodzi do obiegu komunikacyjnego,

• staje się elementem pamięci zbiorowej,

• może pełnić funkcję symbolu, archetypu lub tropu³.

To, co zostaje uznane za nieznaczące, nie istnieje w kulturze, ponieważ kultura — podobnie jak język — tworzy rzeczywistość poprzez selekcję form wyrażalnych⁴.

3. Autopoiesis pamięci: kultura jako selekcja

Według Aleidy i Jana Assmannów kultura istnieje tylko dzięki swojej pamięci strukturalnej, która dokonuje selekcji, reinterpretacji i rekonstrukcji przeszłości⁵. Kultura przetrwa nie dzięki wiernemu odtwarzaniu faktów, ale dzięki reprodukcji sensów.

Kultura działa więc w trybie, który Paul Ricœur określał jako konfigurację narracyjną⁶: pamięć nie jest archiwum, lecz strukturą znaczeń.

4. Kultura jako architektura tożsamości

Jednostka nie posiada tożsamości niezależnie od kultury; tożsamość jest tym, co Charles Taylor określił jako „samointerpretacja osadzona w horyzoncie znaczeń”⁷.

Kultura wyposażając jednostkę w język, role, scenariusze zachowań i wzorce emocjonalne, tworzy matrycę tożsamości. Jednostka staje się w ten sposób nośnikiem operacji kulturowych, jednym z wektorów jej autopoeisis.

5. Autopoiesis kultury późnej nowoczesności

Kultura współczesna — zgodnie z analizami Jeana Baudrillarda — nie tylko reprodukuje znaczenia, ale przyspiesza ich produkcję, generując hiperrealność⁸. Treści medialne, impulsy algorytmiczne i ciągły strumień obrazów tworzą system, w którym znaczenie nie musi odnosić się do rzeczywistości — wystarczy, że generuje uwagę.

Friedrich Kittler wykazał, że technologia staje się współautorem kultury, ponieważ „media determinują sytuację”⁹: to, co można zapisać, zarchiwizować i transmitować, wyznacza granice kultury.

6. Kultura a prawda

Kultura nie operuje prawdą klasyczną. Nawet jeśli posługuje się prawdami historycznymi, symbolicznymi czy emocjonalnymi, to nie jest zobowiązana do korespondencji z rzeczywistością. Jak zauważa Hans-Georg Gadamer, kultura funkcjonuje przede wszystkim w przestrzeni rozumienia i horyzontów interpretacyjnych¹⁰.

Dlatego:

• mity mogą być bardziej realne kulturowo niż fakty,

• narracje mogą być trwalsze niż wyjaśnienia naukowe,

• pamięć zbiorowa może zdominować wiedzę.

Kultura potrzebuje nie prawdy, lecz ciągłości sensu.

7. Wniosek: kultura jako totalna struktura autopoeisis

W przeciwieństwie do:

• prawa, które odwołuje się do formy,

• ekonomii, która odwołuje się do pieniądza,

• nauki, która odwołuje się do modeli,

kultura odwołuje się do samej siebie: do repertuaru znaczeń i pamięci, które produkują kolejne znaczenia.

Kultura jest najstarszym i najbardziej fundamentalnym systemem autopoezyjnym — systemem, który:

• tworzy swój materiał (znaczenia),

• reprodukuje swoje operacje (interpretacje),

• tworzy komponenty potrzebne do przetrwania (tożsamość, pamięć, narracje),

• nie posiada zewnętrznego obserwatora, który mógłby ją ocenić bez udziału kultury¹¹.

Autopoiesis kultury jest więc totalna: kultura tworzy nie tylko swoje sensy, lecz także nas jako istoty zdolne do sensu.

Bibliografia (wybór)

1. H. Maturana, F. Varela, Autopoiesis and Cognition: The Realization of the Living, Springer 1980.

2. N. Luhmann, Social Systems, Stanford University Press 1995.

3. C. Geertz, The Interpretation of Cultures, Basic Books 1973.

4. E. Cassirer, The Philosophy of Symbolic Forms, Yale University Press 1955.

5. A. Assmann, J. Assmann, Cultural Memory and Early Civilization, Cambridge University Press 2011.

6. P. Ricœur, Time and Narrative, vol. 1–3, University of Chicago Press 1984–1988.

7. C. Taylor, Sources of the Self, Harvard University Press 1989.

8. J. Baudrillard, Simulacres et Simulation, Galilée 1981.

9. F. Kittler, Gramophone, Film, Typewriter, Stanford University Press 1999.

10. H.-G. Gadamer, Truth and Method, Continuum 1975.

11. E. Morin, La Méthode, Seuil 1977–2004.