Ontologia czasu a nauka: fizyka wobec problemu czasu

1. Wprowadzenie: dwa porządki opisu

Problem czasu stanowi jedno z kluczowych miejsc napięcia między ontologią a nauką. Ontologia pyta o status istnienia czasu, jego sens i warunki możliwości doświadczenia. Fizyka natomiast traktuje czas jako element formalny teorii, podporządkowany rygorom matematycznego opisu świata. Konflikt między tymi perspektywami często ma charakter pozorny i wynika z nieodróżniania poziomów analizy.

Celem niniejszego tekstu jest pokazanie, że fizyka nie rozstrzyga problemu ontologii czasu, lecz operuje nim jako parametrem funkcjonalnym, podczas gdy ontologia ujawnia granice takiego ujęcia.

2. Czas absolutny: metafizyka ukryta w fizyce klasycznej

W fizyce klasycznej czas funkcjonował jako byt:

absolutny,

jednorodny,

niezależny od obserwatora.

W ujęciu Isaac Newtona czas „płynie jednakowo bez względu na cokolwiek zewnętrznego”¹. Był on traktowany jako uniwersalne tło dla zdarzeń fizycznych.

Ontologicznie jednak taki czas nie był wynikiem empirycznego odkrycia, lecz założeniem metafizycznym, umożliwiającym konstruowanie równań ruchu. Fizyka klasyczna nie dowodziła istnienia czasu absolutnego — ona go presuponowała. Ontologia wskazuje tu wyraźnie: absolutny czas był elementem modelu, nie bytem świata.

3. Rewolucja relatywistyczna: czas jako relacja

Przełom następuje wraz z teorią względności Albert Einsteina, która radykalnie zmienia status czasu². Czas przestaje być:

wspólny dla wszystkich obserwatorów,

niezależny od ruchu,

oddzielny od przestrzeni.

Pojawia się czasoprzestrzeń, w której:

czas zależy od prędkości i grawitacji,

nie istnieje absolutna równoczesność,

„teraz” nie ma charakteru uniwersalnego.

Z perspektywy ontologicznej jest to moment fundamentalny: fizyka sama podważa mit jednego, obiektywnego czasu. Czas okazuje się strukturą relacyjną, a nie substancją. Ontologia nie zostaje obalona przez fizykę — przeciwnie, jej tezy zostają wzmocnione.

4. Czas jako parametr w teorii fizycznej

W praktyce badawczej fizyki czas funkcjonuje jako:

zmienna niezależna,

parametr ewolucji układu,

narzędzie porządkowania zmian.

Nie jest on przedmiotem badania, lecz warunkiem formalnym opisu. Fizyka nie bada czasu, lecz zmiany stanów fizycznych w funkcji czasu. Ontologicznie oznacza to, że fizyka:

nie odpowiada na pytanie „czym jest czas?”,

lecz na pytanie „jak opisać zmienność?”.

Redukowanie czasu do parametru nie rozwiązuje problemu ontologicznego — jedynie go zawiesza.

5. Problem strzałki czasu

Jednym z najpoważniejszych problemów współczesnej fizyki jest tzw. strzałka czasu. Większość fundamentalnych równań fizyki jest:

symetryczna względem odwrócenia czasu,

niewrażliwa na kierunek temporalny.

Nieodwracalność pojawia się dopiero na poziomie:

termodynamiki,

statystyki,

entropii³.

Ontologia wskazuje tu na zasadniczą lukę: poczucie upływu czasu nie wynika z praw fizyki, lecz z relacji między świadomością a zmianą. „Płynięcie czasu” nie jest własnością świata, lecz strukturą doświadczenia.

6. Granice fizyki: problem teraźniejszości

Fizyka nie posiada pojęcia:

teraźniejszości,

„teraz”,

przeżywanego momentu.

Czas fizyczny nie wyróżnia chwili obecnej — wszystkie momenty są równorzędne w strukturze teorii. Tymczasem ontologia i fenomenologia pokazują, że teraźniejszość jest kluczowym elementem sensu czasu⁴.

To napięcie ujawnia fundamentalną granicę nauki: fizyka może modelować świat, lecz nie może wyjaśnić doświadczenia bycia w czasie.

7. Wnioski: brak sprzeczności, lecz różnica poziomów

Ontologia czasu i fizyka nie są konkurencyjnymi teoriami. Odnoszą się do różnych porządków rzeczywistości:

fizyka opisuje relacje ilościowe i zmienność,

ontologia analizuje warunki sensu i istnienia.

Błąd pojawia się wtedy, gdy model fizyczny uznaje się za pełną ontologię. Czas fizyki jest narzędziem — czas ontologii jest problemem. Żaden z tych porządków nie może zostać zredukowany do drugiego.

Przypisy

I. Newton, Philosophiae Naturalis Principia Mathematica, Scholium.

A. Einstein, Relativity: The Special and the General Theory, 1916.

L. Boltzmann, Lectures on Gas Theory, rozdz. o entropii.

E. Husserl, Wykłady z fenomenologii wewnętrznej świadomości czasu.