1. Wprowadzenie: dwie rywalizujące koncepcje prawdy
W polskim postępowaniu cywilnym współistnieją dwie zupełnie odmienne koncepcje prawdy: prawda materialna (obiektywna) oraz prawda formalna (procesowa, sądowa).
Do połowy lat 90. XX w. prawnicza praktyka opierała się na pierwszej z nich, będącej spadkiem po rzymskim ius i modelu inkwizycyjnym1.
Po reformach ustrojowych i proceduralnych lat 1995–1998, wraz z wprowadzeniem silnej kontradyktoryjności, polski proces cywilny przyjął dominację prawdy formalnej, zgodnej z logiką liberalnego państwa proceduralnego2.
To przejście nie jest jedynie techniczne. Jest efektem przemiany:
• ontologicznej (co uznajemy za rzeczywistość),
• epistemologicznej (co uznajemy za poznanie),
• semiotycznej (co uznajemy za fakt),
• oraz polityczno-ustrojowej (jak działa władza prawa).
2. Prawda materialna — fundament klasycznej filozofii i dawnego prawa
2.1. Arystoteles — prawda jako zgodność intelektu i rzeczy
Klasyczna teoria prawdy została sformułowana przez Arystotelesa:
„Powiedzieć, że jest to, co jest, a nie jest to, czego nie ma — to jest prawda3.
Jest to ujęcie oparte na ontologicznej relacji między myślą a bytem (adaequatio intellectus et rei).
2.2. Tomasz z Akwinu — prawda jako zgodność rzeczy i rozumu
Tomasz doprecyzował:
veritas est adaequatio rei et intellectus4.
co oznacza: prawda wymaga kontaktu z rzeczą, nie z konstrukcją językową.
2.3. Tradycja prawa rzymskiego i ius commune
Od prawa rzymskiego aż po XIX wiek:
• sąd miał ustalić jak było naprawdę,
• materia prima procesu była faktem realnym,
• procedura była narzędziem prawdy, nie jej substytutem5.
Tak rozumiana prawda materialna dominowała w Europie kontynentalnej aż do XX wieku.
3. Od nominalizmu do pozytywizmu — pierwsze pęknięcia w klasycznej teorii prawdy
3.1. Ockham — świat to nazwy, nie rzeczy
Wilhelm Ockham sformułował nominalizm:
• pojęcia ogólne nie istnieją,
• rzeczywistość poznajemy przez nazwy (nomina).
Znak traci odniesienie do bytu.
To pierwsza zapowiedź prawdy formalnej6.
3.2. Duns Szkot — prymat woli nad intelektem
U Szkota pojawia się:
• dowartościowanie woli jako czynnika kształtującego prawdę,
• osłabienie realistycznego kontaktu z rzeczywistością7.
To preludium do współczesnej autonomii interpretacyjnej.
3.3. Oświecenie i Kant — rozdzielenie poznania i rzeczy
Rewolucja Kanta:
• rzeczy same w sobie są niepoznawalne,
• poznanie dotyczy jedynie zjawisk w formach rozumu i naoczności8.
Kant ustanawia prymat formy poznania nad rzeczywistością.
To fundament współczesnych systemów formalnych.
4. XX wiek: semiotyka i logika niszczą prawdę materialną
4.1. Wittgenstein — świat jako ogół faktów
W Traktacie:
„Świat jest ogółem faktów, nie rzeczy.”9
Fakt jest konstrukcją logiczną.
To opis faktu procesowego avant la lettre.
4.2. Peirce — znak znaczący poprzez interpretanta
U Peirce'a znak ma trzy elementy:
1. representamen,
2. object,
3. interpretant10.
Interpretant tworzy sens.
W procesie: sąd jest interpretantem.
4.3. Eco — język jako system autonomiczny
Eco stwierdza:
„Istnieją tylko sememy.”11
co oznacza, że znaczenie jest produktem relacji znaków do znaków, nie rzeczy.
4.4. Tarski — prawda jako własność modelu
Tarski definiuje prawdę jako:
zgodność z rzeczywistością modelową, nie empiryczną12.
To fundament prawdy formalnej.
4.5. Gödel i Löwenheim–Skolem — ograniczenia modeli
Gödel: każdy system formalny jest niezupełny13.
Skolem: każdy model można „przeskalować” tak, by miał inne wartości prawdziwości14.
To wyjaśnia, dlaczego:
• prawda procesowa ≠ prawda materialna,
• fakty procesowe są skolemizowane — dopasowane do modelu KPC.
5. Rok 1995 i później — narodziny prawdy formalnej w polskim procesie cywilnym
Po reformach lat 90.:
• usunięto model inkwizycyjny,
• podkreślono kontradyktoryjność,
• sąd przestał badać prawdę materialną z urzędu,
• strony stały się producentami materiału procesowego15.
To jest strukturalne przejście:
od prawdy jako zgodności z rzeczywistością
→
do prawdy jako zgodności z procedurą.
Proces ten był częścią szerszej transformacji ustrojowej — przejścia do liberalnej demokracji, której logika preferuje procedurę nad substancją.
6. Jak prawda formalna działa w KPC? (3 przepisy)
6.1. Art. 232 KPC — „stwierdzalność”, nie „prawdziwość”
Dowody służą:
„stwierdzeniu faktów” — nie ich poznaniu.
Stwierdzalność jest kategorią:
• językową,
• proceduralną,
• formalną.
To jest czysta semiotyka.
6.2. Art. 174 KPC — istotność jako filtr sensów
„Fakty istotne” ≠ fakty rzeczywiste.
To, co nie jest istotne dla modelu,
nie istnieje procesowo.
6.3. Art. 3 KPC — „wyjaśnienia” jako narracja
Strony nie „relacjonują rzeczywistości”,
ale przedstawiają wyjaśnienia — konstrukcje sensu.
W sensie Merleau-Ponty’ego: tworzą interpretacje16.
7. Tabela różnic
8. Wniosek: prawda formalna jest prawdą semiotyczną
Transformacja lat 90. doprowadziła do:
• przekształcenia procesu w system znaków,
• podporządkowania rzeczywistości kategorii „stwierdzalności”,
• zmiany celu procesu (z poznawczo-prawdy na konstrukcyjno-rozstrzygnięcie),
• powstania prawdy formalnej — prawdy proceduralno-modelowej.
W konsekwencji:
Współczesny proces cywilny nie ustala prawdy o świecie, lecz wytwarza fakty zgodne z własną semiotyką.
To jest władza nad znaczeniem — nowa forma władzy we współczesnym państwie.
Literatura
1. J. Jodłowski, Postępowanie cywilne, Warszawa 1987.
2. T. Zembrzuski, Prawda jako wartość sprawiedliwego procesu cywilnego, Warszawa 2020.
3. Arystoteles, Metafizyka, przeł. K. Leśniak, Warszawa 1985.
4. Tomasz z Akwinu, Summa Theologiae.
5. F. Longchamps de Bérier, Prawo rzymskie, Warszawa 2011.
6. W. Ockham, Summa Logicae.
7. J. Duns Szkot, Ordinatio.
8. I. Kant, Krytyka czystego rozumu, Warszawa 1957.
9. L. Wittgenstein, Tractatus logico-philosophicus, 1921.
10. C.S. Peirce, Collected Papers, Harvard.
11. U. Eco, Semiotyka i filozofia języka, Warszawa 1999.
12. A. Tarski, Pojęcie prawdy w językach nauk dedukcyjnych, Warszawa 1933.
13. K. Gödel, Über formal unentscheidbare Sätze, 1931.
14. L. Skolem, Über die mathematische Logik, 1920.
15. Uzasadnienie rządowego projektu zmian KPC z 1995 r.
16. M. Merleau-Ponty, Fenomenologia percepcji, Warszawa 1976.
Komentarze
Pokaż komentarze (9)