Literatura jako detektor struktur przedteoretycznych

1. Problem widzialności struktur społecznych

Jednym z podstawowych problemów teorii społecznej i prawnej jest opóźnienie poznawcze wobec struktur, które faktycznie organizują rzeczywistość. Struktury władzy, sensu i normatywności rzadko ujawniają się wprost; najczęściej działają w sposób pośredni, rozproszony i zmediatyzowany przez język, procedury oraz praktyki instytucjonalne. Zanim zostaną opisane w kategoriach teoretycznych, przez długi czas funkcjonują jako niewidzialne warunki możliwości doświadczenia społecznego.

W tym sensie teoria – zwłaszcza teoria prawa – bardzo często reaguje z opóźnieniem: opisuje to, co już się ustabilizowało i zostało znormalizowane.

2. Teza: literatura wyprzedza teorię w rozpoznaniu strukturalnym

Na tym tle można sformułować tezę, że literatura pełni funkcję detektora struktur przedteoretycznych. Nie dlatego, że oferuje bardziej „prawdziwe” opisy rzeczywistości, lecz dlatego, że nie jest jeszcze związana rygorami pojęciowymi, metodologicznymi i instytucjonalnymi, które krępują dyskurs naukowy.

Literatura:

• nie musi uzasadniać swoich tez,

• nie musi legitymizować metod,

• nie musi wpisywać się w obowiązujące paradygmaty.

Dzięki temu jest zdolna intuicyjnie uchwycić nowe formy władzy, normatywności i sensu, zanim zostaną one nazwane, sklasyfikowane i „oswojone” przez teorię.

3. Kafka jako przykład rozpoznania przedteoretycznego

Twórczość Franza Kafki, a w szczególności Proces, stanowi klasyczny przykład takiego rozpoznania. Tekst ten przez długi czas interpretowany był jako:

• alegoria egzystencjalna,

• metafora winy metafizycznej,

• surrealistyczna wizja absurdu.

Tego typu odczytania miały charakter obronny: pozwalały zachować dystans wobec opisywanej rzeczywistości, lokując ją w sferze literackiej fantazji.

Jednak z perspektywy strukturalnej Proces nie opisuje absurdu, lecz radykalnie racjonalny system, w którym:

• procedura funkcjonuje niezależnie od podmiotu,

• wina nie jest związana z czynem,

• sens decyzji nie wymaga odniesienia do rzeczywistości materialnej,

• prawo działa jako samowystarczalna struktura.

Kafka nie konstruuje metafory prawa; on rejestruje doświadczenie podmiotu w zetknięciu z nową formą normatywności, która dopiero miała się w pełni ujawnić w praktyce instytucjonalnej XX i XXI wieku.

4 Paragraf 22 jako logika samouzasadniającej się procedury

Pojęcie „paragrafu 22”, wprowadzone do kultury prawnej i politycznej przez Josepha Hellera, stanowi szczególnie przejrzystą ilustrację mechanizmu, w którym system normatywny osiąga pełne domknięcie logiczne. W przeciwieństwie do kafkowskiego Procesu, gdzie podmiot nie zna reguł, w „paragrafie 22” reguły są jawne, racjonalne i zrozumiałe. Ich opresyjność nie wynika z niejasności, lecz z doskonałej spójności.

Istotą paragrafu 22 jest normatywna pętla, w której spełnienie warunku wyłączenia spod normy staje się jednocześnie dowodem podlegania tej normie. System nie potrzebuje władzy zewnętrznej ani arbitralnej decyzji; wystarcza mu własna logika. Podmiot, nawet jeśli w pełni rozpoznaje absurd sytuacji, nie uzyskuje przez to żadnej zdolności jej przekroczenia.

W tym sensie „paragraf 22” nie opisuje patologii systemu, lecz jego idealne funkcjonowanie. Jest to moment, w którym racjonalność proceduralna osiąga stadium, w którym każda próba krytyki zostaje przekształcona w dodatkowe potwierdzenie obowiązywania reguły. System nie musi tłumić sprzeciwu — wystarczy, że logicznie go absorbuje.

W analizowanym kontekście paragraf 22 stanowi logiczne uzupełnienie kafkowskiego opisu procedury bez autora. O ile Kafka ujawnia ontologiczny wymiar władzy proceduralnej, o tyle Heller pokazuje jej wymiar epistemiczny: sytuację, w której rozum podmiotu zostaje w pełni skolonizowany przez strukturę normatywną, a krytyczne rozpoznanie nie prowadzi już do żadnej formy emancypacji.

5. Analogiczne rozpoznania: Baudrillard i Luhmann

Analogiczny mechanizm można dostrzec w późniejszych diagnozach filozoficznych i socjologicznych.

Jean Baudrillard, opisując hiperrzeczywistość i symulację, również został początkowo uznany za autora prowokacyjnego, przesadnego, wręcz nihilistycznego. Dopiero z perspektywy czasu stało się jasne, że jego analizy nie dotyczyły marginesów kultury, lecz centralnej logiki produkcji sensu w społeczeństwach późnej nowoczesności.

Niklas Luhmann z kolei, rozwijając teorię autopojetycznych systemów społecznych, zaproponował opis prawa jako systemu operacyjnie zamkniętego, samoreprodukującego własne elementy i kryteria ważności. Jego teoria przez długi czas była krytykowana jako zbyt abstrakcyjna i „oderwana od życia”, podczas gdy w istocie opisywała mechanizm, który dopiero stawał się powszechnym doświadczeniem społecznym.

W każdym z tych przypadków mamy do czynienia z tym samym schematem:

• wczesne rozpoznanie strukturalne,

• brak adekwatnego języka pojęciowego,

• estetyzacja lub marginalizacja diagnozy,

• późniejsze „dogonienie” rzeczywistości przez teorię i praktykę.

6. Dlaczego struktury są najpierw widzialne w literaturze

Literatura jest w stanie wcześniej uchwycić nowe struktury, ponieważ operuje na poziomie:

• doświadczenia jednostkowego,

• napięć sensu,

• dysonansu pomiędzy oczekiwaniem a działaniem instytucji.

To właśnie w tych miejscach struktura ujawnia się najpierw jako pęknięcie, a dopiero później jako stabilny mechanizm. Teoria natomiast ma tendencję do:

• porządkowania,

• normalizowania,

• integrowania zjawisk w spójne modele.

W efekcie literatura często pełni funkcję wczesnego ostrzeżenia epistemicznego, sygnalizując zmiany, które dopiero po latach zostaną uznane za „oczywiste”.

7. Konsekwencje metodologiczne dla teorii prawa

Uznanie literatury za detektor struktur przedteoretycznych ma istotne konsekwencje dla refleksji nad prawem. Oznacza ono, że:

• diagnozy literackie nie powinny być redukowane do metafory,

• doświadczenie podmiotu opisane w literaturze może ujawniać realne cechy systemu prawnego,

• teoria prawa powinna traktować takie teksty jako materiał poznawczy, a nie jedynie kulturowy komentarz.

W tym sensie Kafka nie jest „pisarzem o prawie”, lecz świadkiem narodzin nowej formy normatywności, którą teoria prawa zaczęła opisywać dopiero wiele dekad później.

Literatura nie konkuruje z teorią, lecz ją poprzedza. Tam, gdzie teoria potrzebuje pojęć, metod i legitymizacji, literatura może operować czystą intuicją strukturalną. Dlatego w momentach przełomowych to właśnie ona najczęściej jako pierwsza rejestruje zmiany, które później okażą się fundamentalne.

W tym sensie Proces Kafki nie jest ani alegorią, ani surrealistyczną fantazją. Jest raportem z rzeczywistości, która dopiero miała stać się normalnością.