Po Kafce: prawo bez doświadczenia

1. Kafka jako granica doświadczenia prawa

Twórczość Franz Kafka nie była literacką fantazją ani surrealistycznym eksperymentem. Była fenomenologicznym opisem prawa w momencie jego autonomizacji, w którym procedura zaczyna oddzielać się od sensu, lecz jeszcze nie traci całkowicie kontaktu z podmiotem. Proces nie przedstawia prawa niesprawiedliwego ani prawa złego; przedstawia prawo, które przestało być doświadczalne jako sensowna relacja, a mimo to wciąż domaga się podporządkowania.

Kafka był możliwy dlatego, że prawo w jego epoce wciąż potrzebowało człowieka jako nośnika sensu: winy, odpowiedzialności, oczekiwania, lęku. Józef K. doświadcza prawa jako czegoś, co go dotyczy, choć nie wie dlaczego. To doświadczenie – nie sama procedura – jest właściwym tematem Kafki.

2. Prawo jako doświadczenie: warunek literacki i ontologiczny

Prawo jest doświadczalne tylko wtedy, gdy:

• istnieje relacja pomiędzy normą a rzeczywistością,

• podmiot może rozpoznać siebie jako adresata prawa,

• decyzja prawna ma sens egzystencjalny, a nie wyłącznie operacyjny.

W świecie Kafki te warunki są już nadwyrężone, ale jeszcze nie zanikają. Absurd Procesu nie polega na tym, że prawo jest chaotyczne, lecz na tym, że jest racjonalne w sposób niedostępny doświadczeniu jednostki. To napięcie pomiędzy racjonalnością systemu a doświadczeniem podmiotu tworzy przestrzeń literatury.

3. Po Kafce: domknięcie procedury

Współczesny system prawa proceduralnego – zwłaszcza w perspektywie jego dalszej optymalizacji przez sztuczną inteligencję – przekracza granicę, przy której Kafka był jeszcze możliwy. Procedura:

• staje się w pełni autonomiczna,

• przestaje potrzebować interpretacyjnej podmiotowości,

• nie generuje już napięcia sensu.

Prawo nie jest już czymś, czego się doświadcza. Jest czymś, co działa.

Nie ma już Józefa K., ponieważ:

• nie ma już winy bez winy,

• nie ma oczekiwania na wyjaśnienie,

• nie ma sensu, który mógłby zostać zawiedziony.

Zostaje jedynie poprawność proceduralna.

4. AI i kres fenomenologii prawa

W tym sensie sztuczna inteligencja nie jest zagrożeniem dla prawa, lecz jego logicznie konsekwentnym stadium. AI:

• nie doświadcza prawa,

• nie potrzebuje sensu,

• nie operuje kategorią winy ani odpowiedzialności,

• nie oczekuje sprawiedliwości.

I właśnie dlatego idealnie wpisuje się w system, który już wcześniej:

• zredukował prawdę do stwierdzalności,

• sprawiedliwość do poprawności,

• podmiot do funkcji procesowej.

Prawo po Kafce jest prawem bez doświadczenia, a więc także bez absurdu. Absurd wymaga bowiem podmiotu, który jeszcze czegoś oczekuje.

5. Beckett zamiast Kafki? Nie.

Można by sądzić, że po Kafce pozostaje Beckett – czyste czekanie, pustka, brak sensu. Jednak nawet Samuel Beckett zakłada resztkową nadzieję na sens, który nie nadejdzie. Prawo zoptymalizowane proceduralnie nie pozostawia nawet tej resztki.

Nie ma już „czekania na wyrok”.

Jest natychmiastowy wynik.

Nie ma ciszy pełnej napięcia.

Jest brak narracji.

6. Konsekwencja ontologiczna: prawo po człowieku

Prawo po Kafce jest prawem:

• bez podmiotu fenomenologicznego,

• bez narracji,

• bez winy,

• bez sensu.

Nie jest to prawo nieludzkie w sensie moralnym. Jest to prawo postludzkie w sensie ontologicznym: prawo, które nie potrzebuje już człowieka jako adresata, lecz jedynie jako źródła danych wejściowych.

Kafka był możliwy, ponieważ prawo wciąż jeszcze domagało się doświadczenia. Prawo po Kafce nie domaga się już niczego – ono działa.

Jeżeli istnieje dziś przestrzeń krytyki prawa, nie leży ona w procedurze ani w jej optymalizacji, lecz poza systemem: w próbie ocalenia doświadczenia jako warunku sensu, odpowiedzialności i sprzeciwu.

To jednak oznacza, że krytyka prawa staje się czymś innym niż prawniczą teorią.

Staje się ontologią człowieka wobec systemu, który nie potrzebuje już ani jego rozumu, ani jego winy, ani jego głosu.