Antropologia prawa cywilnego

Streszczenie

Artykuł rekonstruuje antropologiczne założenia leżące u podstaw prawa cywilnego, wskazując, że nie istnieje ono jako system neutralny wobec pytania o naturę człowieka. Teza zasadnicza głosi, że prawo cywilne funkcjonuje jako instytucjonalne napięcie między dwiema konkurencyjnymi antropologiami: klasyczną, zakładającą naturalną zdolność człowieka do dobra, oraz nowoczesną, zakładającą pierwotną skłonność do zła lub agresji. Od przyjętego założenia antropologicznego zależy charakter prawa: jego relacja do moralności, stopień formalizacji, opresyjność oraz zdolność do maskowania czynów obiektywnie złych jako prawnie dopuszczalnych.

Słowa kluczowe: antropologia prawa, prawo cywilne, natura człowieka, dobro i zło, Radbruch, formalizm prawa

1. Antropologia jako ukryty fundament prawa

Każdy system prawa – również prawo cywilne – zakłada określoną wizję człowieka. Założenie to rzadko bywa wypowiedziane wprost, lecz przenika strukturę norm, instytucji oraz język prawa. Prawo nie odpowiada jedynie na pytanie „co wolno?”, lecz wcześniej – choć implicite – na pytanie:

kim jest człowiek, którego prawo reguluje?

W historii filozofii i teorii prawa wykształciły się dwa zasadnicze modele antropologiczne, które do dziś pozostają w napięciu.

2. Antropologia klasyczna: człowiek zdolny do dobra

2.1. Arystoteles i naturalna orientacja ku dobru

W klasycznej tradycji, zapoczątkowanej przez Arystoteles, człowiek jest bytem rozumnym i społecznym (zoon politikon), którego działania z natury zmierzają ku dobru. Zło nie ma charakteru pierwotnego, lecz wynika z:

• niewiedzy,

• braku umiaru,

• błędu w rozeznaniu celu.

Prawo w tym ujęciu:

• nie zastępuje moralności,

• zakłada zdolność człowieka do rozpoznania dobra,

• pełni funkcję wspierającą (paideutyczną).

2.2. Tomasz z Akwinu: prawo jako rozum w służbie dobra

U Thomas Aquinas antropologia klasyczna zostaje włączona w system prawa naturalnego. Człowiek:

• jest z natury ukierunkowany na dobro (bonum),

• posiada zdolność rozeznania podstawowych zasad moralnych,

• nie jest doskonały, lecz nie jest zły z natury.

Prawo ludzkie obowiązuje dlatego, że:

jest rozpoznawalne jako rozumne i służące dobru.

W tym sensie moralność uprawomocnia obowiązywanie prawa – dokładnie to, co później nazwie Radbruch.

3. Antropologia nowoczesna: człowiek jako zagrożenie

3.1. Hobbes: człowiek jako byt agresywny

Nowoczesna antropologia, zapoczątkowana przez Thomas Hobbes, odwraca klasyczne założenie. Człowiek:

• jest z natury egoistyczny,

• dąży do dominacji,

• stanowi zagrożenie dla innych.

Prawo:

• nie zakłada dobra,

• ma na celu powstrzymywanie zła,

• opiera się na strachu przed sankcją.

Obowiązywanie prawa nie wynika z jego rozumności, lecz z lęku przed karą.

3.2. Prawo jako system kontroli

Jeżeli człowiek jest z natury zły, prawo:

• musi być opresyjne,

• musi być formalne,

• musi być niezależne od moralnych intuicji jednostki.

Prawo staje się:

systemem znaków kontroli,

a nie wyrazem rozumnego porządku dobra.

4. Radbruch: dwie drogi uprawomocnienia prawa

Myśl Gustav Radbruch ujawnia wprost to antropologiczne pęknięcie:

1. Prawo obowiązuje, bo jest moralnie słuszne

– model antropologii „człowieka zdolnego do dobra”.

2. Prawo obowiązuje, bo jest sankcjonowane

– model antropologii „człowieka zagrażającego”.

Radbruch pokazuje, że zerwanie więzi prawa z moralnością prowadzi do sytuacji, w której:

prawo może legalizować zło,

jeśli tylko zostanie poprawnie ustanowione.

5. Prawo cywilne jako napięcie antropologiczne

Prawo cywilne nie realizuje konsekwentnie żadnej z powyższych antropologii. Funkcjonuje jako napięcie między nimi:

• z jednej strony:

o zakłada zdolność do dobrej wiary,

o opiera się na zaufaniu i autonomii woli,

o chroni umowę jako akt wolnej decyzji;

• z drugiej strony:

o zabezpiecza się przed nadużyciem,

o formalizuje relacje,

o wprowadza rygory i fikcje.

To napięcie jest strukturalne, a nie przypadkowe.

6. Prawo jako zasłona dla zła

Jeżeli prawo zaczyna operować wyłącznie w antropologii „człowieka złego”, pojawia się zjawisko szczególnie groźne:

czyn obiektywnie zły może stać się prawnie poprawny.

System norm:

• chroni formalną zgodność,

• ignoruje intuicję dobra,

• umożliwia ukrycie niecnych czynów „za literą prawa”.

Naturalna intuicja moralna:

• dostrzega zło,

• lecz zostaje unieważniona przez system znaków.

Prawo staje się wówczas:

nie tyle regulatorem relacji,

ile maską dla destrukcji relacyjnej.

7. Konsekwencja: antropologia jako warunek nieopresyjności prawa

Ostateczna teza artykułu brzmi:

Prawo, które zakłada wyłącznie złą naturę człowieka, musi być opresyjne i formalistyczne.

Prawo, które zakłada zdolność człowieka do dobra, może pozostać minimalne i relacyjne.

Prawo cywilne, aby nie stać się narzędziem zła, musi zachować antropologiczne napięcie i nie może całkowicie zerwać więzi z moralną intuicją dobra.

Antropologia prawa cywilnego nie jest kwestią abstrakcyjną. Decyduje o tym, czy prawo:

• wspiera dobre relacje,

• czy jedynie kontroluje destrukcję,

• czy jest przestrzenią odpowiedzialności,

• czy zasłoną dla zła.

Tam, gdzie prawo traci wiarę w zdolność człowieka do dobra,

zaczyna chronić zło w imię formalnej poprawności.

Przypisy

1. Arystoteles, Etyka nikomachejska.

2. Thomas Aquinas, Summa Theologiae, I–II.

3. Thomas Hobbes, Leviathan.

4. Gustav Radbruch, Gesetzliches Unrecht und übergesetzliches Recht.

5. H. Arendt, Odpowiedzialność i sądzenie.