Przewlekłość postępowań jako asymptota prawa

Streszczenie

Artykuł proponuje ontologiczną reinterpretację przewlekłości postępowań sądowych. Wbrew dominującym ujęciom pragmatycznym i organizacyjnym, teza zasadnicza głosi, że przewlekłość nie jest defektem funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości, lecz konsekwencją strukturalną ius operativum. W systemie prawa operacyjnego procedura nie odkrywa zdarzeń realnych, lecz produkuje byty normatywne, których liczba asymptotycznie przewyższa liczbę bytów faktycznych. Czas postępowania nie jest zatem czasem opóźnienia, lecz czasem ontologicznej proliferacji. Modelowym opisem tego zjawiska jest paradoks Zenona oraz pojęcie asymptoty.

Słowa kluczowe: przewlekłość postępowań, ius operativum, asymptota, paradoks Zenona, ontologia prawa, czas proceduralny

1. Problem przewlekłości – fałszywe diagnozy

W dominującym dyskursie prawnym przewlekłość postępowań wyjaśnia się przez:

nadmierne obciążenie sądów,

złożoność spraw,

braki kadrowe,

niewydolność organizacyjną,

nadużycia procesowe stron.

Wszystkie te wyjaśnienia mają wspólną cechę: zakładają, że postępowanie zmierza do jednego, istniejącego uprzednio rozstrzygnięcia, a czas jest jedynie funkcją trudności dotarcia do „prawdy” lub „właściwego zastosowania normy”.

Założenie to jest prawdziwe wyłącznie w paradygmacie prawa klasycznego. W ius operativum przestaje ono obowiązywać.

2. Od odkrywania faktów do produkcji bytów

W klasycznej ontologii prawa:

zdarzenia były pierwotne,

procedura miała charakter wtórny i instrumentalny,

liczba bytów normatywnych była skończona i pochodna wobec rzeczywistości.

W ius operativum relacja ta ulega odwróceniu.

Procedura:

nie odkrywa faktów,

lecz produkuje byty normatywne:

twierdzenia procesowe, wersje zdarzeń, konstrukcje dowodowe, kwalifikacje formalne, hipotetyczne stany faktyczne, narracje prawne.

Kluczowa teza ontologiczna brzmi:

Liczba bytów proceduralnych jest strukturalnie większa niż liczba bytów realnych, do których się one rzekomo odnoszą.

3. Asymptota prawa

Asymptota w sensie matematycznym oznacza linię, do której funkcja nieustannie się zbliża, lecz której nigdy nie osiąga. W ius operativum analogiczną rolę pełni rozstrzygnięcie sprawy.

Każda operacja proceduralna:

zmniejsza nieoznaczoność w jednym wymiarze,

ale jednocześnie generuje nowe byty normatywne,

które domagają się dalszych operacji.

System:

zbliża się do rozstrzygnięcia,

lecz nigdy nie dociera do „zera ontologicznego”,

ponieważ czysty fakt nie istnieje poza procedurą.

Rozstrzygnięcie jest więc punktem granicznym, a nie celem osiągalnym w sensie ontologicznym.

4. Paradoks Zenona w prawie

Paradoks Zenona polega na nieskończonym dzieleniu drogi: zanim Achilles dogoni żółwia, musi przebyć połowę dystansu, potem połowę pozostałej drogi itd.

W prawie operacyjnym:

zanim sąd „dojdzie” do rozstrzygnięcia,

musi rozstrzygnąć kolejno:

dopuszczalność twierdzeń, relewantność dowodów, formalną poprawność narracji, kwalifikację prawną wersji zdarzeń,

z których każda generuje kolejne punkty sporne.

Im bardziej precyzyjna procedura:

tym więcej etapów,

tym więcej bytów,

tym dłuższy czas.

Przewlekłość nie jest więc skutkiem złej organizacji, lecz rezultatem logicznym nieskończonej dekompozycji rzeczywistości na operacje.

5. Czas proceduralny jako czas produkcji

Czas postępowania w ius operativum:

nie jest czasem oczekiwania,

nie jest czasem „bezczynności”,

nie jest prostą miarą opóźnienia.

Jest to czas produkcji bytów normatywnych.

Każda jednostka czasu odpowiada:

wytworzeniu nowych różnic,

nowym rozróżnieniom,

nowym potencjalnym ścieżkom decyzyjnym.

Dlatego możliwa jest sytuacja, w której:

w świecie społecznym „nic się nie dzieje”,

a postępowanie trwa latami.

System nie stoi w miejscu — system pracuje nad samym sobą.

6. Dlaczego reformy przyspieszające zawodzą

Reformy proceduralne zmierzające do przyspieszenia postępowań:

skracają terminy,

zwiększają formalizację,

wprowadzają nowe rygory,

mnożą instancje kontrolne.

Efekt strukturalny jest odwrotny od zamierzonego:

wzrost liczby bytów formalnych,

proliferacja zdarzeń procesowych,

dalsza fragmentacja czasu.

W ius operativum:

każda próba skrócenia czasu przez zwiększenie operacyjności wydłuża czas ontologicznie.

7. Związek z nieoznaczonością normatywną

Asymptotyczna przewlekłość jest bezpośrednią konsekwencją zasady nieoznaczoności normatywnej:

procedura jako aparatura pomiarowa współtworzy przedmiot,

każdy „pomiar” zmienia stan układu,

redukcja nieoznaczoności generuje nową nieoznaczoność.

Prawo działa jak układ dynamiczny pozbawiony stanu równowagi¹.

8. Teza końcowa

Przewlekłość postępowań nie jest patologią wymiaru sprawiedliwości, lecz ontologiczną cechą prawa operacyjnego, w którym rozstrzygnięcie funkcjonuje jako asymptota, a czas jako miara produkcji bytów normatywnych.

W tym sensie:

Zenon nie jest anegdotą filozoficzną,

lecz modelem działania współczesnego prawa.

Przypisy

N. Luhmann, Das Recht der Gesellschaft.

W. Heisenberg, Über den anschaulichen Inhalt der quantentheoretischen Kinematik und Mechanik, 1927 (analogicznie: akt pomiaru).

J. Habermas, Faktyczność i obowiązywanie.

Z. Bauman, Nowoczesność i Zagłada (racjonalizacja i neutralność).

G. Deleuze, Różnica i powtórzenie (produktywność różnicy).

Arystoteles, Fizyka, ks. VI (paradoksy Zenona).