Ius operativum: nowa ontologia prawa

Streszczenie

Artykuł przedstawia koncepcję ius operativum jako nowej ontologii prawa. Teza zasadnicza głosi, że prawo w nowoczesności nie istnieje przede wszystkim jako zbiór norm (ius positivum) ani jako wyraz transcendentnej sprawiedliwości (ius naturale), lecz jako system operacji stabilizujących sens normatywny. Ontologia prawa ulega przesunięciu: z bytu normy na operację jej stabilizacji. Norma nie jest już pierwotną jednostką ontologiczną prawa, lecz efektem operacji systemowej. Artykuł integruje teorię autopoiesis, klasyczną teorię normy oraz filozofię sensu w celu sformułowania operacyjnej ontologii prawa.

Słowa kluczowe: ius operativum, ontologia prawa, autopoiesis, norma prawna, sens normy, stabilizacja

1. Klasyczna ontologia prawa: norma jako byt

Klasyczna teoria prawa opierała się na ontologicznym prymacie normy.

W tradycji prawa naturalnego norma była wyrazem sprawiedliwości zakorzenionej w naturze rzeczy, co rozwijał Thomas Aquinas¹.

W pozytywizmie norma była ustanowiona przez akt kompetentnej władzy, jak wskazywał Hans Kelsen².

W obu przypadkach norma była pierwotnym bytem prawa.

Prawo istniało jako struktura norm.

2. Kryzys ontologii normy

Współczesna teoria prawa ujawnia problem tej ontologii.

Norma nie posiada w pełni określonego sensu przed zastosowaniem.

Sens normy zależy od:

• interpretacji,

• procedury,

• decyzji.

Norma nie istnieje operacyjnie poza systemem.

Jej byt jest zależny.

3. Sens jako relacja, nie substancja

Rozróżnienie sensu i znaczenia wprowadzone przez Gottlob Frege pokazuje, że sens nie jest tożsamy z odniesieniem³.

Prawo funkcjonuje w tej przestrzeni relacyjności.

Sens normy nie jest substancją.

Jest relacją stabilizowaną w operacji.

4. Autopoiesis prawa: operacja jako byt

W teorii systemów Niklas Luhmann prawo jest systemem autopojetycznym, który reprodukuje własne operacje⁴.

Podstawową jednostką prawa nie jest norma.

Jest operacja.

Norma istnieje jako efekt operacji.

Nie odwrotnie.

5. Definicja ius operativum

Ius operativum oznacza prawo rozumiane jako operacja stabilizacji sensu normatywnego.

Prawo istnieje jako:

• proces stabilizacji znaczenia,

• struktura operacyjna,

• system reprodukcji normatywności.

Norma nie jest pierwotna.

Operacja jest pierwotna.

6. Struktura operacyjna prawa

Operacja prawna obejmuje:

• interpretację normy,

• ustalenie faktów,

• wydanie decyzji,

• stabilizację znaczenia.

Decyzja nie odkrywa sensu normy.

Stabilizuje go.

Sens normy istnieje jako efekt decyzji.

7. Transformacja ontologii prawa

Ontologia prawa ulega transformacji:

z ontologii normy

w ontologię operacji

Prawo nie jest strukturą norm.

Jest procesem stabilizacji sensu normatywnego.

Norma nie jest bytem pierwotnym.

Jest rezultatem operacji.

8. Konsekwencje dla teorii prawa

Model ius operativum prowadzi do następujących konsekwencji:

1. Norma nie istnieje operacyjnie poza systemem.

2. Sens prawa jest relacyjny.

3. Decyzja jest podstawową jednostką ontologiczną prawa.

4. Prawo istnieje jako proces, nie jako struktura statyczna.

9. Granica operacyjnej ontologii

Operacyjna ontologia prawa nie eliminuje problemu sprawiedliwości.

Jak wskazywał Gustav Radbruch, prawo nie może całkowicie utracić odniesienia do sprawiedliwości⁵.

Sprawiedliwość pozostaje granicą operacyjności.

Prawo istnieje między operacją a odniesieniem.

10. Konkluzja

Koncepcja ius operativum ujawnia nową ontologię prawa.

Prawo nie istnieje jako zbiór norm, lecz jako system operacji stabilizujących sens normatywny.

Norma nie jest początkiem prawa.

Jest jego efektem.

Prawo nie jest bytem.

Jest operacją.

To operacja stanowi ontologiczny fundament prawa nowoczesnego.

Przypisy

1. Thomas Aquinas, Summa Theologiae.

2. Hans Kelsen, Reine Rechtslehre, 1934.

3. Gottlob Frege, Über Sinn und Bedeutung, 1892.

4. Niklas Luhmann, Das Recht der Gesellschaft, 1993.

5. Gustav Radbruch, Gesetzliches Unrecht und übergesetzliches Recht, 1946.