modus in actu modus in actu
187
BLOG

Case Study II: Operator najmu i mechanizmy stabilizacji w ius operativum

modus in actu modus in actu Społeczeństwo Obserwuj notkę 0
Studium z zakresu ontologii operacyjnej prawa cywilnego i jurysprudencji kwantowej

Abstrakt

Artykuł analizuje przypadek sporu najmu lokalu użytkowego, w którym w toku postępowania cywilnego wprowadzono dwie operacyjne transformacje znaczenia normy: (1) utożsamienie obowiązku „bieżących napraw wynikających z użytkowania” z obowiązkiem „konserwacji” urządzenia oraz (2) zakwalifikowanie najmu komercyjnego jako „lokatorskiego”, mimo braku takiej kwalifikacji w umowie. Analiza pokazuje, że operacje te nie miały charakteru interpretacyjnego, lecz stabilizacyjny: umożliwiły utrzymanie przedmiotu postępowania jako bytu procesowego. Studium dowodzi, że w warunkach ius operativum fakt prawny może powstać poprzez operacyjne założenie, a nie poprzez odniesienie do rzeczywistości empirycznej. Przypadek ten stanowi modelowy przykład działania jurysprudencji kwantowej, w której znaczenie normy ulega redukcji poprzez operację procesową.

I. Wprowadzenie: od interpretacji do operacji

Klasyczna teoria prawa cywilnego zakłada, że postępowanie sądowe zmierza do ustalenia znaczenia normy w odniesieniu do rzeczywistości empirycznej. Jednakże w modelu ius operativum postępowanie nie musi odwoływać się do rzeczywistości jako warunku stabilizacji. Może ono wytworzyć znaczenie normy poprzez operację procesową.

Case Study II przedstawia sytuację, w której dwie operacje – konserwacyjna i kwalifikacyjna – przekształciły normę umowną w sposób niezależny od jej tekstowej treści.

II. Stan empiryczny: norma umowna jako struktura przedoperacyjna

Analizowana umowa zawierała następujące postanowienia:

1. Lokal wyposażony był w określone urządzenia, w tym bojler elektryczny.

2. Najemca zobowiązany był do dokonywania „wszelkich bieżących napraw w lokalu i urządzeń wyposażenia wynikających z użytkowania”.

Norma ta posiada strukturę warunkową:

obowiązek najemcy = bieżące naprawy ∧ wynikające z użytkowania

Obowiązek ten nie obejmował:

• napraw wynikających z natury urządzenia,

• napraw wynikających z wad konstrukcyjnych,

• obowiązków konserwacyjnych jako takich.

Na poziomie empirycznym norma była określona i ograniczona.

III. Operacja pierwsza: transformacja naprawy w konserwację

W odpowiedzi na pozew pełnomocnik strony przeciwnej dokonał operacji polegającej na utożsamieniu obowiązku naprawy z obowiązkiem konserwacji.

Transformacja ta posiada następującą strukturę:

naprawa → konserwacja

Operacja ta nie wynikała z tekstu umowy, lecz stanowiła rozszerzenie normy.

Z punktu widzenia ontologii normy oznaczało to zmianę przyczyny obowiązku:

• z przyczyny eksploatacyjnej

• na przyczynę materialną (naturę rzeczy).

Konserwacja nie jest reakcją na zdarzenie eksploatacyjne, lecz działaniem uprzednim wobec zdarzenia.

Transformacja ta zmieniła strukturę przyczynowości normatywnej.

IV. Operacja druga: kwalifikacja najmu jako lokatorskiego

Drugą operacją była kwalifikacja stosunku najmu jako „lokatorskiego”, mimo że:

• najemcą była firma,

• celem najmu była działalność gospodarcza,

• umowa nie zawierała odniesień do najmu mieszkalnego.

Operacja ta zmieniła reżim normatywny bez zmiany faktów empirycznych.

Struktura tej operacji:

najem komercyjny → najem lokatorski

Zmiana ta umożliwiła zastosowanie innego modelu odpowiedzialności.

V. Moment nieoznaczoności: norma w stanie superpozycji

W wyniku tych operacji norma znalazła się w stanie nieoznaczoności:

obowiązek najemcy istnieje

obowiązek najemcy nie istnieje

Stan ten trwał do momentu stabilizacji procesowej.

Jest to strukturalnie analogiczne do superpozycji w modelu kwantowym.

Znaczenie normy nie było określone przed operacją.

VI. Rola obserwatora nieprofesjonalnego jako czynnika epistemicznego

W toku postępowania strona nieprofesjonalna wskazała, że umowa nie przewiduje obowiązku konserwacji.

Była to operacja epistemiczna.

Jednak operacja epistemiczna nie spowodowała stabilizacji normy.

Oznacza to, że stabilizacja ma charakter operacyjny, a nie poznawczy.

VII. Autonomia strukturalna: stabilizacja poprzez założenie

Postępowanie jest kontynuowane mimo braku podstaw tekstowych dla przyjętych założeń.

Oznacza to, że:

założenie nie zostało odrzucone jako błąd,

lecz zostało włączone do struktury operacyjnej.

Założenie spełniło funkcję stabilizacyjną.

VIII. Operator konserwacji jako operator redukcji nieoznaczoności

W modelu jurysprudencji kwantowej operacja pełni funkcję analogiczną do pomiaru:

nieoznaczoność → operacja → stabilizacja

Operator konserwacji zredukował nieoznaczoność poprzez wprowadzenie obowiązku.

Operator kwalifikacji najmu zredukował nieoznaczoność poprzez zmianę reżimu.

IX. Nieoznaczoność czasu: operacja jako przyczyna zdarzenia

Operacje procesowe zmieniły znaczenie zdarzeń wcześniejszych.

Obowiązek konserwacji nie istniał w chwili zawarcia umowy.

Powstał w wyniku operacji procesowej.

To oznacza odwrócenie klasycznej przyczynowości:

operacja → obowiązek → zdarzenie prawne

X. Konkluzja: produkcja rzeczywistości normatywnej

Case Study II dowodzi, że w modelu ius operativum:

• norma nie jest jedynie interpretowana,

• norma jest operacyjnie stabilizowana,

• stabilizacja może opierać się na założeniu, a nie na tekście.

Błąd inferencyjny nie musi zostać wyeliminowany.

Może zostać włączony jako element stabilizacji.

Teza końcowa

W ius operativum obowiązek prawny może powstać nie poprzez odniesienie do rzeczywistości empirycznej ani tekstowej, lecz poprzez operację stabilizacyjną, która redukuje nieoznaczoność normy i wytwarza rzeczywistość normatywną jako własny produkt.





Case Study II

Natura zobowiązania jako granica operacji interpretacyjnej

Art. 353¹, 354 i 355 KC w świetle ius operativum

I. Problem natury zobowiązania

W analizowanym Case Study II kluczowe znaczenie posiada nie tylko sama interpretacja postanowień umownych dotyczących:

„bieżących napraw”,

„użytkowania”,

konserwacji bojlera,

oraz kwalifikacji najmu,

lecz przede wszystkim pytanie bardziej fundamentalne:

czy operacja interpretacyjna może całkowicie oderwać zobowiązanie od jego natury?

W tym miejscu centralnego znaczenia nabierają art. 353¹, 354 i 355 KC.

II. Art. 353¹ KC — granica natury stosunku

Art. 353¹ KC stanowi:

„Strony zawierające umowę mogą ułożyć stosunek prawny według swego uznania, byleby jego treść lub cel nie sprzeciwiały się:

właściwości (naturze) stosunku,

ustawie,

zasadom współżycia społecznego.”

Przepis ten posiada charakter fundamentalny.

Oznacza bowiem, że:

natura stosunku zobowiązaniowego stanowi ontologiczną granicę interpretacji umowy.

III. Problem bojlera — natura rzeczy a natura zobowiązania

W analizowanej sprawie pojawia się kluczowe napięcie.

Pozwany dokonał następującej operacji:

naprawa → konserwacja

czyli:

obowiązek bieżących napraw

został przekształcony

w obowiązek konserwacji urządzenia.

Jednak operacja ta ignoruje naturę samego zobowiązania.

IV. Różnica ontologiczna

Naprawa i konserwacja nie są pojęciami tożsamymi.

Konserwacja ma charakter:

uprzedni,

prewencyjny,

związany z naturą rzeczy.

Naprawa natomiast:

zakłada awarię,

ma charakter następczy,

odnosi się do skutku.

Schemat:

konserwacja → zapobieganie

naprawa → usuwanie skutku

Transformacja jednego pojęcia w drugie oznacza więc:

zmianę samej natury obowiązku.

V. Art. 354 KC — wykonanie zobowiązania zgodnie z jego naturą

Art. 354 §1 KC stanowi:

„Dłużnik powinien wykonać zobowiązanie zgodnie z jego treścią i w sposób odpowiadający jego celowi społeczno-gospodarczemu oraz zasadom współżycia społecznego, a jeżeli istnieją w tym zakresie ustalone zwyczaje — także w sposób odpowiadający tym zwyczajom.”

Przepis ten posiada szczególne znaczenie dla analizowanego problemu.

Wprowadza bowiem trzy poziomy interpretacji:

treść zobowiązania

↓

cel społeczno-gospodarczy

↓

zwyczaj

VI. Cel społeczno-gospodarczy najmu

Najem komercyjny pomiędzy przedsiębiorcami posiada określoną naturę ekonomiczną.

Lokal jest narzędziem działalności gospodarczej.

Nie oznacza to jednak automatycznie przeniesienia na najemcę:

ryzyka strukturalnego instalacji,

odpowiedzialności za naturalne zużycie urządzeń,

obowiązków konserwacyjnych niewynikających z umowy.

VII. Operacja kwalifikacyjna

W analizowanym przypadku doszło do dodatkowej operacji interpretacyjnej:

najem komercyjny → najem lokatorski

Mimo że:

stroną była firma,

lokal służył działalności gospodarczej,

umowa wskazywała funkcję księgarni,

system proceduralny przyjął kwalifikację „lokatorską”.

Operacja ta miała charakter stabilizacyjny.

Pozwalała bowiem przesunąć ciężar obowiązków na najemcę.

VIII. Art. 355 KC — należyta staranność

Art. 355 §1 KC stanowi:

„Dłużnik obowiązany jest do staranności ogólnie wymaganej w stosunkach danego rodzaju.”

Natomiast §2 wskazuje:

„Należytą staranność dłużnika w zakresie prowadzonej przez niego działalności gospodarczej określa się przy uwzględnieniu zawodowego charakteru tej działalności.”

W analizowanej sprawie pojawia się więc problem podwójny.

Po pierwsze:

czy można wymagać konserwacji urządzenia bez:

instrukcji,

książki konserwacji,

określenia standardów technicznych?

Po drugie:

czy należyta staranność może obejmować obowiązki,

które nie wynikają z natury zobowiązania?

IX. Natura jako granica ius operativum

Case Study II pokazuje fundamentalny problem współczesnego prawa operacyjnego.

System proceduralny może:

transformować pojęcia,

przesuwać kwalifikacje,

rekonstruować obowiązki.

Jednak art. 353¹, 354 i 355 KC wskazują,

że istnieje jeszcze coś,

co ogranicza operację proceduralną:

natura zobowiązania.

X. Konkluzja

W analizowanym przypadku operacja proceduralna doprowadziła do:

naprawa → konserwacja

najem komercyjny → najem lokatorski

czyli do rekonstrukcji samej natury obowiązku.

Case Study II pokazuje więc,

że współczesne ius operativum działa poprzez:

stabilizację interpretacyjną,

transformację kwalifikacji,

przesuwanie natury zobowiązania.

Jednak przepisy art. 353¹, 354 i 355 KC zachowują charakter graniczny:

stanowią ostatni punkt,

w którym prawo odwołuje się jeszcze

do ontologii stosunku prawnego,

a nie wyłącznie do operacji proceduralnej.



Komentarz do Case Study II

Uprzednia kwalifikacja stosunku prawnego jako operacja stabilizacyjna w świetle art. 353¹ KC

I. Problem proceduralny

Case Study II ujawnia szczególnie interesujący problem współczesnego postępowania cywilnego:

możliwość uprzedniego przyjęcia przez sąd określonej kwalifikacji stosunku prawnego jeszcze przed pełnym ustaleniem jego natury.

W analizowanej sprawie sąd — jak wynika z przebiegu postępowania — przyjął na wstępnym etapie założenie, że stosunek najmu będzie analizowany „jak najem lokatorski”, mimo że:

stroną umowy był przedsiębiorca,

lokal miał służyć działalności gospodarczej,

umowa wskazywała funkcję księgarni,

brak było wyraźnych elementów charakterystycznych dla klasycznego najmu lokatorskiego.

II. Art. 353¹ KC jako granica kwalifikacji

W tym kontekście szczególnego znaczenia nabiera art. 353¹ KC.

Przepis ten stanowi bowiem, że:

treść i cel stosunku prawnego nie mogą sprzeciwiać się:

właściwości (naturze) stosunku,

ustawie,

zasadom współżycia społecznego.

Oznacza to, że:

natura stosunku zobowiązaniowego stanowi granicę interpretacji i kwalifikacji prawnej.

III. Klasyczny model wykładni

W klasycznym modelu prawa cywilnego relacja wygląda następująco:

treść umowy

↓

ustalenie natury stosunku

↓

kwalifikacja prawna

↓

zakres obowiązków stron

Sąd powinien więc:

ustalić rzeczywistą treść stosunku,

zbadać jego społeczno-gospodarczy cel,

dopiero następnie dokonać kwalifikacji.

IV. Operacja odwrócona

Case Study II wskazuje jednak na możliwość działania odwrotnego:

uprzednia kwalifikacja

↓

rekonstrukcja natury stosunku

↓

interpretacja obowiązków

W takim modelu kwalifikacja nie jest rezultatem analizy natury zobowiązania, lecz:

punktem wyjścia dalszej interpretacji.

V. Znaczenie dla obowiązków stron

Konsekwencje tej operacji są fundamentalne.

To właśnie uprzednia kwalifikacja „lokatorska” umożliwia następnie:

bieżące naprawy

↓

rozszerzenie obowiązków

↓

konserwacja urządzenia

oraz przesunięcie ryzyka eksploatacyjnego na najemcę.

W rezultacie interpretacja obowiązków stron zaczyna wynikać nie tyle z literalnej treści umowy, ile z wcześniej przyjętej kwalifikacji proceduralnej.

VI. Art. 354 i 355 KC

W tym kontekście istotne znaczenie posiadają również art. 354 i 355 KC.

Art. 354 KC wymaga wykonywania zobowiązania:

zgodnie z jego treścią,

celem społeczno-gospodarczym,

zasadami współżycia społecznego,

ustalonym zwyczajem.

Natomiast art. 355 KC odwołuje się do należytej staranności właściwej dla danego rodzaju stosunku.

Jeżeli jednak sama natura stosunku zostaje uprzednio przekształcona proceduralnie, to:

zmianie ulega również zakres wymaganej staranności oraz przypisywanych obowiązków.

VII. Charakter operacyjny kwalifikacji

Case Study II pokazuje więc sytuację, w której kwalifikacja prawna zaczyna pełnić funkcję:

operacji stabilizacyjnej

a nie wyłącznie rezultatu interpretacji.

To właśnie ten moment stanowi jeden z najważniejszych elementów teorii ius operativum.

VIII. Natura zobowiązania a proceduralizacja prawa

Art. 353¹ KC można interpretować jako próbę zachowania granicy pomiędzy:

ontologią stosunku prawnego

a:

pełną proceduralizacją znaczeń

W analizowanym przypadku pojawia się jednak napięcie pomiędzy:

literalną i gospodarczą naturą umowy,

a operacyjną potrzebą stabilizacji procesu.

IX. Konkluzja

Case Study II wskazuje, że współczesne postępowanie cywilne może prowadzić do sytuacji, w której:

kwalifikacja stosunku prawnego zostaje przyjęta uprzednio,

natura zobowiązania rekonstruowana jest wtórnie,

a interpretacja obowiązków stron wynika z operacyjnej logiki procesu.

W tym sensie sprawa stanowi przykład napięcia pomiędzy:

prawem referencyjnym

a:

ius operativum

czyli pomiędzy modelem prawa opartym na naturze stosunku prawnego a modelem prawa opartym na proceduralnej stabilizacji znaczeń.





image

Kontradyktoryjność jako mechanizm instrumentalizacji procesowej. Uwagi na tle kwalifikacji najmu, natury zobowiązania i spójności stanowiska procesowego

1. Wprowadzenie

Analizowany przypadek ujawnia problem wykraczający daleko poza spór o bojler, zalanie czy zakres obowiązków najemcy. Dotyka on samej natury współczesnego procesu cywilnego i pytania o granice zasady kontradyktoryjności.

Klasyczna teoria procesu zakłada, że kontradyktoryjność służy ustaleniu prawdy poprzez ścieranie się argumentów stron. W praktyce jednak może pojawić się sytuacja odwrotna:

kontradyktoryjność nie służy już odkrywaniu natury stosunku prawnego, lecz umożliwia produkcję kolejnych interpretacji dostosowanych do bieżących potrzeb procesowych.

Case Study II stanowi szczególnie interesujący przykład takiego zjawiska.

2. Problem spójności stanowiska

W analizowanym postępowaniu występuje kilka elementów wskazujących na gospodarczy charakter stosunku:

najemcą była księgarnia prowadząca działalność gospodarczą,

wynajmujący wystawiał faktury VAT,

strony funkcjonowały w profesjonalnym obrocie gospodarczym,

pełnomocnik powódki wnosił o rozpoznanie sprawy przez sąd gospodarczy.

Wszystkie te okoliczności tworzą spójną strukturę:

lokal użytkowy

↓

przedsiębiorca

↓

faktury VAT

↓

obrót gospodarczy

↓

sąd gospodarczy

Jednak równolegle w toku procesu pojawia się druga narracja.

Przy interpretacji obowiązków stron stosunek zaczyna być rekonstruowany przy użyciu założeń charakterystycznych dla relacji lokatorskiej.

Powstaje więc paradoks:

ten sam stosunek prawny jest jednocześnie gospodarczy dla celów proceduralnych i lokatorski dla celów odpowiedzialności.

3. Operator transformacji

Najbardziej widoczne jest to w dwóch operacjach interpretacyjnych.

Operacja pierwsza

naprawa

↓

konserwacja

Obowiązek „bieżących napraw wynikających z użytkowania” zostaje rozszerzony na konserwację urządzenia, mimo że:

umowa nie używa pojęcia konserwacji,

konserwacja ma odmienną naturę funkcjonalną,

najemcy nie przekazano dokumentacji konserwacyjnej.

Operacja druga

najem komercyjny

↓

najem lokatorski

Zmienia się nie treść umowy, lecz sposób jej kwalifikacji.

4. Kontradyktoryjność a natura zobowiązania

Tutaj pojawia się fundamentalny problem.

Art. 353¹ KC ogranicza swobodę stron poprzez odwołanie do:

natury stosunku,

ustawy,

zasad współżycia społecznego.

Oznacza to, że natura zobowiązania nie powinna być całkowicie zależna od bieżącej strategii procesowej.

W przeciwnym razie moglibyśmy zaakceptować dowolną transformację:

restauracja

↓

kuchnia prywatna

lub:

warsztat samochodowy

↓

garaż przydomowy

czy też:

księgarnia

↓

lokal lokatorski

wyłącznie dlatego, że jest to korzystne dla jednej ze stron.

5. Problem instrumentalizacji

Case Study II ujawnia szczególnie interesującą możliwość.

Jeżeli profesjonalny pełnomocnik może jednocześnie twierdzić, że:

sprawa jest gospodarcza,

relacja ma charakter profesjonalny,

lokal służy działalności gospodarczej,

a następnie:

rekonstruować obowiązki stron według logiki lokatorskiej,

to kontradyktoryjność zaczyna pełnić funkcję nie epistemiczną, lecz instrumentalną.

Nie służy już ustaleniu natury stosunku.

Służy produkcji argumentów użytecznych dla określonego rezultatu procesowego.

6. Paradoks profesjonalizacji

Najciekawszy aspekt sprawy polega na tym, że operacje te nie są wykonywane przez laików.

Dokonuje ich profesjonalny pełnomocnik będący zarazem wykładowcą prawa gospodarczego.

Paradoks można więc przedstawić następująco:

wysoki poziom profesjonalizacji

≠

wysoki poziom spójności argumentacyjnej

lub nawet:

profesjonalizacja

↓

większa zdolność operacyjnej rekonstrukcji rzeczywistości

W takim modelu wiedza prawnicza służy nie tyle rozpoznaniu natury stosunku, ile zarządzaniu możliwymi interpretacjami.

7. Trwanie procesu jako fakt systemowy

Szczególnie interesujące jest jednak coś jeszcze.

Mimo wskazanych napięć:

proces trwa,

argumentacja jest reprodukowana,

system nie eliminuje wewnętrznych sprzeczności.

Oznacza to, że:

spójność logiczna nie jest warunkiem koniecznym dalszego funkcjonowania procesu.

Wystarczająca okazuje się kompatybilność argumentów z mechanizmem proceduralnym.

8. Wnioski dla ius operativum

Case Study II prowadzi do następującej obserwacji.

W klasycznym modelu prawa:

natura stosunku

↓

interpretacja

↓

wyrok

W modelu ius operativum coraz częściej obserwujemy relację odwrotną:

potrzeba procesowa

↓

kwalifikacja

↓

rekonstrukcja natury stosunku

↓

stabilizacja procesu

W tym sensie zasada kontradyktoryjności może stać się nie tylko gwarancją prawa do obrony, lecz również narzędziem instrumentalizacji procesu.

Teza końcowa

Case Study II pokazuje, że w warunkach współczesnego procesu cywilnego zasada kontradyktoryjności może umożliwiać współistnienie wewnętrznie niespójnych kwalifikacji tego samego stosunku prawnego. Jeżeli mechanizm proceduralny nie wymusza korekty tych sprzeczności, proces nie zmierza już wyłącznie do ustalenia natury zobowiązania, lecz do operacyjnej stabilizacji sporu. W tym sensie kontradyktoryjność staje się nie tylko metodą dochodzenia do rozstrzygnięcia, ale również potencjalnym mechanizmem instrumentalizacji rzeczywistości prawnej.




image

Meta-poziomy sporu w Case Study I i II

Ontologiczna ucieczka jako mechanizm stabilizacji procesowej w ius operativum

Abstrakt

Case Study I oraz Case Study II ujawniają wspólny mechanizm, który nie jest widoczny na poziomie klasycznej analizy dogmatycznej. W obu przypadkach nie dochodzi do bezpośredniego sporu o treść twierdzenia przeciwnika procesowego. Zamiast tego następuje przejście na inny poziom ontologiczny, w ramach którego pierwotny problem przestaje istnieć lub zostaje zrekonstruowany. Powstaje zatem szczególny rodzaj meta-procesu, w którym przedmiotem konfliktu staje się nie sama norma, fakt czy obowiązek, lecz ontologia umożliwiająca prowadzenie sporu.

I. Klasyczna kontradyktoryjność

Klasyczny model procesu zakłada:

A

vs

nie-A

Powód twierdzi:

A

Pozwany odpowiada:

nie-A

Obie strony poruszają się wewnątrz tej samej ontologii.

Spór jest możliwy, ponieważ istnieje wspólna przestrzeń znaczeń.

II. Case Study I – operator „zawsze”

W Case Study I analizowaliśmy mechanizm operatora:

zawsze

Na pierwszy rzut oka wydaje się on zwykłym kwantyfikatorem.

W rzeczywistości pełni jednak funkcję ontologiczną.

Jeżeli ktoś twierdzi:

„zawsze odświeżałem lokal”

to nie prowadzi już sporu o konkretne zdarzenia.

Przechodzi do innego świata znaczeń.

Powstaje transformacja:

świat zdarzeń

↓

świat deklaracji ciągłości

W efekcie:

konkret przestaje mieć znaczenie,

wyjątek zostaje pochłonięty przez narrację,

ontologia zdarzeń zostaje zastąpiona ontologią deklaracji.

III. Case Study II – operator kwalifikacji

W Case Study II występuje identyczny mechanizm.

Powód twierdzi:

najem komercyjny

↓

obowiązki wynikające z natury najmu komercyjnego

Pozwany nie odpowiada:

nie

lecz dokonuje operacji:

najem komercyjny

↓

najem lokatorski

A więc ponownie nie dochodzi do sporu wewnątrz tej samej ontologii.

Następuje przejście do innego świata znaczeń.

IV. Ontologiczna ucieczka

W obu przypadkach mamy ten sam schemat:

problem

↓

trudność argumentacyjna

↓

zmiana ontologii

↓

stabilizacja

Nie jest to klasyczne zaprzeczenie.

Jest to:

ontologiczna ucieczka.

V. Meta-kontradyktoryjność

W tym miejscu pojawia się nowy poziom procesu.

Klasyczna kontradyktoryjność brzmi:

A

vs

nie-A

Meta-kontradyktoryjność wygląda natomiast tak:

A

vs

zmiana świata, w którym istnieje A

Powód mówi:

„to był najem komercyjny”

Pozwany odpowiada:

„rozmawiajmy o innym rodzaju najmu”.

Powód mówi:

„nie odświeżano lokalu”

Pozwany odpowiada

"Nie odświeżono lokalu przy podpisywaniu umowy" 

Powód odpowiada:

„zawsze odświeżaliśmy lokale”.

Nie dochodzi do odpowiedzi na zarzut.

Dochodzi do zmiany ontologii, w której zarzut miał sens.

VI. Samozaprzeczenie procesowe

Case Study II jest szczególnie interesujące.

Pozwana i jej pełnomocnik:

wystawiali faktury VAT,

uczestniczyli w obrocie gospodarczym,

wnieśli o rozpoznanie sprawy przez sąd gospodarczy.

A więc sami wcześniej funkcjonowali w ontologii:

najem komercyjny

Następnie jednak przechodzą do:

najem lokatorski

Powstaje sytuacja wyjątkowa.

Nie tylko zmienia się ontologia.

Zmienia ją podmiot, który wcześniej sam afirmował ontologię przeciwną.

Schemat:

A

↓

akceptacja A

↓

spór

↓

B

VII. Meta-spór

W tym momencie proces przestaje dotyczyć:

bojlera,

konserwacji,

napraw.

Proces zaczyna dotyczyć czegoś głębszego.

Powstaje pytanie:

Czy strona może dowolnie rekonstruować ontologię stosunku prawnego, gdy wcześniejsze działania, dokumenty i zachowania wskazują na ontologię przeciwną?

To już nie jest spór o fakt.

To jest:

spór o warunki możliwości prowadzenia sporu

VIII. Ius operativum i produkcja ontologii

Case Study I i II prowadzą do wspólnego wniosku.

W klasycznym modelu prawa:

ontologia

↓

argumentacja

↓

wyrok

W modelu ius operativum:

potrzeba stabilizacji

↓

produkcja ontologii

↓

argumentacja

↓

wyrok

Ontologia nie jest punktem wyjścia.

Ontologia staje się narzędziem procesu.

IX. Twierdzenie o ontologicznej ucieczce

Na podstawie obu case studies można sformułować następujące twierdzenie:

Jeżeli utrzymanie określonego stanowiska procesowego staje się niemożliwe wewnątrz danej ontologii, system ius operativum umożliwia przejście do ontologii alternatywnej, w której pierwotny problem traci znaczenie lub zostaje zrekonstruowany.

Konkluzja

Case Study I („zawsze odświeża”) oraz Case Study II („najem lokatorski”) ujawniają wspólny mechanizm działania współczesnego procesu.

Nie polega on na zaprzeczaniu faktom.

Nie polega nawet na odmiennej interpretacji faktów.

Polega na czymś głębszym:

na zmianie świata, w którym fakty mają znaczenie.

W tym sensie najwyższym poziomem kontradyktoryjności nie jest już spór o rację.

Najwyższym poziomem kontradyktoryjności staje się spór o ontologię, w której w ogóle można mieć rację.






Nemo ex suo delicto a kontradyktoryjność procesu. Studium przypadku II – od przedmiotu sporu do kwalifikacji formalnej


1. Wprowadzenie

Jedną z fundamentalnych zasad prawa rzymskiego jest paremia:

Nemo ex suo delicto meliorem suam conditionem facere potest.

Nikt nie może poprawiać swojej sytuacji prawnej poprzez własne naruszenie prawa, własne zaniedbanie lub własne działanie sprzeczne z ciążącymi na nim obowiązkami.

W klasycznym rozumieniu zasada ta odnosiła się przede wszystkim do rezultatu materialnoprawnego. Jeżeli określony podmiot swoim działaniem lub zaniechaniem doprowadził do powstania niekorzystnego stanu rzeczy, nie powinien następnie uzyskiwać korzyści prawnej wynikającej właśnie z tego stanu.

Współczesny proces cywilny stawia jednak nowe pytanie: czy naruszenie tej zasady może następować nie tylko na poziomie materialnoprawnym, ale również na poziomie procesowym?

Case Study II dotyczące odpowiedzialności za naprawę bojlera stanowi interesujący przykład takiego problemu.

2. Stan faktyczny i problem interpretacyjny

Umowa najmu przewidywała, że:

Najemca wykonuje bieżące naprawy, wynikające z użytkowania.

Jednocześnie bojler został wymieniony jako element wyposażenia lokalu.

W toku sporu doszło jednak do istotnego przesunięcia znaczeniowego.

Pojęcie:

bieżących napraw wynikających z jego użytkowania

zostało zastąpione pojęciem:

„napraw w ogóle”,

a następnie rozszerzone dodatkowo o:

„konserwację urządzeń”.

Na pierwszy rzut oka może wydawać się, że mamy do czynienia jedynie z odmienną interpretacją postanowienia umownego.

W rzeczywistości następuje jednak zmiana ontologii sporu.

Przedmiotem sporu przestaje być bowiem zakres obowiązków wynikających z konkretnej umowy i natury stosunku najmu, a staje się nim formalna kwalifikacja użytych pojęć.

3. Ontologia przedmiotu a ontologia kwalifikacji

W klasycznym modelu wykładni punktem wyjścia powinno być ustalenie:

1. czym jest bojler w strukturze stosunku najmu, 

2. jaki charakter mają bieżące naprawy, 

3. jakie obowiązki wynikają z natury zobowiązania określonej w art. 353¹ KC, 

4. jaki sens nadały postanowieniu same strony. 

W analizowanym przypadku nastąpiło jednak przesunięcie z ontologii przedmiotu na ontologię kwalifikacji formalnej.

Pytanie:

„Czy bojler jako element wyposażenia podlega obowiązkom właściciela?”

zostało zastąpione pytaniem:

„Czy słowo naprawa może obejmować również tę sytuację?”

Zmienia się więc nie tylko odpowiedź, lecz również sam poziom analizy.

Przedmiot materialny zostaje zastąpiony operacją językową.

4. Art. 353¹ KC i natura stosunku najmu

Zgodnie z art. 353¹ KC strony mogą kształtować stosunek prawny według własnego uznania, byleby jego treść nie sprzeciwiała się:

• ustawie, 

• zasadom współżycia społecznego, 

• naturze stosunku prawnego. 

W najmie natura stosunku zakłada zasadniczo rozróżnienie pomiędzy:

• zwykłą eksploatacją rzeczy, 

• utrzymaniem substancji rzeczy. 

Najemca ponosi ciężar zwykłego korzystania z rzeczy.

Właściciel odpowiada za zachowanie jej zasadniczej funkcjonalności.

Dlatego też postanowienie dotyczące „bieżących napraw” nie może automatycznie zostać przekształcone w obowiązek wykonywania wszelkich napraw urządzeń stanowiących wyposażenie lokalu.

Takie rozszerzenie wymagałoby wyraźnego postanowienia umownego.

5. Własne zaniedbanie jako źródło korzyści procesowej

W tym miejscu pojawia się znaczenie paremii Nemo ex suo delicto meliorem suam conditionem facere potest.

Jeżeli autor umowy:

• nie przewidział określonego obowiązku, 

• nie doprecyzował odpowiedzialności za wyposażenie, 

• nie uregulował napraw głównych urządzeń, 

to powstaje pytanie, czy może następnie, już w toku procesu, uzyskać ten sam efekt poprzez rozszerzającą interpretację użytych pojęć.

W sensie materialnym oznaczałoby to osiągnięcie korzyści wskutek własnego zaniedbania kontraktowego.

To, czego nie wpisano do umowy, próbuje się bowiem odtworzyć poprzez argumentację procesową.

Powstaje więc paradoks.

Brak odpowiedniego postanowienia nie działa na niekorzyść jego autora, lecz staje się punktem wyjścia do budowy korzystnej pozycji procesowej.

6. Kontradyktoryjność jako przestrzeń reprodukcji problemu

W modelu prawdy materialnej sąd dąży przede wszystkim do ustalenia rzeczywistej treści stosunku prawnego.

W modelu kontradyktoryjnym punkt ciężkości przesuwa się na rywalizację argumentacji stron.

Powoduje to możliwość wystąpienia zjawiska, które można określić jako:

wtórną produkcję podstawy prawnej.

Podmiot, który nie zabezpieczył swoich interesów na etapie tworzenia umowy, otrzymuje możliwość ich odtworzenia na etapie procesu.

W takim ujęciu samo wszczęcie i prowadzenie sporu może już stanowić poprawę sytuacji prawnej.

Nie dlatego, że zapadł korzystny wyrok, lecz dlatego, że proces otworzył możliwość zastąpienia pytania o rzeczywistą treść stosunku prawnego pytaniem o dopuszczalne sposoby jego interpretacji.

7. Nemo ex suo delicto w perspektywie procesowej

Tradycyjnie paremia zakazuje osiągania korzyści z własnego naruszenia.

W warunkach współczesnego formalizmu procesowego pojawia się jednak szerszy problem.

Korzyść nie musi już polegać wyłącznie na uzyskaniu określonego prawa majątkowego.

Korzyścią może stać się również możliwość przesunięcia przedmiotu oceny.

W takim przypadku naruszenie zasady Nemo ex suo delicto nie polega na tym, że strona uzyskuje bezpośrednią korzyść z własnego zaniedbania.

Polega ono na tym, że własne zaniedbanie zostaje przekształcone w przedmiot interpretacji, a następnie wykorzystane do budowy korzystnej pozycji procesowej.

8. Wnioski

Case Study II pokazuje problem wykraczający poza sam spór dotyczący bojlera.

Ukazuje on możliwe napięcie pomiędzy:

• zasadą prawdy materialnej, 

• kontradyktoryjnością procesu, 

• paremią Nemo ex suo delicto meliorem suam conditionem facere potest. 

Jeżeli bowiem podmiot może poprzez zabiegi interpretacyjne odzyskać w procesie to, czego nie zapewnił sobie na etapie tworzenia stosunku prawnego, powstaje pytanie, czy nie dochodzi do szczególnej postaci poprawiania własnej sytuacji kosztem własnego wcześniejszego zaniedbania.

W tym sensie współczesny problem nie sprowadza się wyłącznie do pytania, kto miał rację w sporze o bojler.

Istotniejsze staje się pytanie bardziej fundamentalne:

Czy proces służy ustaleniu rzeczywistej treści stosunku prawnego, czy też umożliwia rekonstrukcję tej treści ex post w sposób pozwalający stronie przezwyciężyć skutki własnych wcześniejszych zaniedbań?

To właśnie w tej przestrzeni spotykają się klasyczna paremia rzymska, współczesna kontradyktoryjność oraz problem prawdy materialnej, który stanowi jedno z centralnych zagadnień rozwijanej koncepcji ius operativum.



Od analogii normatywnej do reprodukcji obowiązku. Kwalifikacja najmu jako operator rozszerzenia odpowiedzialności w ius operativum

Studium przypadku II – między autonomią zobowiązania, kontradyktoryjnością procesu a zasadą nemo ex suo delicto meliorem suam conditionem facere potest

Streszczenie

Artykuł podejmuje problem wtórnego konstruowania obowiązków kontraktowych poprzez przenoszenie norm pomiędzy odmiennymi reżimami prawnymi. Punktem wyjścia jest studium przypadku dotyczące najmu lokalu użytkowego, w którym umowne zobowiązanie do wykonywania „bieżących napraw” zostaje w argumentacji procesowej powiązane z obowiązkiem konserwacji urządzenia technicznego. Uzasadnieniem tej operacji jest założenie, że skoro ustawodawca przewidział określone obowiązki konserwacyjne najemcy lokalu mieszkalnego, to zakres obowiązków najemcy komercyjnego nie może być węższy.

W artykule wykazano, że rozumowanie takie wymaga uprzedniego ustalenia normatywnej podstawy porównania, której nie można zastąpić intuicyjnym przekonaniem o większym zakresie odpowiedzialności przedsiębiorcy. Zaproponowano rozróżnienie pomiędzy analogią normatywną, rozszerzeniem semantycznym i wtórną produkcją obowiązku. Analizę osadzono w perspektywie ius operativum, traktującej prawo jako system operacji przekształcających fakty, kwalifikacje i konsekwencje normatywne. Rozważono również granice zastosowania paremii nemo ex suo delicto meliorem suam conditionem facere potest do strategii procesowych zmierzających do uzyskania korzyści z wcześniejszego uchybienia kontraktowego.

Słowa kluczowe: ius operativum, najem komercyjny, autonomia zobowiązania, analogia legis, wykładnia umowy, konserwacja, bieżące naprawy, kontradyktoryjność, nemo ex suo delicto, reprodukcja obowiązku.

1. Wprowadzenie. Problem wtórnego wytwarzania obowiązku

W tradycyjnym ujęciu prawa zobowiązań obowiązek kontraktowy stanowi rezultat określonego zdarzenia prawnego, najczęściej zgodnego oświadczenia woli stron, uzupełnianego przez przepisy ustawy, właściwość stosunku prawnego oraz inne prawnie relewantne okoliczności. Proces sądowy powinien służyć ustaleniu treści tego obowiązku i ocenie jego wykonania. Nie jest natomiast samodzielnym źródłem nowych zobowiązań materialnoprawnych, chyba że szczególna norma prawna przewiduje konstytutywny charakter rozstrzygnięcia.

Rozróżnienie to wydaje się oczywiste, jednak praktyka argumentacji procesowej ujawnia bardziej złożony problem. Obowiązek, którego istnienie pozostaje sporne, może zostać przedstawiony jako konsekwencja nie tyle treści umowy, ile jej późniejszej kwalifikacji. Następuje wówczas przesunięcie od pytania o źródło zobowiązania do pytania o możliwość jego uzasadnienia za pomocą zewnętrznej konstrukcji prawnej.

W perspektywie ius operativum proces ten można określić mianem wtórnej produkcji obowiązku normatywnego. Nie oznacza on rzeczywistego powstania nowego obowiązku, lecz wytworzenie argumentacyjnej reprezentacji obowiązku, której zadaniem jest uzyskanie sądowego potwierdzenia określonej odpowiedzialności.

Studium przypadku II pozwala zidentyfikować szczególny wariant tego mechanizmu. Punktem wyjścia nie jest bezpośrednie rozszerzenie znaczenia umowy, lecz przyjęcie zewnętrznego założenia o relacji pomiędzy najmem mieszkalnym a najmem komercyjnym. Dopiero na jego podstawie dokonuje się reinterpretacji postanowienia kontraktowego.

Powstaje zatem pytanie fundamentalne: czy norma regulująca określony rodzaj stosunku prawnego może zostać przekształcona w minimalny standard obowiązków innego stosunku wyłącznie dlatego, że ten drugi ma charakter gospodarczy?

2. Struktura problemu w Studium przypadku II

Analizowany przypadek dotyczy umowy najmu lokalu użytkowego, której postanowienia przewidywały obowiązek wykonywania przez najemcę bieżących napraw. W lokalu znajdował się bojler stanowiący element jego wyposażenia. Powstały spór dotyczy odpowiedzialności za określone czynności związane z tym urządzeniem.

Według przedstawionej rekonstrukcji argumentacji procesowej powoda, a także wstępnego sposobu kwalifikowania sprawy przez sąd, przyjęto założenie, że obowiązki najemcy lokalu komercyjnego nie mogą być węższe od obowiązków przewidzianych ustawowo dla najemcy lokalu mieszkalnego.

Rozumowanie przybiera następującą postać:

1. Ustawodawca nakłada na najemcę lokalu mieszkalnego określone obowiązki związane z naprawą i konserwacją wyposażenia.

2. Najem lokalu użytkowego ma charakter komercyjny.

3. Najemca komercyjny nie powinien ponosić mniejszych obowiązków niż najemca mieszkalny.

4. Skoro umowa najmu komercyjnego przewiduje bieżące naprawy, to należy uznać, że obejmuje również konserwację urządzeń.

5. W konsekwencji odpowiedzialność za sporne czynności związane z bojlerem można przypisać najemcy.

Kluczowy problem nie znajduje się w pierwszej przesłance. Ustawa o ochronie praw lokatorów rzeczywiście reguluje określone obowiązki konserwacyjne i naprawcze najemcy. Problem powstaje na poziomie przesłanki trzeciej, która wprowadza hierarchię odpowiedzialności pomiędzy odmiennymi stosunkami prawnymi bez uprzedniego wykazania podstawy normatywnej takiej hierarchii.

Należy przy tym zastrzec, że przedstawiony model stanowi rekonstrukcję argumentacji na podstawie relacji o przebiegu sprawy. Jego pełna ocena procesowa wymagałaby analizy umowy, pism stron oraz wypowiedzi sądu utrwalonych w aktach.

3. Fałszywa hierarchia obowiązków jako operator kwalifikacyjny

Podstawowy błąd analizowanego rozumowania polega na utożsamieniu komercyjnego charakteru stosunku prawnego z koniecznością zwiększenia zakresu obowiązków najemcy.

Tymczasem z faktu, że określony stosunek prawny służy działalności gospodarczej, nie wynika logicznie ani normatywnie, że każda ze stron musi ponosić obowiązki co najmniej równie szerokie jak podmiot uczestniczący w stosunku o odmiennym przeznaczeniu.

Charakter gospodarczy może mieć znaczenie dla profesjonalnej staranności, oceny ryzyka, praktyki kontraktowej czy interpretacji oświadczeń woli. Nie tworzy jednak sam przez się uniwersalnej hierarchii zakresów odpowiedzialności.

image

Oznaczałoby to, że każdy obowiązek przewidziany w pierwszym reżimie musi należeć również do drugiego.

Jednak z samego faktu istnienia dwóch rodzajów najmu nie wynika taka relacja zawierania. Zbiory te mogą częściowo się pokrywać, a częściowo różnić. Ustalenie ich zakresu wymaga analizy konkretnych źródeł prawa i postanowień umownych.

Właśnie tutaj ujawnia się funkcja operatora kwalifikacyjnego: zewnętrzne założenie zostaje przedstawione jako norma nadrzędna, a następnie wykorzystane do rozszerzenia znaczenia umowy.

Nie jest to jeszcze prawidłowo przeprowadzona analogia prawna. Analogia wymaga bowiem uzasadnienia podobieństwa prawnie istotnych cech porównywanych sytuacji, istnienia rzeczywistej luki wymagającej uzupełnienia oraz zgodności proponowanego rozwiązania z właściwym systemem regulacji.

Samo przekonanie, że przedsiębiorca powinien odpowiadać szerzej niż lokator, nie spełnia tych warunków.

4. Autonomia zobowiązania i granice przenoszenia norm

Art. 353¹ Kodeksu cywilnego wyraża zasadę swobody umów, ograniczoną właściwością stosunku prawnego, ustawą oraz zasadami współżycia społecznego. Swoboda ta nie polega na automatycznym zwiększaniu obowiązków stron, lecz na dopuszczalności ich odpowiedniego kształtowania.

W przypadku najmu podstawowe znaczenie mają również art. 662 i 681 KC. Pierwszy z nich określa zasadnicze obowiązki wynajmującego dotyczące wydania i utrzymywania rzeczy w stanie przydatnym do umówionego użytku oraz obowiązek najemcy ponoszenia drobnych nakładów związanych ze zwykłym używaniem rzeczy. Drugi konkretyzuje przykładowy zakres drobnych napraw obciążających najemcę lokalu.[1]

Oznacza to, że prawo cywilne zawiera własny mechanizm podziału obowiązków, który należy uwzględnić przy analizie najmu użytkowego.

Z kolei art. 6a i 6b ustawy o ochronie praw lokatorów określają podział obowiązków dotyczących utrzymania lokalu w stosunkach objętych zakresem tej ustawy. Przepisy te nie stanowią jednak uniwersalnej normy minimalnego obciążenia każdego najemcy komercyjnego.[2]

Należy odróżnić trzy zagadnienia: bezpośrednie zastosowanie przepisu, jego odpowiednie zastosowanie na podstawie szczególnego odesłania oraz wykorzystanie go jako argumentu interpretacyjnego. Każda z tych operacji wymaga odrębnego uzasadnienia.

Co więcej, w polskim prawie ochrona lokatorów nie jest kategorią, którą można zawsze utożsamiać wyłącznie z potocznym rozumieniem najmu mieszkalnego. Dlatego kwalifikacja konkretnego stosunku powinna wynikać z ustawowych przesłanek jego zastosowania, a nie z samej nazwy przyjętej przez stronę lub sąd.

Z perspektywy metodologicznej najważniejsze pozostaje jednak to, że norma właściwa dla jednego stosunku prawnego nie może zostać przekształcona w normę obowiązującą w innym stosunku wyłącznie na podstawie postulatu większej odpowiedzialności ekonomicznej.

5. Bieżąca naprawa a konserwacja. Problem tożsamości czynności

Drugim elementem analizowanego mechanizmu jest rozszerzenie znaczenia pojęcia „bieżące naprawy” na konserwację.

Naprawa i konserwacja nie są pojęciami całkowicie rozłącznymi, ale nie są również tożsame.

Naprawa jest zasadniczo czynnością ukierunkowaną na usunięcie określonej niesprawności lub przywrócenie funkcjonalności rzeczy. Konserwacja ma najczęściej charakter prewencyjny i służy utrzymaniu sprawności, ograniczeniu zużycia oraz zapobieganiu awariom.

Niektóre drobne czynności konserwacyjne mogą jednak pozostawać funkcjonalnie związane z bieżącym utrzymaniem rzeczy, a określone czynności techniczne mogą jednocześnie zawierać element naprawczy i konserwacyjny.

Dlatego nie można przyjąć ani bezwzględnej tożsamości tych kategorii, ani ich całkowitej rozłączności.

Rozstrzygnięcie wymaga ustalenia konkretnego rodzaju czynności oraz znaczenia, jakie strony nadały użytemu w umowie sformułowaniu.

W Studium przypadku II szczególne znaczenie ma przymiotnik „bieżące”. Nie stanowi on przypadkowego dodatku językowego, lecz ogranicza zakres obowiązku.

Umowa nie posługuje się ogólną kategorią wszystkich napraw, lecz wskazuje ich określony rodzaj.

Wykładnia, która pomija to ograniczenie, prowadzi do zmiany treści zobowiązania. Nie oznacza to jednak, że każdy obowiązek konserwacyjny jest wykluczony. Jego istnienie może wynikać z innego właściwego przepisu, odrębnego postanowienia umowy lub prawidłowo ustalonego znaczenia całego stosunku prawnego.

Istotne jest zatem zachowanie kolejności interpretacyjnej: najpierw identyfikacja źródła obowiązku, następnie ustalenie jego zakresu, a dopiero później ocena konkretnego zachowania.

6. Od ontologii zobowiązania do ontologii kwalifikacji

W perspektywie ius operativum analizowany przypadek ujawnia przesunięcie pomiędzy dwoma poziomami rozumowania.

Pierwszy można nazwać ontologią zobowiązania. Obejmuje on rzeczywisty stosunek prawny, treść umowy, przedmiot świadczenia, rozkład obowiązków i faktyczne zachowanie stron.

Drugi stanowi ontologię kwalifikacji. Na tym poziomie przedmiotem operacji stają się kategorie prawne, nazwy stosunków, klasyfikacje czynności oraz relacje pomiędzy abstrakcyjnymi normami.

Oba poziomy są niezbędne dla prawidłowego stosowania prawa. Problem pojawia się wtedy, gdy kwalifikacja przestaje być rezultatem analizy zobowiązania, a staje się samodzielnym źródłem jego rekonstruowanej treści.

Niebezpieczeństwo polega na tym, że pomiędzy kwalifikacją najmu a przypisaniem odpowiedzialności pojawia się przesłanka, której normatywne uzasadnienie nie zostało wykazane.

W ten sposób argumentacja może uzyskać pozorną spójność: poszczególne elementy następują po sobie logicznie, ale cały ciąg pozostaje zależny od nieuzasadnionego założenia wyjściowego.

Powstaje zjawisko, które można nazwać autopoiesis kwalifikacyjnej odpowiedzialności: kolejne kwalifikacje podtrzymują i reprodukują wcześniejsze założenie, mimo że jego podstawa pozostaje nierozstrzygnięta.

Nie jest to jednak samodzielna instytucja prawna, lecz model analityczny opisujący potencjalny mechanizm błędu interpretacyjnego.

7. Opinia biegłego i problem odwróconej kolejności dowodzenia

Szczególne znaczenie ma sytuacja, w której sąd przeprowadza dowód z opinii biegłego dotyczącej technicznego charakteru urządzenia i przyczyn jego niesprawności.

Opinia taka może dostarczyć wiedzy niezbędnej do rozstrzygnięcia. Biegły może wyjaśnić konstrukcję bojlera, mechanizm jego działania, rodzaj uszkodzenia, przyczyny awarii oraz charakter czynności potrzebnych do utrzymania lub przywrócenia sprawności.

Nie może jednak zastąpić sądu w ustaleniu treści obowiązku kontraktowego.

Zgodnie z art. 278 § 1 KPC dowód z opinii biegłego służy wyjaśnieniu okoliczności wymagających wiadomości specjalnych.[3] Kwalifikacja prawna obowiązku pozostaje natomiast zadaniem sądu.

Właśnie dlatego należy odróżnić dwa pytania:

Jakiego rodzaju czynność techniczna była potrzebna?

oraz:

Która ze stron była prawnie zobowiązana do jej wykonania?

Odpowiedź na pierwsze pytanie nie przesądza odpowiedzi na drugie.

Nawet ustalenie, że bojler wymagał okresowej konserwacji, nie dowodzi jeszcze, że obowiązek jej wykonywania obciążał konkretnego najemcę. Analogicznie ustalenie, że urządzenie wymagało naprawy, nie rozstrzyga samoistnie, czy była to naprawa objęta postanowieniem umownym.

W modelu prawidłowego rozumowania fakty techniczne oraz właściwe normy muszą zostać ze sobą powiązane za pomocą uzasadnionej subsumpcji.

Jeżeli natomiast przyjmuje się wcześniej, że najemca odpowiada za konserwację, a następnie opinię biegłego wykorzystuje wyłącznie do potwierdzenia technicznej konieczności konserwacji, istnieje ryzyko rozumowania kolistego.

Opinia potwierdza wtedy potrzebę wykonania czynności, lecz nie weryfikuje normatywnej przesłanki przypisania odpowiedzialności.

8. Kontradyktoryjność jako przestrzeń wtórnej stabilizacji obowiązku

Analizowany mechanizm prowadzi do szerszego pytania o relację pomiędzy kontradyktoryjnością procesu a materialnoprawną strukturą zobowiązania.

Kontradyktoryjność zakłada aktywność stron w przedstawianiu twierdzeń, argumentów i dowodów. Nie oznacza jednak, że sąd zostaje zwolniony z obowiązku prawidłowego zastosowania prawa ani że prawda o faktach traci znaczenie. W polskim postępowaniu cywilnym nadal funkcjonują instrumenty służące wyjaśnieniu okoliczności sprawy, a sąd samodzielnie dokonuje kwalifikacji prawnej.

Niemniej model kontradyktoryjny tworzy przestrzeń, w której strona może próbować poprawić swoją pozycję poprzez zmianę sposobu przedstawienia zobowiązania.

Nie musi to polegać na fałszowaniu faktów. Wystarczy odpowiednio skonstruowana sekwencja interpretacyjna, w której pierwotny problem zostaje zastąpiony innym.

W Studium przypadku II spór o zakres umownego obowiązku bieżących napraw może zostać przekształcony w spór o ogólny zakres odpowiedzialności najemcy komercyjnego, a następnie w spór o techniczny charakter czynności dotyczących bojlera.

Każdy kolejny etap może oddalać rozumowanie od pytania podstawowego: z jakiego źródła wynika obowiązek, którego niewykonanie zarzuca się stronie?

Proces nie tworzy automatycznie nowego prawa materialnego, ale może umożliwić uzyskanie orzeczenia opartego na błędnie zrekonstruowanym obowiązku.

W tym znaczeniu staje się potencjalnym mechanizmem stabilizacji wcześniejszego błędu kwalifikacyjnego.

9. Nemo ex suo delicto i granice korzyści procesowej

Klasyczna paremia nemo ex suo delicto meliorem suam conditionem facere potest wyraża zakaz polepszania własnej sytuacji prawnej poprzez własne bezprawne działanie.

Jej zastosowanie do analizowanego przypadku wymaga jednak istotnego rozróżnienia.

Samo niezamieszczenie określonego postanowienia w umowie nie stanowi jeszcze deliktu ani naruszenia prawa. Podobnie przedstawienie nawet nietrafnej argumentacji prawnej nie oznacza automatycznie nadużycia prawa procesowego. Strona może bowiem w dobrej wierze pozostawać w błędnym przekonaniu co do zakresu przysługujących jej uprawnień.

Dlatego nie można z samego faktu rozszerzającej interpretacji wyprowadzić wniosku o naruszeniu omawianej paremii.

Jej pełne zastosowanie wymagałoby wykazania wcześniejszego uchybienia, bezprawnego działania lub nadużycia, a także związku pomiędzy tym zachowaniem a korzyścią, którą strona próbuje uzyskać.

Jednak z perspektywy filozofii prawa paremia ujawnia szerszy problem: czy procedura może służyć do przekształcenia konsekwencji własnego wcześniejszego uchybienia w korzystną pozycję prawną?

W tym miejscu można zaproponować pojęcie procesowej reprodukcji korzyści z uchybienia.

Polegałaby ona na sytuacji, w której podmiot nie uzyskuje korzyści bezpośrednio z pierwotnego zachowania, lecz poprzez późniejszą operację interpretacyjną wykorzystującą jego konsekwencje.

Korzyść ta nie musi przyjmować postaci wyroku. Może polegać na zwiększeniu kosztów dochodzenia roszczenia przez drugą stronę, przedłużeniu niepewności prawnej, wzmocnieniu pozycji negocjacyjnej lub zwiększeniu prawdopodobieństwa korzystnego rozstrzygnięcia.

Nie każda taka korzyść jest jednak bezprawna. Samo prowadzenie sporu stanowi wykonywanie prawa do sądu. Dopiero konkretne okoliczności mogą uzasadniać ocenę zachowania jako nadużycia uprawnień procesowych, między innymi w świetle art. 4¹ KPC.[4]

Paremia pełni zatem przede wszystkim funkcję kryterium aksjologicznego: wskazuje granicę, poza którą procedura nie powinna służyć legitymizowaniu korzyści uzyskiwanych z własnego bezprawia.

10. Temporalna asymetria zobowiązania i kwalifikacji

Istotą analizowanego mechanizmu jest również jego wymiar temporalny.

Treść zobowiązania zostaje ukształtowana w określonym momencie historycznym. Strony zawierają umowę, ustalają podział obowiązków i podejmują działania w oparciu o przyjęte warunki.

Dopiero później pojawia się spór.

Na tym etapie możliwa staje się reinterpretacja wcześniejszego stosunku prawnego przy użyciu kategorii, które nie stanowiły podstawy jego pierwotnej organizacji.

Nie oznacza to, że późniejsza wykładnia jest niedopuszczalna. Przeciwnie, ustalenie rzeczywistego znaczenia umowy często następuje dopiero w procesie.

Problem powstaje wtedy, gdy wykładnia zostaje zastąpiona retrospektywnym konstruowaniem obowiązku.

Można to ująć w postaci relacji:

image

Prawidłowa wykładnia powinna zmierzać do odtworzenia treści zobowiązania, z uwzględnieniem prawnie relewantnych okoliczności. Nie powinna natomiast nadawać mu nowej treści wyłącznie dlatego, że taka treść okazuje się korzystna dla jednej ze stron po powstaniu konfliktu.

Temporalna asymetria polega zatem na tym, że strona uzyskuje w późniejszym czasie możliwość oddziaływania na sposób instytucjonalnego rozpoznania wcześniejszego zobowiązania.

Właśnie w tej przestrzeni może dochodzić do wtórnej stabilizacji błędnej kwalifikacji.

11. Falsyfikacja jako metoda kontroli argumentacji prawnej

Z perspektywy metodologicznej analizowany przypadek pozwala zaproponować model falsyfikacji argumentacji procesowej.

Nie chodzi tu o falsyfikację w ścisłym sensie nauk empirycznych, ponieważ wykładnia prawa obejmuje również elementy normatywne i wartościujące. Chodzi o systematyczne badanie przesłanek, od których zależy poprawność określonego wnioskowania.

W Studium przypadku II należałoby kolejno zbadać, czy istnieje norma ustanawiająca minimalną hierarchię obowiązków pomiędzy najmem mieszkalnym a komercyjnym; czy właściwe przepisy KC nie regulują już analizowanego zagadnienia; czy strony rzeczywiście rozszerzyły obowiązki najemcy w umowie; czy pojęcie bieżących napraw obejmuje konkretną czynność konserwacyjną; oraz czy ustalenia techniczne biegłego pozwalają przyporządkować tę czynność do prawidłowo ustalonego obowiązku.

Niepowodzenie na którymkolwiek z tych etapów może podważać określoną drogę uzasadnienia odpowiedzialności.

Nie musi jednak automatycznie wykluczać odpowiedzialności na innej podstawie prawnej. W szczególności konieczne pozostaje uwzględnienie obowiązków ustawowych, postanowień całej umowy oraz ewentualnych okoliczności związanych z niewłaściwym używaniem rzeczy.

Tak rozumiana falsyfikacja nie polega na poszukiwaniu argumentów potwierdzających wcześniej przyjęty wynik, lecz na sprawdzaniu, czy każda przesłanka rozumowania posiada samodzielne uzasadnienie.

Stanowi to przeciwieństwo autopoiesis kwalifikacyjnej, w której kolejne argumenty reprodukują założenie początkowe bez jego rzeczywistej weryfikacji.

12.Paradoks asymetrycznej analogii normatywnej

Jeżeli przyjmuje się, że obowiązki najemcy lokalu komercyjnego nie mogą być węższe od obowiązków najemcy lokalu mieszkalnego, należy wyjaśnić, dlaczego analogiczna zasada nie miałaby obejmować wynajmującego. W przeciwnym razie dochodzi do asymetrycznej selekcji norm, w której z jednego reżimu prawnego przenosi się wyłącznie obowiązki korzystne dla określonej strony, pomijając odpowiadający im system obowiązków drugiej strony.

Takie rozumowanie nie stanowi konsekwentnego zastosowania analogii prawnej, lecz selektywną rekonstrukcję odpowiedzialności. Jej rezultatem może być stworzenie hybrydowego modelu zobowiązania, który nie wynika w całości ani z przepisów właściwych dla najmu mieszkalnego, ani z przepisów regulujących najem komercyjny, ani z samej umowy.

W perspektywie ius operativum mechanizm ten można określić jako asymetryczną reprodukcję obowiązku: kwalifikacja prawna przestaje służyć ustaleniu treści zobowiązania, a staje się operatorem jednostronnego zwiększania odpowiedzialności. W rezultacie nie interpretuje się istniejącego stosunku prawnego, lecz rekonstruuje się jego treść ex post na podstawie selektywnie dobranych norm.

13. Zakończenie. Granice normatywnej reprodukcji odpowiedzialności

Studium przypadku II ujawnia problem, który wykracza poza spór o naprawę lub konserwację konkretnego urządzenia.

Jego istotą jest możliwość przesunięcia podstawy odpowiedzialności z treści zobowiązania na konstrukcję kwalifikacyjną, której przesłanki nie zostały dostatecznie uzasadnione.

Założenie, że najem komercyjny musi nakładać na najemcę co najmniej takie obowiązki jak najem mieszkalny, nie może zastępować analizy właściwych norm prawnych i umowy. Komercyjny charakter stosunku nie jest samodzielnym źródłem nieograniczonego rozszerzania odpowiedzialności.

Podobnie umowny obowiązek wykonywania bieżących napraw nie może być automatycznie utożsamiany z każdym obowiązkiem konserwacyjnym. Zakres odpowiedzialności wymaga ustalenia znaczenia konkretnego postanowienia, właściwego reżimu prawnego i charakteru spornej czynności.

Z perspektywy ius operativum szczególnie istotny pozostaje mechanizm, w którym pierwotna kwalifikacja prawna staje się operatorem dalszej reprodukcji obowiązków. Jeżeli nie zostanie poddana kontroli, może organizować kolejne etapy postępowania, wpływać na kierunek dowodzenia i prowadzić do instytucjonalnego utrwalenia błędu.

Paremia nemo ex suo delicto meliorem suam conditionem facere potest wskazuje natomiast aksjologiczną granicę tego procesu. Nie zakazuje stronie prowadzenia sporu ani przedstawiania alternatywnej wykładni prawa. Przypomina jednak, że procedura nie powinna stawać się instrumentem uzyskiwania korzyści z własnego bezprawnego działania.

Ostatecznie centralne pytanie nie dotyczy więc tego, czy bojler wymagał naprawy lub konserwacji, lecz tego, czy można przypisać stronie obowiązek na podstawie normy, której zastosowanie zostało założone, zamiast wykazane.

Właśnie w tym miejscu przebiega granica pomiędzy wykładnią zobowiązania a jego wtórną produkcją.

Przypisy

[1] Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, art. 65, 353¹, 662 i 681. Zob. także art. 663 i 664 KC dotyczące określonych uprawnień najemcy w razie konieczności napraw lub wad rzeczy najętej.

[2] Ustawa z dnia 21 czerwca 2001 r. o ochronie praw lokatorów, mieszkaniowym zasobie gminy i o zmianie Kodeksu cywilnego, w szczególności art. 2, 6a, 6b i 6f. Przy analizie zakresu obowiązywania przepisów należy uwzględniać zarówno ustawowe definicje, jak i możliwość odmiennego ukształtowania określonych obowiązków w granicach dopuszczonych prawem.

[3] Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, art. 278 § 1. Por. art. 233 § 1 KPC dotyczący oceny dowodów.

[4] Kodeks postępowania cywilnego, art. 4¹, ustanawiający zakaz czynienia z uprawnień przewidzianych w przepisach postępowania użytku niezgodnego z celem, dla którego je ustanowiono.

[5] Kodeks cywilny, art. 5, dotyczący zakazu nadużycia prawa podmiotowego. Zastosowanie tego przepisu wymaga jednak oceny konkretnych okoliczności i nie może zastępować ustalenia treści zobowiązania.

[6] Kodeks cywilny, art. 65 § 1–2. Wykładnia oświadczeń woli i umów wymaga uwzględnienia okoliczności ich złożenia, zasad współżycia społecznego, ustalonych zwyczajów oraz zgodnego zamiaru stron i celu umowy, a nie wyłącznie jej dosłownego brzmienia.

[7] Kodeks postępowania cywilnego, art. 3, 6, 232 i 316 § 1. Przepisy te wyznaczają istotne elementy organizacji procesu cywilnego, aktywności stron oraz podstawy rozstrzygnięcia sądu.

[8] D. N. MacCormick, Legal Reasoning and Legal Theory, Oxford University Press, Oxford 1978. Praca przedstawia problem uzasadniania rozstrzygnięć prawnych, spójności argumentacji i granic rozumowania normatywnego.

[9] N. Luhmann, Das Recht der Gesellschaft, Suhrkamp, Frankfurt am Main 1993. W perspektywie teorii systemów prawo reprodukuje własne operacje komunikacyjne, co stanowi punkt odniesienia dla analizy stabilizacji kwalifikacji prawnych.

[10] R. Alexy, A Theory of Legal Argumentation: The Theory of Rational Discourse as Theory of Legal Justification, Clarendon Press, Oxford 1989. Szczególnie istotny jest problem racjonalnego uzasadniania przejścia od przesłanek normatywnych do rozstrzygnięcia.

[11] K. R. Popper, The Logic of Scientific Discovery, Hutchinson, London 1959. Odwołanie do falsyfikacji ma w niniejszym opracowaniu charakter metodologicznej analogii, a nie utożsamienia wykładni prawa z empirycznym testowaniem hipotez naukowych.

[12] Łacińska paremia nemo ex suo delicto meliorem suam conditionem facere potest została wykorzystana jako ogólna zasada aksjologiczna. Nie jest samodzielną podstawą procesową oddalenia powództwa ani stwierdzenia nieważności postępowania. Jej zastosowanie wymaga powiązania z konkretnymi normami prawa materialnego lub procesowego.




Samoodwracająca się asymetria profesjonalizmu

Od rozszerzenia obowiązku do odpowiedzialności za jego operacyjną wykonalność

Studium z zakresu teorii zobowiązań, wykładni umów i operacyjnej reprodukcji odpowiedzialności w perspektywie ius operativum

Streszczenie

Artykuł podejmuje problem asymetrycznego wykorzystania kategorii profesjonalizmu w interpretacji zobowiązań umownych. Punktem wyjścia jest sytuacja, w której profesjonalny wynajmujący wywodzi zwiększony zakres obowiązków najemcy lokalu użytkowego z komercyjnego charakteru najmu, jednocześnie pomijając znaczenie własnego profesjonalizmu dla prawidłowego określenia i zakomunikowania tych obowiązków. Analiza prowadzi do sformułowania koncepcji samoodwracającej się asymetrii profesjonalizmu: przesłanka służąca rozszerzeniu odpowiedzialności jednej strony ujawnia równocześnie konieczność zbadania obowiązków i staranności strony, która tę przesłankę wykorzystuje.

Na przykładzie rozróżnienia między konserwacją urządzenia a jego bieżącą naprawą przedstawiono trzy poziomy odpowiedzialności: normatywny, poznawczy i operacyjny. Wykazano, że techniczna konieczność określonego działania nie jest tożsama z istnieniem obowiązku prawnego jego wykonania, natomiast możliwość przypisania odpowiedzialności za zaniechanie wymaga uwzględnienia nie tylko treści zobowiązania, ale również warunków jego rozpoznania i realizacji. Zaproponowano pojęcie operacyjnej wykonalności obowiązku jako kategorii analitycznej pozwalającej badać granice odpowiedzialności kontraktowej bez utożsamiania jej z samą techniczną możliwością wykonania czynności.

Słowa kluczowe: profesjonalizm, asymetria zobowiązań, należyta staranność, konserwacja, bieżące naprawy, najem komercyjny, wykładnia umowy, odpowiedzialność kontraktowa, ius operativum, operacyjna wykonalność.

1. Profesjonalizm jako operator rozszerzania odpowiedzialności

Profesjonalizm w stosunkach zobowiązaniowych pełni szczególną funkcję normatywną. Nie jest wyłącznie opisem statusu podmiotu uczestniczącego w obrocie gospodarczym, lecz okolicznością mogącą wpływać na ocenę sposobu wykonywania jego zobowiązań. Polski ustawodawca wyraża tę zasadę w art. 355 § 2 Kodeksu cywilnego, nakazując uwzględniać zawodowy charakter działalności gospodarczej dłużnika przy określaniu należytej staranności.[1]

Z przepisu tego nie wynika jednak, że sam profesjonalny charakter uczestnictwa w obrocie gospodarczym automatycznie rozszerza przedmiot zobowiązania o dowolne czynności, których strony nie przewidziały i których nie nakazuje właściwa norma prawna.

Należy bowiem odróżnić treść obowiązku od standardu jego wykonywania. Pierwsza odpowiada na pytanie, co podmiot powinien uczynić; drugi określa, z jaką starannością powinien wykonać to, do czego jest zobowiązany.

Rozróżnienie to ma fundamentalne znaczenie, ponieważ umożliwia identyfikację mechanizmu, w którym kryterium profesjonalizmu zostaje przekształcone z miernika staranności w pozorne źródło nowych obowiązków.

Przykładem jest argumentacja, zgodnie z którą najemca lokalu komercyjnego nie może mieć obowiązków węższych od najemcy lokalu mieszkalnego, ponieważ uczestniczy w profesjonalnym obrocie gospodarczym. Jeżeli na tej podstawie obowiązek wykonywania „bieżących napraw” zostaje rozszerzony na konserwację urządzeń technicznych, dochodzi do przejścia od oceny sposobu wykonywania zobowiązania do modyfikacji jego przedmiotu.

Problem nie polega zatem wyłącznie na potencjalnie błędnej wykładni umowy. Dotyczy głębszego zjawiska: przekształcania cechy podmiotu w samodzielny operator produkcji odpowiedzialności.

2. Pierwotna asymetria: profesjonalizm przypisywany wyłącznie najemcy

W analizowanym modelu stosunku najmu profesjonalizm pojawia się przede wszystkim jako argument uzasadniający zwiększenie obowiązków najemcy. Skoro lokal służy działalności gospodarczej, najemca miałby ponosić odpowiedzialność co najmniej równą tej, którą ustawodawca przewiduje w odniesieniu do najmu mieszkalnego.

Rozumowanie takie zakłada istnienie hierarchii między reżimami najmu, w której komercyjny charakter stosunku prawnego stanowi podstawę jednostronnego zwiększania zakresu odpowiedzialności.

Tymczasem różnica między najmem mieszkalnym a użytkowym nie tworzy sama przez się takiej hierarchii. Oznacza przede wszystkim odmienność regulacji, ich funkcji ochronnych oraz dopuszczalnych sposobów kontraktowego kształtowania obowiązków.

Przepisy ustawy o ochronie praw lokatorów określają szczególny model relacji dotyczących zaspokajania potrzeb mieszkaniowych. Nie można bez odrębnego uzasadnienia traktować go jako uniwersalnego minimalnego katalogu obowiązków wszystkich najemców.[2]

Co więcej, sama regulacja najmu mieszkalnego rozróżnia obowiązki konserwacyjne i naprawcze. Oznacza to, że prawodawca posługuje się tymi kategoriami jako odrębnymi elementami organizacji odpowiedzialności, choć ich zakresy mogą się częściowo pokrywać.

Przeniesienie obowiązku konserwacji do najmu użytkowego wymaga zatem wskazania konkretnego źródła tego obowiązku. Nie wystarcza twierdzenie, że najemca komercyjny powinien odpowiadać szerzej.

Pierwotna asymetria polega na tym, że profesjonalizm zostaje potraktowany jako okoliczność obciążająca jedną stronę, podczas gdy status, wiedza i zachowanie drugiej strony pozostają poza analizą.

W ten sposób powstaje model, w którym wynajmujący korzysta z rozszerzonej interpretacji obowiązków najemcy, nie poddając analogicznej ocenie własnego sposobu ukształtowania stosunku zobowiązaniowego.

3. Samoodwrócenie asymetrii: profesjonalizm wynajmującego

Asymetria pierwotna ujawnia jednak sprzeczność, gdy zastosujemy tę samą przesłankę do podmiotu, który ją formułuje.

Jeżeli profesjonalny charakter stosunku najmu ma uzasadniać podwyższony standard zachowania najemcy, należy zapytać, jakie konsekwencje wynikają z profesjonalnego charakteru działalności wynajmującego.

Wynajmujący prowadzący zawodowo działalność polegającą na udostępnianiu lokali nie jest wyłącznie biernym właścicielem rzeczy. Uczestniczy w organizacji stosunku prawnego, określa jego warunki, przekazuje przedmiot najmu i może dysponować wiedzą o jego wyposażeniu, historii eksploatacji oraz wymaganiach technicznych.

Nie oznacza to, że zawsze posiada większą wiedzę techniczną niż najemca. Oznacza natomiast, że jego profesjonalizm powinien zostać uwzględniony przy ocenie tych czynności, które rzeczywiście należą do zakresu prowadzonej przez niego działalności.

Jeżeli wynajmujący sam przygotowuje umowę, ustala podział obowiązków i przekazuje urządzenia wymagające określonej obsługi, profesjonalna staranność może przemawiać za odpowiednim określeniem tych obowiązków oraz udostępnieniem informacji potrzebnych do ich realizacji.

Powstaje wówczas szczególna relacja: przesłanka mająca uzasadniać rozszerzenie odpowiedzialności najemcy staje się równocześnie przesłanką oceny postępowania wynajmującego.

To właśnie określam mianem samoodwracającej się asymetrii profesjonalizmu.

Nie jest to symetria polegająca na prostym zrównaniu obowiązków stron. Jest to symetria metodologiczna: tego samego kryterium oceny nie można stosować wybiórczo, bez wyjaśnienia, dlaczego ma znaczenie dla jednej strony, a pozostaje nieistotne dla drugiej.

W rezultacie profesjonalizm przestaje być jednostronnym argumentem rozszerzającym odpowiedzialność. Staje się kryterium oceny całego procesu organizowania i wykonywania zobowiązania.

4. Od istnienia obowiązku do jego operacyjnej wykonalności

Tradycyjna analiza odpowiedzialności kontraktowej rozpoczyna się od ustalenia treści zobowiązania. Następnie bada się, czy doszło do jego niewykonania lub nienależytego wykonania oraz czy zachodzą przesłanki odpowiedzialności.

Perspektywa ius operativum pozwala uzupełnić tę analizę o pytanie, jakie warunki musiały istnieć, aby zobowiązanie mogło zostać prawidłowo wykonane.

Proponuję wyróżnić trzy poziomy:

Poziom normatywny dotyczy istnienia obowiązku. Należy ustalić, czy wynika on z ustawy, umowy, właściwości stosunku zobowiązaniowego lub innych prawnie relewantnych okoliczności.

Poziom epistemiczny dotyczy możliwości rozpoznania treści obowiązku. Należy zbadać, czy zobowiązany wiedział albo przy zachowaniu wymaganej staranności powinien był wiedzieć, jakie działanie jest od niego wymagane.

Poziom operacyjny dotyczy możliwości realizacji obowiązku. Obejmuje dostępność niezbędnych informacji, dokumentacji, odpowiednich procedur oraz technicznych i organizacyjnych warunków wykonania.

Można przedstawić tę zależność w postaci schematu:

image

Schemat ten nie oznacza, że każdy brak informacji automatycznie znosi zobowiązanie. Obowiązek może istnieć niezależnie od subiektywnej wiedzy zobowiązanego. Jego treść może wynikać z przepisów, zwyczajów, instrukcji dostępnych publicznie albo z charakteru wykonywanej działalności.

Jednak ocena naruszenia obowiązku, a zwłaszcza przypisania odpowiedzialności za jego niewykonanie, wymaga zbadania warunków, w których zobowiązany miał działać.

W tym miejscu szczególnego znaczenia nabierają art. 354 KC, regulujący wykonywanie zobowiązań i współdziałanie wierzyciela, oraz art. 471 KC, określający podstawowy model odpowiedzialności kontraktowej.[3]

Operacyjna wykonalność nie jest zatem proponowana jako nowa, samodzielna przesłanka odpowiedzialności ustawowej. Stanowi kategorię analityczną porządkującą ocenę treści zobowiązania, wymaganej staranności, możliwości wykonania oraz okoliczności niewykonania.

5. Konserwacja i naprawa jako odmienne funkcje techniczne i prawne

Rozróżnienie między konserwacją a naprawą pozwala szczególnie wyraźnie zobaczyć znaczenie operacyjnej wykonalności.

Konserwacja jest zasadniczo działaniem ukierunkowanym na utrzymanie określonego stanu technicznego urządzenia oraz ograniczanie prawdopodobieństwa jego awarii. Naprawa służy natomiast usunięciu istniejącej niesprawności albo przywróceniu wymaganej funkcjonalności.

Kategorie te nie są całkowicie rozłączne. Niektóre czynności serwisowe mogą jednocześnie mieć charakter konserwacyjny i naprawczy. Nie uzasadnia to jednak ich automatycznego utożsamienia na gruncie konkretnej umowy.

Jeżeli strony przewidziały obowiązek wykonywania „bieżących napraw”, należy ustalić, jakie czynności obejmuje to postanowienie w świetle art. 65 KC, właściwych przepisów dyspozytywnych oraz okoliczności zawarcia umowy.[4]

Nie można bez dalszego uzasadnienia przyjmować, że zobowiązanie do usuwania określonych usterek obejmuje również wszystkie działania zapobiegające ich powstawaniu.

W prawie najmu istotne znaczenie ma art. 662 KC, przewidujący obowiązek wynajmującego utrzymywania rzeczy w stanie przydatnym do umówionego użytku, przy jednoczesnym obciążeniu najemcy drobnymi nakładami związanymi ze zwykłym używaniem rzeczy. Art. 681 KC rozwija kategorię drobnych napraw w odniesieniu do najmu lokalu.[5]

Inaczej skonstruowany jest art. 6b ustawy o ochronie praw lokatorów, który wprost posługuje się kategoriami naprawy i konserwacji określonych elementów wyposażenia, wymieniając również podgrzewacze wody.[6]

Różnica terminologiczna nie przesądza jeszcze o ostatecznej kwalifikacji każdej czynności. Pokazuje jednak, że ustawodawca potrafi wyraźnie ustanowić obowiązek konserwacji, gdy zamierza objąć nim określony zakres wyposażenia.

Nie można więc zastępować wykładni umowy twierdzeniem, że skoro konserwacja występuje w jednym reżimie prawnym, musi automatycznie występować również w drugim.

6. Profesjonalne kształtowanie umowy i problem dokumentacji wykonawczej

W tym miejscu ujawnia się najważniejsza konsekwencja samoodwracającej się asymetrii.

Jeżeli profesjonalny wynajmujący oczekuje, że najemca będzie wykonywał określone czynności konserwacyjne dotyczące urządzeń stanowiących wyposażenie lokalu, należy rozważyć, czy prawidłowe ukształtowanie stosunku zobowiązaniowego nie wymagało sprecyzowania tych oczekiwań.

Nie chodzi o bezwzględny nakaz enumeratywnego wymienienia wszystkich możliwych obowiązków w umowie. Prawo cywilne nie ustanawia takiej ogólnej zasady. Obowiązki mogą wynikać również z ustaw, zwyczajów i prawidłowej wykładni postanowień umownych.

Istnieje jednak zasadnicza różnica między obowiązkiem oczywistym z punktu widzenia zwykłego korzystania z rzeczy a obowiązkiem wymagającym specjalistycznej wiedzy technicznej.

Jeżeli określony model bojlera wymaga cyklicznych czynności serwisowych, których zakres i częstotliwość zależą od jego konstrukcji, profesjonalne przygotowanie umowy może wymagać większej precyzji niż ogólne postanowienie o bieżących naprawach.

W takim przypadku istotne stają się pytania o dokumentację producenta, instrukcję obsługi, wymagania serwisowe, historię wcześniejszych przeglądów oraz sposób przekazania urządzenia najemcy.

Dokumentacja wykonawcza pełni tutaj funkcję szczególną. Nie tylko opisuje urządzenie, lecz także może przekształcać abstrakcyjnie sformułowany obowiązek w zbiór konkretnych czynności możliwych do zaplanowania, wykonania i zweryfikowania.

Z perspektywy organizacyjnej istnieje różnica między poleceniem „utrzymuj urządzenie w należytym stanie” a wskazaniem, że urządzenie wymaga określonego przeglądu co oznaczony czas, wykonanego przez podmiot o odpowiednich kwalifikacjach.

Pierwsze sformułowanie ustanawia ogólny cel. Drugie pozwala zorganizować praktykę jego osiągania.

W tym znaczeniu dokumentacja może stanowić operator przejścia od obowiązku nominalnego do obowiązku operacyjnie określonego.

Nie należy jednak utożsamiać braku dokumentacji przekazanej przez wynajmującego z automatycznym zwolnieniem najemcy z odpowiedzialności. Konieczne jest również ustalenie, czy najemca mógł i powinien był samodzielnie uzyskać potrzebne informacje.

7. Przyczynowa asymetria odpowiedzialności

Problem operacyjnej wykonalności łączy się bezpośrednio z zagadnieniem odpowiedzialności za skutki zaniedbania konserwacji.

Załóżmy, że jeden podmiot jest zobowiązany do konserwacji urządzenia, a drugi do wykonywania określonych bieżących napraw.

Jeżeli dochodzi do awarii, należy odróżnić dwie relacje.

Pierwsza ma charakter przyczynowy: czy brak konserwacji doprowadził do uszkodzenia urządzenia?

Druga ma charakter normatywny: kto był zobowiązany do konserwacji, a kto do naprawy powstałego uszkodzenia?

Relacji tych nie można utożsamiać.

Sam fakt, że określony podmiot ma wykonywać bieżące naprawy, nie dowodzi, iż ponosi odpowiedzialność odszkodowawczą za zaniedbanie konserwacji przez inny podmiot.

Jednocześnie przyczynowe ustalenie, że awaria powstała wskutek zaniedbania konserwacji, nie rozstrzyga automatycznie, kto ma fizycznie wykonać naprawę. Umowa może odrębnie regulować obowiązek usunięcia usterki i ostateczny rozkład jej kosztów.

Dla odpowiedzialności odszkodowawczej konieczne pozostaje uwzględnienie art. 361 i 471 KC, w szczególności adekwatnego związku przyczynowego oraz zasad odpowiedzialności za niewykonanie zobowiązania.[7]

W perspektywie ius operativum błąd polegający na zastąpieniu analizy przyczynowej samą kwalifikacją naprawy można określić jako retrospektywne przesunięcie odpowiedzialności.

Zamiast ustalić, kto miał zapobiec określonemu zdarzeniu i czy naruszenie tego obowiązku spowodowało szkodę, przypisuje się odpowiedzialność podmiotowi, którego zobowiązanie dotyczy późniejszego przywracania funkcjonalności.

Takie przesunięcie nie zawsze jest prawnie niedopuszczalne. Wymaga jednak wykazania podstawy prawnej lub umownej, a nie samego odwołania do technicznego charakteru czynności naprawczej.

8. Wiedza następcza i retrospektywna konstrukcja obowiązku

Szczególnym przypadkiem asymetrii poznawczej jest sytuacja, w której wymagania techniczne urządzenia zostają szczegółowo ustalone dopiero po jego awarii, na przykład w toku postępowania sądowego.

Biegły może wówczas stwierdzić, że określone czynności konserwacyjne powinny być wykonywane okresowo, a ich zaniechanie mogło doprowadzić do uszkodzenia.

Takie ustalenie może mieć zasadnicze znaczenie dowodowe. Nie jest jednak równoznaczne z ustaleniem, że właśnie najemca był prawnie zobowiązany do wykonania tych czynności.

Powstaje bowiem problem temporalny.

W chwili zawierania umowy strony dysponowały określonym zasobem informacji. W chwili awarii istniał konkretny stan techniczny urządzenia. Dopiero później, w postępowaniu dowodowym, mogło nastąpić szczegółowe odtworzenie mechanizmu uszkodzenia.

Wiedza uzyskana po zdarzeniu nie może być bez dodatkowego uzasadnienia utożsamiana z wiedzą, którą zobowiązany posiadał lub powinien był posiadać przed zdarzeniem.

Nie oznacza to, że późniejsza opinia biegłego nie może dowodzić wcześniejszego obowiązku lub wcześniejszej możliwości rozpoznania zagrożenia. Może ona właśnie temu służyć. Konieczne jest jednak wyraźne odróżnienie późniejszego ustalenia faktu od wcześniejszego istnienia i poznawalności obowiązku.

W przeciwnym razie pojawia się ryzyko błędu retrospektywnego: wiedza uzyskana po wystąpieniu szkody zostaje potraktowana jako miara tego, co zobowiązany powinien był wiedzieć wcześniej.

Z perspektywy metodologicznej jest to odmiana błędu oceny ex post, znanego również z badań nad podejmowaniem decyzji w warunkach niepewności.[8]

W postępowaniu cywilnym opinia biegłego służy ustalaniu okoliczności wymagających wiadomości specjalnych, zgodnie z art. 278 § 1 KPC. Nie zastępuje jednak sądowej wykładni umowy ani ustalenia prawnego źródła obowiązku.[9]

9. Autopoiesis odpowiedzialności: od kwalifikacji do reprodukcji zobowiązania

Dotychczasowe rozważania można ująć w szerszym modelu teoretycznym.

Punktem wyjścia jest istniejący stosunek zobowiązaniowy, którego treść została określona przez ustawę i umowę. W jego ramach poszczególne strony mają określone obowiązki.

Następnie dochodzi do zdarzenia niepożądanego, na przykład awarii urządzenia.

Zdarzenie to uruchamia proces kwalifikacji prawnej. Strona zainteresowana przypisaniem odpowiedzialności drugiemu podmiotowi przedstawia interpretację, zgodnie z którą zakres wcześniejszego zobowiązania obejmował również czynność, której niewykonanie miało doprowadzić do awarii.

Jeżeli interpretacja ta zostaje oparta nie na wykazanym źródle obowiązku, lecz na rozszerzającym rozumieniu profesjonalizmu, powstaje mechanizm wtórnej produkcji zobowiązania.

Nie oznacza to, że obowiązek rzeczywiście powstaje dopiero w postępowaniu sądowym. Oznacza, że w argumentacji procesowej dochodzi do próby przedstawienia go jako elementu pierwotnego stosunku prawnego.

Mechanizm ten można opisać następująco:

image

Najważniejszą cechą tego procesu jest jego temporalna odwrotność. To późniejsze zdarzenie i późniejsza interpretacja służą ustaleniu, jak szeroki obowiązek miał istnieć wcześniej.

Sama retrospektywna wykładnia zobowiązania jest oczywiście normalnym elementem orzekania. Problem pojawia się dopiero wtedy, gdy wykładnia nie odtwarza treści wcześniejszego stosunku prawnego, lecz przypisuje mu zakres nieznajdujący dostatecznego uzasadnienia w jego źródłach.

W perspektywie teorii systemów można mówić o autopoietycznej reprodukcji kwalifikacji: wcześniejsze założenie interpretacyjne staje się podstawą kolejnych ustaleń, które następnie pozornie potwierdzają jego trafność.[10]

Samoodwracająca się asymetria profesjonalizmu stanowi mechanizm krytyczny wobec tego procesu. Nakazuje bowiem zastosować przyjęte kryterium profesjonalizmu również do działań podmiotu, który domaga się rozszerzenia odpowiedzialności drugiej strony.

W ten sposób ujawnia się pominięty wymiar organizacyjny zobowiązania: kto określił jego treść, kto posiadał informacje techniczne, kto miał zapewnić warunki wykonania i kto rzeczywiście był zobowiązany do zapobieżenia szkodzie.

10. Granice koncepcji i możliwość jej falsyfikacji

Koncepcja samoodwracającej się asymetrii profesjonalizmu nie powinna być traktowana jako zasada prowadząca zawsze do odpowiedzialności wynajmującego.

Jej wartość zależy od możliwości wskazania okoliczności, które mogą potwierdzić albo podważyć proponowane rozumowanie.

Hipoteza o nieuzasadnionym rozszerzeniu odpowiedzialności najemcy zostanie osłabiona, jeżeli okaże się, że obowiązek konserwacji wynikał wprost z właściwego przepisu, jednoznacznego postanowienia umowy albo ustalonego i prawnie relewantnego zwyczaju.

Podobnie będzie, gdy zostanie wykazane, że najemca otrzymał dokumentację, znał wymagania techniczne urządzenia lub powinien był je rozpoznać przy zachowaniu właściwego dla niego standardu staranności.

Znaczenie może mieć również okoliczność, że najemca samodzielnie wybrał urządzenie, dokonał jego instalacji albo przejął wyraźnie określone obowiązki serwisowe.

Z drugiej strony hipoteza zyska na sile, jeżeli zostanie wykazane, że wynajmujący przygotował umowę ograniczającą obowiązki najemcy do bieżących napraw, nie przekazał dostępnej mu dokumentacji technicznej, nie określił wymagań konserwacyjnych, a następnie po awarii wywodził ich istnienie wyłącznie z komercyjnego charakteru najmu.

Należy również pamiętać, że profesjonalizm wynajmującego podlega ocenie w granicach zawodowego charakteru jego własnej działalności. Profesjonalny zarządca nieruchomości nie musi posiadać specjalistycznych kompetencji serwisanta, ale może być zobowiązany do należytego organizowania czynności pozostających w zakresie zarządzania nieruchomością.

Takie ujęcie pozwala uniknąć zastąpienia jednej asymetrii drugą.

Celem nie jest automatyczne przeniesienie odpowiedzialności z najemcy na wynajmującego, lecz odtworzenie rzeczywistego podziału obowiązków i odpowiedzialności.

11. Zasada nemo ex suo delicto jako granica instrumentalizacji profesjonalizmu

Ostatni poziom analizy dotyczy sytuacji, w której profesjonalny wynajmujący sam naruszył ciążący na nim obowiązek, a następnie próbuje uzyskać korzyść z następstw tego naruszenia.

Jeżeli przykładowo to wynajmujący był zobowiązany do określonej konserwacji urządzenia, zaniechał jej, a powstałą wskutek tego szkodę usiłuje przypisać najemcy poprzez rozszerzającą wykładnię obowiązku bieżących napraw, powstaje problem zgodności takiego działania z zasadą nemo ex suo delicto meliorem suam conditionem facere potest.

Paremia ta wyraża ogólną intuicję aksjologiczną, zgodnie z którą własne bezprawne zachowanie nie powinno stawać się źródłem poprawy sytuacji prawnej jego sprawcy.

Nie stanowi jednak samodzielnej podstawy odpowiedzialności ani automatycznej przesłanki oddalenia powództwa. Jej znaczenie musi zostać powiązane z konkretnymi normami prawa cywilnego, w tym – zależnie od okoliczności – z art. 354, 361, 471 lub 5 KC.[11]

Szczególnie ważne jest rozróżnienie między błędną interpretacją umowy a rzeczywistym naruszeniem zobowiązania. Sam fakt, że wynajmujący przedstawia nietrafną argumentację prawną, nie oznacza jeszcze, że działa bezprawnie.

Inaczej należy oceniać sytuację, w której istnieją podstawy do ustalenia wcześniejszego naruszenia obowiązku i związku przyczynowego między tym naruszeniem a szkodą, której koszty wynajmujący próbuje przenieść na drugą stronę.

W takim przypadku samoodwracająca się asymetria profesjonalizmu uzyskuje dodatkowy wymiar. Profesjonalizm nie tylko przestaje uzasadniać jednostronne zwiększenie odpowiedzialności najemcy, ale staje się istotnym elementem oceny wcześniejszego postępowania wynajmującego.

12. Wnioski. Od profesjonalizmu jako statusu do profesjonalizmu jako odpowiedzialności za organizację zobowiązania

Przeprowadzona analiza pozwala sformułować zasadniczy wniosek: profesjonalizm nie może być traktowany jako jednostronny mechanizm rozszerzania odpowiedzialności kontraktowej.

Jeżeli profesjonalny charakter stosunku prawnego ma znaczenie dla oceny zachowania najemcy, powinien być uwzględniony również przy ocenie zachowania profesjonalnego wynajmującego, z uwzględnieniem rzeczywistego charakteru działalności każdego z nich.

W ten sposób ujawnia się samoodwracający charakter asymetrii. Kryterium, które początkowo służyło uzasadnieniu zwiększonych obowiązków jednej strony, prowadzi do konieczności zbadania działań drugiej strony, zwłaszcza w zakresie określenia treści zobowiązania, przekazania informacji i stworzenia warunków jego prawidłowego wykonania.

Nie jest to jednak proste odwrócenie odpowiedzialności. Samoodwrócenie ma przede wszystkim charakter metodologiczny i interpretacyjny. Wymusza konsekwentne stosowanie tego samego kryterium oceny oraz ujawnia okoliczności pominięte w jednostronnej konstrukcji odpowiedzialności.

W przypadku urządzeń technicznych szczególnego znaczenia nabiera rozróżnienie między obowiązkiem konserwacji a obowiązkiem bieżącej naprawy. Pierwszy dotyczy przede wszystkim zapobiegania określonym niesprawnościom, drugi – usuwania tych, które już wystąpiły. Ich prawne przypisanie nie musi być tożsame, podobnie jak nie muszą być tożsame obowiązek wykonania naprawy i odpowiedzialność za przyczynę awarii.

Perspektywa ius operativum pozwala zatem sformułować ogólniejszą zasadę analityczną:

Im bardziej określony obowiązek zależy od specjalistycznej wiedzy, dokumentacji i organizacji działania, tym większe znaczenie dla oceny odpowiedzialności ma ustalenie, kto miał obowiązek zapewnić warunki jego rozpoznania i wykonania.

Nie jest to postulat zastąpienia prawa zobowiązań teorią organizacji. Przeciwnie, stanowi próbę dokładniejszego odczytania zobowiązania jako relacji realizowanej w czasie, przy określonym podziale wiedzy, kompetencji i możliwości działania.

Zobowiązanie nie istnieje wyłącznie jako zdanie normatywne. Jest również strukturą praktyki, w której wykonanie świadczenia wymaga odpowiedniej organizacji.

Ostatecznie samoodwracająca się asymetria profesjonalizmu ujawnia granicę między uzasadnionym wymaganiem należytej staranności a nieuprawnioną produkcją dodatkowej odpowiedzialności.

Profesjonalizm może podwyższać standard wykonywania istniejącego obowiązku, lecz sam przez się nie zastępuje podstawy jego ustanowienia. Zarazem podmiot, który powołuje się na profesjonalizm drugiej strony, nie może pomijać prawnego znaczenia własnej profesjonalnej staranności w organizacji tego samego stosunku zobowiązaniowego.


Przypisy

[1] Ustawa z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, art. 355 § 1–2. Aktualny tekst jednolity: Dz.U. z 2026 r. poz. 795. Przepis odróżnia ogólny standard należytej staranności od jego oceny z uwzględnieniem zawodowego charakteru działalności gospodarczej. 

[2] Ustawa z 21 czerwca 2001 r. o ochronie praw lokatorów, mieszkaniowym zasobie gminy i o zmianie Kodeksu cywilnego, w szczególności art. 2, 6a, 6b i 6f. Zakres zastosowania regulacji należy ustalać na podstawie jej przepisów, a nie przez założenie ogólnej hierarchii obowiązków między najmem mieszkalnym i użytkowym. 

[3] Kodeks cywilny, art. 354 § 1–2 i art. 471. Obowiązek współdziałania wierzyciela oraz przesłanki odpowiedzialności kontraktowej stanowią odrębne elementy analizy prawnej. 

Kodeks cywilny

[4] Kodeks cywilny, art. 65 § 1–2. Wykładnia umowy wymaga uwzględnienia okoliczności jej zawarcia, zgodnego zamiaru stron i celu umowy, a nie wyłącznie literalnego znaczenia pojedynczego wyrażenia. ISAP

[5] Kodeks cywilny, art. 662 § 1–2 i art. 681. Pierwszy przepis określa podstawowy podział obowiązków utrzymania rzeczy, drugi dotyczy drobnych napraw obciążających najemcę lokalu. Kodeks cywilny[6] Ustawa o ochronie praw lokatorów, art. 6b ust. 2 pkt 4. Przepis wprost obejmuje naprawę i konserwację podgrzewaczy wody oraz innych wymienionych elementów wyposażenia lokalu. ISAP

[7] Kodeks cywilny, art. 361 § 1–2 i art. 471. Dla przypisania odpowiedzialności odszkodowawczej istotne są m.in. szkoda, adekwatny związek przyczynowy i przesłanki odpowiedzialności za niewykonanie lub nienależyte wykonanie zobowiązania.

[8] B. Fischhoff, Hindsight ≠ Foresight: The Effect of Outcome Knowledge on Judgment Under Uncertainty, „Journal of Experimental Psychology: Human Perception and Performance” 1975, t. 1, nr 3, s. 288–299. Praca dotyczy wpływu znajomości wyniku zdarzenia na późniejszą ocenę jego przewidywalności. Odwołanie ma charakter metodologiczny, nie stanowi źródła polskiego prawa.

[9] Ustawa z 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, art. 278 § 1. Dowód z opinii biegłego służy ustaleniu okoliczności wymagających wiadomości specjalnych; rozstrzygnięcie o treści zobowiązania pozostaje kwestią prawną.

[10] N. Luhmann, Das Recht der Gesellschaft, Suhrkamp, Frankfurt am Main 1993. Koncepcja autopoiesis systemu prawnego stanowi inspirację teoretyczną; zaproponowany w artykule model wtórnej produkcji obowiązku jest autorską konstrukcją analityczną, a nie tezą przypisywaną bezpośrednio Luhmannowi.

[11] Kodeks cywilny, art. 5, 354, 361 i 471. Paremia nemo ex suo delicto meliorem suam conditionem facere potest została wykorzystana jako zasada argumentacji aksjologicznej. Jej zastosowanie do konkretnego sporu wymaga wykazania właściwych przesłanek wynikających z obowiązujących norm prawa.



image

Temporalna asymetria artykulacji obowiązku

Od milczenia ex ante do normatywnej ekspansji ex post

Studium z zakresu teorii zobowiązań, wykładni umów i temporalnej organizacji odpowiedzialności w perspektywie ius operativum

Streszczenie

Artykuł podejmuje problem temporalnej asymetrii artykulacji obowiązków w stosunkach zobowiązaniowych. Punktem wyjścia jest sytuacja, w której określony obowiązek nie zostaje wyraźnie wyodrębniony podczas zawierania i wykonywania umowy, natomiast po wystąpieniu szkody uzyskuje centralne znaczenie w argumentacji procesowej strony zainteresowanej przypisaniem odpowiedzialności kontrahentowi. Na przykładzie relacji między obowiązkiem bieżących napraw a konserwacją urządzenia technicznego analizowany jest mechanizm retrospektywnego rozszerzania treści zobowiązania.

Przedstawiono koncepcję temporalnej asymetrii artykulacji obowiązku, polegającej na rozbieżności między stopniem określoności obowiązku w okresie jego domniemanego wykonywania a stopniem jego określoności w późniejszym sporze. Szczególną uwagę poświęcono znaczeniu profesjonalizmu strony kształtującej umowę, poznawalności wymagań technicznych, ciężarowi dowodu oraz granicom wykładni retrospektywnej. W perspektywie ius operativum zaproponowano odróżnienie rekonstrukcji wcześniejszego zobowiązania od jego wtórnej produkcji argumentacyjnej.

Słowa kluczowe: temporalność zobowiązania, ex ante, ex post, wykładnia umowy, profesjonalizm, konserwacja, naprawa, odpowiedzialność kontraktowa, retrospektywna normatywizacja, ius operativum.

1. Wprowadzenie. Czas jako pomijany wymiar treści zobowiązania

Klasyczna analiza zobowiązania koncentruje się na jego treści, podmiotach oraz sposobie wykonania. Ustalenie, do czego zobowiązany był dłużnik, poprzedza ocenę, czy świadczenie zostało wykonane prawidłowo i czy ewentualne uchybienie uzasadnia odpowiedzialność kontraktową.

Tak skonstruowana analiza może jednak pomijać istotny wymiar temporalny. Obowiązek nie tylko posiada określoną treść normatywną, lecz także funkcjonuje w czasie. Zostaje ustanowiony, rozpoznany, włączony do praktyki działania, wykonywany albo niewykonywany, a następnie może stać się przedmiotem retrospektywnej oceny.

Każda z tych faz charakteryzuje się odmiennym zasobem informacji, innymi możliwościami działania i odmiennym sposobem interpretacji zobowiązania.

Szczególny problem powstaje wówczas, gdy określony obowiązek, niewyodrębniony podczas wykonywania umowy, zostaje po wystąpieniu szkody przedstawiony jako oczywisty i od początku istniejący element zobowiązania.

Nie chodzi tutaj o sam fakt późniejszego powołania się na obowiązek. W postępowaniu sądowym strony z natury rzeczy rekonstruują wcześniejsze zdarzenia i przedstawiają argumenty, których nie formułowały podczas wykonywania umowy.

Problem powstaje dopiero wtedy, gdy późniejsza precyzja argumentacji zostaje wykorzystana jako substytut wykazania wcześniejszego istnienia i treści obowiązku.

Właśnie tę rozbieżność proponuję określić mianem temporalnej asymetrii artykulacji obowiązku.

2. Obowiązek jako norma i obowiązek jako praktyka

Dla zrozumienia analizowanego zjawiska konieczne jest odróżnienie dwóch wymiarów zobowiązania.

Pierwszy ma charakter normatywny. Obowiązek istnieje dlatego, że wynika z określonego źródła prawa lub stosunku prawnego. Jego istnienie nie zależy od tego, czy strony każdorazowo go przywołują.

Drugi wymiar ma charakter operacyjny. Obowiązek musi zostać przełożony na praktykę: rozpoznanie wymaganej czynności, ustalenie warunków jej wykonania, organizację odpowiednich działań i kontrolę ich rezultatów.

W przypadku obowiązków prostych oba wymiary mogą pozostawać niemal nierozróżnialne. Obowiązek zapłaty oznaczonej kwoty w określonym terminie jest zazwyczaj dostatecznie jednoznaczny, aby umożliwić jego wykonanie bez dodatkowej organizacji informacyjnej.

Inaczej jest w przypadku zobowiązań dotyczących specjalistycznych urządzeń technicznych.

Ogólne postanowienie o wykonywaniu bieżących napraw nie musi dostarczać informacji o tym, jakie czynności konserwacyjne należy wykonywać wobec konkretnego urządzenia, z jaką częstotliwością, według jakiej procedury i przy wykorzystaniu jakich kompetencji.

Powstaje więc różnica między istnieniem normatywnego oczekiwania a jego operacyjną określonością.

Nie można jednak z samego braku wyraźnej artykulacji wyprowadzać wniosku o nieistnieniu obowiązku. Obowiązki mogą wynikać z ustawy, zwyczaju, właściwości stosunku prawnego lub wykładni umowy. W tym sensie milczenie stron nie ma automatycznie charakteru prawotwórczego ani prawoznosiącego.

Może natomiast stanowić istotną okoliczność przy ustalaniu, jak strony rzeczywiście rozumiały i wykonywały swoje zobowiązania.

Podstawowe znaczenie ma tutaj art. 65 § 2 Kodeksu cywilnego, nakazujący przy wykładni umowy badać zgodny zamiar stron i cel umowy, zamiast ograniczać się do jej dosłownego brzmienia.[1]

3. Asymetria ex ante – ex post

Temporalna asymetria artykulacji obowiązku występuje wtedy, gdy stopień określoności danego obowiązku istotnie zmienia się pomiędzy okresem wykonywania zobowiązania a późniejszym sporem.

Można wyróżnić dwa stany.

W stanie ex ante strony działają w warunkach niepewności co do przyszłych zdarzeń. Ich wiedza ogranicza się do informacji dostępnych w danym momencie. Obowiązki mają przede wszystkim funkcję organizacyjną: powinny umożliwiać planowanie i wykonywanie wymaganych czynności.

W stanie ex post znany jest już rezultat wcześniejszych działań lub zaniechań. Powstała szkoda, doszło do awarii albo ujawniła się niesprawność. Obowiązki zostają ponownie zinterpretowane, tym razem w perspektywie odpowiedzialności za znane następstwa.

Ta zmiana perspektywy może prowadzić do istotnego przesunięcia znaczenia.

Czynność, która wcześniej nie była przedmiotem odrębnych uzgodnień, po wystąpieniu szkody może zostać przedstawiona jako podstawowy element zobowiązania.

Schemat temporalny można zapisać następująco:

image

W pierwszym przypadku mamy do czynienia z prawidłową rekonstrukcją zobowiązania.

W drugim może występować mechanizm retrospektywnej normatywizacji, polegający na przedstawieniu późniejszej konstrukcji argumentacyjnej jako wcześniejszego obowiązku.

4. Paradoks późnej oczywistości

Szczególnie interesująca jest sytuacja, w której strona postępowania przedstawia określony obowiązek jako oczywisty element wcześniejszego zobowiązania, chociaż sama nie wyodrębniała go w okresie, w którym miał być wykonywany.

Przykładowo, profesjonalny wynajmujący może twierdzić, że obowiązek konserwacji bojlera w sposób naturalny mieścił się w umownym zobowiązaniu najemcy do wykonywania bieżących napraw.

Jednocześnie może okazać się, że przy zawieraniu umowy nie wymieniono konserwacji, nie określono jej częstotliwości, nie wskazano procedur serwisowych i nie przekazano odpowiedniej dokumentacji.

Po wystąpieniu awarii konserwacja zostaje natomiast wielokrotnie i szczegółowo wyodrębniona w argumentacji procesowej.

Powstaje paradoks:

Obowiązek przedstawiany ex post jako oczywisty nie uzyskał porównywalnej określoności ex ante, kiedy jego wykonanie miało zapobiec szkodzie.

Nie jest to sprzeczność logiczna w ścisłym znaczeniu. Oczywisty obowiązek może zostać szczegółowo opisany dopiero wtedy, gdy staje się przedmiotem sporu. Samo wielokrotne przywoływanie konserwacji w procesie nie dowodzi wcześniejszego zaniedbania.

Istnieje jednak uzasadnione pytanie interpretacyjne: dlaczego czynność, której strona przypisuje tak istotne znaczenie dla odpowiedzialności, nie została wcześniej włączona do praktyki organizacyjnej stosunku zobowiązaniowego?

Odpowiedź wymaga ustalenia wcześniejszego zachowania stron.

Jeżeli wynajmujący informował najemcę o wymaganych przeglądach, przekazał dokumentację albo strony w praktyce traktowały konserwację jako obowiązek najemcy, późniejsza argumentacja może pozostawać całkowicie spójna z wcześniejszym stosunkiem prawnym.

Jeżeli jednak takich okoliczności nie można wykazać, argument o oczywistości obowiązku wymaga szczególnie starannego uzasadnienia.

5. Temporalna asymetria profesjonalizmu

Problem nabiera dodatkowego znaczenia, gdy stroną formułującą retrospektywną interpretację jest profesjonalny wynajmujący.

Art. 355 § 2 KC przewiduje uwzględnienie zawodowego charakteru działalności gospodarczej przy ocenie należytej staranności.[2]

Profesjonalizm nie oznacza automatycznie obowiązku przewidywania wszystkich możliwych awarii ani posiadania specjalistycznej wiedzy o każdym urządzeniu technicznym. Może jednak wpływać na ocenę sposobu przygotowania umowy, organizacji najmu i przekazywania informacji dotyczących wyposażenia lokalu.

Jeżeli wynajmujący zawodowo organizuje stosunki najmu, przygotowuje ich dokumentację i określa zakres obowiązków stron, należy rozważyć, czy wymagania dotyczące konserwacji urządzeń nie powinny zostać odpowiednio zakomunikowane w chwili, gdy miały znaczenie praktyczne.

W tym miejscu temporalna asymetria łączy się z wcześniej przedstawioną koncepcją samoodwracającej się asymetrii profesjonalizmu.

Jeżeli profesjonalizm najemcy zostaje wykorzystany jako argument na rzecz zwiększenia jego odpowiedzialności, należy również uwzględnić profesjonalną staranność wynajmującego przy organizowaniu warunków wykonania zobowiązania.

image

Sama obecność tych trzech elementów nie dowodzi naruszenia zobowiązania. Tworzy jednak podstawę do oceny, czy wynajmujący zachował wymaganą staranność oraz czy późniejsza interpretacja odpowiada rzeczywistej treści wcześniejszego stosunku prawnego.

Istotne znaczenie może mieć również art. 354 § 2 KC, przewidujący obowiązek współdziałania wierzyciela przy wykonaniu zobowiązania.[3]

Jeżeli prawidłowe wykonanie obowiązku przez najemcę wymagało informacji pozostających w dyspozycji wynajmującego, należy zbadać, czy wynajmujący zapewnił warunki umożliwiające wykonanie tego obowiązku.

6. Konserwacja i naprawa: temporalna odmienność funkcji

Rozróżnienie konserwacji i naprawy ujawnia dodatkowy aspekt analizowanego problemu.

Konserwacja jest co do zasady zorientowana na przyszłość. Jej funkcją jest ograniczanie ryzyka pogorszenia stanu technicznego urządzenia.

Naprawa jest natomiast zazwyczaj reakcją na niesprawność, która już wystąpiła.

Oznacza to, że obie czynności posiadają odmienną strukturę temporalną.

Konserwacja działa przed awarią, natomiast naprawa następuje po ujawnieniu niesprawności.

Jeżeli umowa przewiduje jedynie bieżące naprawy, nie można automatycznie wyprowadzać z tego postanowienia obowiązku wykonywania wszystkich czynności zapobiegawczych.

Nie oznacza to, że konserwacja i naprawa zawsze pozostają rozłączne. Niektóre czynności techniczne mogą pełnić obie funkcje, a konkretny zakres obowiązków zależy od umowy i właściwych przepisów.

Jednak samo wystąpienie awarii nie może stanowić wystarczającego uzasadnienia dla retrospektywnego przypisania najemcy obowiązku jej wcześniejszego zapobieżenia.

W prawie polskim znaczenie mają art. 662 i 681 KC, określające podstawowy rozkład obowiązków utrzymania rzeczy oraz drobnych napraw obciążających najemcę lokalu.[4]

Odrębna regulacja art. 6b ustawy o ochronie praw lokatorów wyraźnie wymienia zarówno naprawę, jak i konserwację określonych urządzeń, w tym podgrzewaczy wody.[5]

Różnica ta nie tworzy automatycznej hierarchii między najmem mieszkalnym a użytkowym. Wskazuje natomiast, że zakres obowiązków konserwacyjnych wymaga ustalenia na podstawie właściwego reżimu prawnego i treści konkretnego stosunku zobowiązaniowego.

7. Asymetria informacji i operacyjna wykonalność obowiązku

Obowiązek konserwacji urządzenia technicznego może wymagać wiedzy, której przeciętny użytkownik nie posiada.

Dotyczy to w szczególności częstotliwości przeglądów, czynności przewidzianych przez producenta, warunków bezpiecznej eksploatacji i wymagań dotyczących kwalifikacji osoby wykonującej serwis.

Jeżeli strona wywodzi odpowiedzialność za brak konserwacji, należy ustalić nie tylko, czy obowiązek istniał, lecz także czy jego treść była obiektywnie poznawalna dla zobowiązanego przy zachowaniu wymaganej staranności.

W tym miejscu pojawia się pojęcie operacyjnej wykonalności obowiązku.

Oznacza ono zespół warunków informacyjnych, organizacyjnych i technicznych, które pozwalają przełożyć zobowiązanie na konkretne działanie.

Nie stanowi ono samodzielnej przesłanki ustawowej odpowiedzialności. Jest kategorią analityczną pozwalającą badać okoliczności wykonania zobowiązania i możliwość przypisania odpowiedzialności za jego naruszenie.

W przypadku konserwacji bojlera znaczenie mogą mieć instrukcja producenta, dokumentacja serwisowa, wcześniejsze przeglądy, sposób przekazania urządzenia oraz dostępność odpowiedniego serwisu.

Jeżeli wymagania te zostają precyzyjnie odtworzone dopiero po awarii, należy odróżnić późniejsze ustalenie ich technicznego istnienia od wcześniejszej możliwości ich rozpoznania przez najemcę.

To rozróżnienie chroni analizę przed błędem polegającym na ocenianiu wcześniejszych działań wyłącznie na podstawie wiedzy uzyskanej po zdarzeniu.

W psychologii poznawczej zjawisko to wiąże się z efektem wiedzy o wyniku (hindsight bias), polegającym na zawyżaniu retrospektywnej oceny przewidywalności zdarzenia.[6]

W prawie odpowiedzialności kontraktowej nie oznacza to oczywiście, że późniejsze ustalenia techniczne są nieistotne. Mogą one dowodzić, jakie wymagania rzeczywiście istniały wcześniej. Nie zastępują jednak ustalenia, czy ich wykonanie należało do obowiązków konkretnego podmiotu.

8. Temporalność argumentacji a ciężar dowodu

Asymetria artykulacji obowiązku posiada również wymiar procesowy.

W postępowaniu cywilnym strony przedstawiają twierdzenia dotyczące wcześniejszych zdarzeń, a sąd dokonuje ich oceny na podstawie materiału dowodowego.

Zgodnie z art. 6 KC ciężar udowodnienia faktu spoczywa co do zasady na osobie, która z faktu tego wywodzi skutki prawne. Odpowiada temu procesowa reguła przedstawiania dowodów wyrażona w art. 232 KPC.[7]

Jeżeli powód twierdzi, że pozwany był zobowiązany do konserwacji urządzenia, powinien wskazać fakty i podstawy prawne uzasadniające takie stanowisko.

Nie wystarcza samo powtarzanie określonego pojęcia w kolejnych pismach procesowych.

Wielokrotność twierdzenia nie zwiększa bowiem jego wartości dowodowej.

Można tu sformułować zasadę metodologiczną:

Intensywność artykulacji obowiązku ex post nie zastępuje wykazania jego istnienia ex ante.

Zasada ta nie oznacza zakazu późniejszego powoływania się na wcześniej istniejące obowiązki. Oznacza jedynie, że ich prawne źródło i faktyczne przesłanki muszą zostać ustalone niezależnie od retorycznej intensywności argumentacji.

W przypadku sporu dotyczącego konserwacji urządzenia technicznego szczególne znaczenie ma również opinia biegłego.

Biegły może ustalić, jakie czynności były technicznie wymagane, czy ich zaniechanie mogło doprowadzić do awarii oraz jaki charakter miała konieczna naprawa.

Nie rozstrzyga jednak samodzielnie o tym, czy umowa nakładała obowiązek konserwacji na najemcę. Jest to zagadnienie wykładni prawnej należące do sądu, choć może wymagać wykorzystania ustaleń technicznych biegłego.[8]

9. Retrospektywna normatywizacja jako mechanizm ius operativum

W perspektywie ius operativum temporalna asymetria artykulacji obowiązku stanowi szczególny przypadek szerszego mechanizmu reorganizacji znaczenia prawnego.

W pierwszej fazie istnieje określony stosunek zobowiązaniowy. Jego treść wynika z umowy, przepisów i prawnie relewantnych okoliczności.

W drugiej fazie strony wykonują swoje zobowiązania według określonej praktyki.

W trzeciej dochodzi do zdarzenia zakłócającego tę praktykę, na przykład awarii urządzenia.

W czwartej fazie jedna ze stron przedstawia interpretację, zgodnie z którą wcześniejsze zobowiązanie obejmowało dodatkowy obowiązek, którego niewykonanie ma uzasadniać odpowiedzialność drugiej strony.

Problem polega na tym, że późniejsza interpretacja może zostać potraktowana nie jako hipoteza wymagająca weryfikacji, lecz jako oczywista treść wcześniejszego stosunku prawnego.

Powstaje wówczas możliwość retrospektywnej normatywizacji: interpretacja sformułowana po zdarzeniu zaczyna funkcjonować jako opis obowiązku, który miał istnieć przed zdarzeniem.

Nie każda taka rekonstrukcja jest nieprawidłowa. Wykładnia zobowiązań z natury rzeczy często odbywa się po wystąpieniu sporu.

Niebezpieczeństwo pojawia się dopiero wtedy, gdy późniejsza konstrukcja nie znajduje dostatecznego oparcia w wcześniejszych źródłach zobowiązania.

W tym znaczeniu temporalna asymetria artykulacji obowiązku może być traktowana jako wskaźnik ryzyka wtórnej produkcji odpowiedzialności, a nie jako samodzielny dowód jej wystąpienia.

Koncepcja ta nawiązuje do systemowego rozumienia prawa jako struktury reprodukującej własne operacje interpretacyjne, choć przedstawiony model stanowi autorską propozycję rozwijaną w ramach ius operativum.[9]

10. Samoodwracająca się asymetria temporalna

Najważniejsza konsekwencja pojawia się wtedy, gdy połączymy temporalność z profesjonalizmem.

Profesjonalny wynajmujący, który po awarii szczegółowo wyodrębnia konserwację jako obowiązek najemcy, ujawnia jednocześnie, że konserwacja posiadała – przynajmniej w jego późniejszej argumentacji – znaczenie na tyle istotne, aby stanowić podstawę odpowiedzialności.

Powstaje zatem pytanie, dlaczego ta sama czynność nie została odpowiednio wyodrębniona wcześniej, gdy jej wykonanie mogło zapobiec awarii.

Nie można z tego pytania wyprowadzić automatycznego domniemania winy wynajmującego. Można natomiast uznać je za istotny element oceny jego wcześniejszej staranności oraz wiarygodności proponowanej wykładni umowy.

Asymetria pierwotna polega na tym, że profesjonalizm najemcy ma uzasadniać szerszy zakres jego obowiązków.

Asymetria wtórna polega na tym, że profesjonalizm wynajmującego staje się podstawą pytania o wcześniejsze określenie i zakomunikowanie tych obowiązków.

Asymetria temporalna ujawnia natomiast, że obowiązek szczegółowo artykułowany po wystąpieniu szkody niekoniecznie był równie wyraźnie obecny w praktyce wykonywania umowy.

W ten sposób trzy poziomy analizy wzajemnie się uzupełniają.

Nie prowadzą one do automatycznego odwrócenia odpowiedzialności, lecz do przywrócenia konieczności zbadania całej struktury zobowiązania.

11. Falsyfikowalność modelu

Proponowana koncepcja wymaga określenia warunków, w których może zostać podważona.

Hipoteza retrospektywnej ekspansji obowiązku zostanie osłabiona, jeżeli zostanie wykazane, że konserwacja wynikała wprost z właściwych przepisów, jednoznacznej treści umowy albo z ustalonego sposobu jej wykonywania.

Podobnie będzie, gdy najemca otrzymał instrukcję urządzenia, był informowany o wymaganych przeglądach lub samodzielnie organizował konserwację w okresie poprzedzającym awarię.

Znaczenie może mieć również to, że obowiązek konserwacji był obiektywnie rozpoznawalny bez dodatkowych informacji ze strony wynajmującego.

Z drugiej strony hipoteza zostanie wzmocniona, jeżeli dokumenty i wcześniejsze zachowania stron potwierdzą brak odrębnego traktowania konserwacji, a jej samodzielny charakter pojawi się dopiero w argumentacji dotyczącej odpowiedzialności za awarię.

Szczególnie istotne będzie ustalenie, czy wcześniejsza praktyka wykonywania umowy odpowiadała późniejszej interpretacji.

Tak rozumiana falsyfikowalność nie oznacza mechanicznego przeniesienia metod nauk przyrodniczych do wykładni prawa. Stanowi postulat formułowania hipotez interpretacyjnych w sposób umożliwiający ich konfrontację z konkretnymi faktami i dokumentami.[10]

12. Wnioski. Od milczenia do odpowiedzialności

Temporalna asymetria artykulacji obowiązku ujawnia szczególną słabość niektórych konstrukcji odpowiedzialności kontraktowej.

Polega ona na traktowaniu późniejszej precyzji argumentacji jako wystarczającego uzasadnienia wcześniejszego zakresu zobowiązania.

Tymczasem zobowiązanie musi być oceniane w odniesieniu do źródeł i okoliczności istniejących w okresie, którego dotyczy zarzucane naruszenie.

Późniejsza interpretacja może prawidłowo odtworzyć wcześniejszy obowiązek, ale nie może samodzielnie zastąpić podstawy jego istnienia.

W przypadku obowiązków technicznych szczególnego znaczenia nabiera odróżnienie naprawy od konserwacji, a także uwzględnienie informacji i warunków koniecznych do prawidłowego wykonywania określonych czynności.

Profesjonalizm strony formułującej zarzut nie przesądza o jej odpowiedzialności, lecz może uzasadniać ocenę, czy wcześniej należycie określiła i zakomunikowała wymagania, na które następnie się powołuje.

Ostatecznie proponowana koncepcja prowadzi do następującej tezy:

Im większe znaczenie normatywne strona przypisuje określonemu obowiązkowi ex post, tym istotniejsze staje się zbadanie jego źródła, wcześniejszej artykulacji oraz operacyjnej wykonalności ex ante.

Nie jest to zasada, zgodnie z którą każdy obowiązek niewymieniony wcześniej przestaje istnieć. Jest to zasada metodologiczna chroniąca przed utożsamieniem retrospektywnej argumentacji z rzeczywistą treścią wcześniejszego zobowiązania.

W perspektywie ius operativum można ją ująć jeszcze szerzej:

Odpowiedzialność za przeszłe zaniechanie nie może być konstruowana wyłącznie z perspektywy wiedzy i znaczeń powstałych po zdarzeniu. Musi zostać odniesiona do obowiązku, który rzeczywiście istniał wcześniej, oraz do warunków, w których miał być wykonywany.

Przypisy

[1] Ustawa z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, art. 65 § 1–2. Zob. także Z. Radwański, Wykładnia oświadczeń woli składanych indywidualnym adresatom, Ossolineum, Wrocław 1992.

[2] Kodeks cywilny, art. 355 § 1–2. Profesjonalny charakter działalności wpływa na ocenę należytej staranności, ale nie stanowi samodzielnej podstawy ustanawiania dowolnych obowiązków.

[3] Kodeks cywilny, art. 354 § 1–2. Przepis reguluje wykonywanie zobowiązania oraz obowiązek współdziałania wierzyciela.

[4] Kodeks cywilny, art. 662 § 1–2 i art. 681. Przepisy dotyczą odpowiednio obowiązków utrzymania rzeczy w stanie przydatnym do umówionego użytku oraz drobnych napraw obciążających najemcę lokalu.

[5] Ustawa z 21 czerwca 2001 r. o ochronie praw lokatorów, mieszkaniowym zasobie gminy i o zmianie Kodeksu cywilnego, art. 6b ust. 2 pkt 4. Przepis wymienia naprawę i konserwację określonych urządzeń, w tym podgrzewaczy wody. Jego zastosowanie zależy od zakresu przedmiotowego ustawy.

[6] B. Fischhoff, „Hindsight ≠ Foresight: The Effect of Outcome Knowledge on Judgment Under Uncertainty”, Journal of Experimental Psychology: Human Perception and Performance, 1975, t. 1, nr 3, s. 288–299.

[7] Kodeks cywilny, art. 6; ustawa z 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, art. 232. W sprawach dotyczących odpowiedzialności kontraktowej należy ponadto uwzględniać szczególną konstrukcję art. 471 KC.

[8] Kodeks postępowania cywilnego, art. 278 § 1. Dowód z opinii biegłego dotyczy okoliczności wymagających wiadomości specjalnych; wykładnia umowy i rozstrzygnięcie o prawnym rozkładzie obowiązków należą do sądu.

[9] N. Luhmann, Das Recht der Gesellschaft, Suhrkamp, Frankfurt am Main 1993. Odwołanie dotyczy ogólnej inspiracji systemowej; koncepcja temporalnej asymetrii artykulacji obowiązku stanowi odrębną propozycję analityczną.

[10] K.R. Popper, The Logic of Scientific Discovery, Hutchinson, London 1959. Odwołanie do falsyfikowalności ma charakter metodologiczny i nie oznacza utożsamienia reguł wykładni prawa z procedurami eksperymentalnymi nauk przyrodniczych.



image

Temporalna asymetria konkretyzacji obowiązku

Od niepewności normatywnej ex ante do pozornej pewności odpowiedzialności ex post

Studium asymetrii normatywno-informacyjnej w stosunku najmu

Abstrakt

Przedmiotem opracowania jest mechanizm, w którym niedookreślona treść zobowiązania zostaje po wystąpieniu zdarzenia szkodowego przedstawiona jako obowiązek jednoznaczny, wcześniej istniejący i możliwy do wykonania. Analiza koncentruje się na stosunku najmu lokalu użytkowego, w którym umowa przewiduje wykonywanie przez najemcę bieżących napraw, natomiast po awarii urządzenia wynajmujący powołuje się na obowiązek jego konserwacji.

Punktem wyjścia jest rozróżnienie między nominalnym wskazaniem obowiązku, jego normatywnym ustanowieniem, operacyjną konkretyzacją oraz możliwością przypisania odpowiedzialności za zaniechanie. Szczególne znaczenie przypisano selektywnemu odwoływaniu się do art. 6b ustawy o ochronie praw lokatorów przy pominięciu art. 6a i 6c tej samej ustawy, a także relacji tych przepisów do art. 353¹, 65, 354, 355, 662 i 471 Kodeksu cywilnego.

Zasadnicza teza brzmi: niepewność dotycząca treści zobowiązania, istniejąca przed zdarzeniem, nie może zostać usunięta wyłącznie przez późniejsze twierdzenie jednej ze stron, że określone zachowanie było od początku oczywistym obowiązkiem drugiej strony.

1. Problem pierwotny: od obowiązku do jego nazwy

W klasycznym ujęciu odpowiedzialności kontraktowej rozumowanie rozpoczyna się od ustalenia treści zobowiązania, następnie przechodzi do oceny jego wykonania, a ostatecznie do przesłanek odpowiedzialności za niewykonanie lub nienależyte wykonanie.

W praktyce sporów prawnych sekwencja ta może jednak ulec odwróceniu.

Najpierw występuje zdarzenie niepożądane, na przykład awaria urządzenia. Następnie poszukuje się czynności, której wykonanie mogłoby zapobiec zdarzeniu. Wreszcie czynność tę określa się jako wcześniejszy obowiązek jednej ze stron.

Powstaje wówczas ryzyko utożsamienia dwóch odmiennych twierdzeń: „wykonanie określonej czynności mogło zapobiec awarii” oraz „określona strona była prawnie zobowiązana do wykonania tej czynności”.

Pierwsze twierdzenie ma charakter techniczno-przyczynowy. Drugie ma charakter normatywny. Nie istnieje między nimi automatyczne wynikanie.

Jeżeli po awarii bojlera zostaje stwierdzone, że określona czynność konserwacyjna mogła zapobiec uszkodzeniu, nie przesądza to jeszcze, że obowiązek jej wykonania obciążał najemcę. Konieczne pozostaje ustalenie źródła obowiązku, jego zakresu oraz warunków wykonywania.

Problem ten można określić jako odwrócenie porządku normatywno-kauzalnego: zamiast badać, czy naruszenie wcześniej istniejącego obowiązku spowodowało szkodę, rekonstruuje się domniemany obowiązek na podstawie późniejszej wiedzy o przyczynach szkody.

2. Wspólna konstrukcja najmu a odmienność jego funkcji

Najem mieszkalny i najem użytkowy realizują wspólny schemat konstrukcyjny określony w art. 659 KC. Wynajmujący zobowiązuje się oddać rzecz do używania, a najemca zobowiązuje się płacić czynsz.

Wspólnota konstrukcyjna nie oznacza jednak identyczności funkcjonalnej ani regulacyjnej.

Najem mieszkalny służy zaspokajaniu potrzeb mieszkaniowych i podlega szczególnym regulacjom ochronnym. Najem użytkowy może służyć prowadzeniu działalności gospodarczej, świadczeniu usług, magazynowaniu lub realizacji innych uzgodnionych celów.

Właśnie ta odmienność znajduje odzwierciedlenie w art. 662 § 1 KC, który odwołuje się do przydatności rzeczy do „umówionego użytku”. Ustawodawca nie definiuje zatem funkcjonalności rzeczy w oderwaniu od konkretnego stosunku prawnego.

Również art. 353¹ KC dopuszcza umowne kształtowanie stosunku zobowiązaniowego w granicach ustawy, właściwości stosunku i zasad współżycia społecznego.

Nie istnieje natomiast ogólna zasada, zgodnie z którą najemca komercyjny musi ponosić co najmniej taki zakres obowiązków jak najemca mieszkalny.

Takie twierdzenie zastępowałoby analizę właściwego reżimu prawnego nieuzasadnioną hierarchią odpowiedzialności pomiędzy różnymi funkcjonalnie postaciami najmu.

3. Paradoks selektywnej recepcji obowiązków

Szczególnie interesujący problem powstaje wtedy, gdy jedna ze stron stosunku najmu użytkowego odwołuje się do regulacji najmu mieszkalnego, aby uzasadnić rozszerzenie obowiązków drugiej strony.

Art. 6b ustawy o ochronie praw lokatorów określa obowiązki najemcy dotyczące utrzymywania lokalu, napraw i konserwacji wskazanych elementów wyposażenia. Nie jest to jednak przepis funkcjonujący w normatywnej izolacji.

Art. 6a określa obowiązki wynajmującego, natomiast art. 6c przewiduje sporządzenie przed wydaniem lokalu protokołu określającego stan techniczny i stopień zużycia instalacji oraz urządzeń. Z kolei art. 6f dopuszcza w określonych przypadkach odmienne umowne ukształtowanie obowiązków przewidzianych w art. 6a–6e.

Jeżeli z takiej konstrukcji wybiera się wyłącznie obowiązek konserwacji, powstaje asymetria interpretacyjna.

Najemca użytkowy miałby zostać obciążony standardem zaczerpniętym z najmu mieszkalnego, lecz bez równoczesnego uwzględnienia przewidzianych w tym modelu obowiązków wynajmującego.

Nie oznacza to, że art. 6c automatycznie obowiązuje w najmie użytkowym. Oznacza natomiast, że odwołanie się do szczególnego reżimu jako wzorca interpretacyjnego wymaga uzasadnienia wyboru tych jego elementów, które mają zostać uznane za relewantne.

W przeciwnym razie analogia przestaje być metodą wykładni, a staje się instrumentem jednostronnego rozszerzania odpowiedzialności.

4. Art. 6c jako mechanizm ograniczania niepewności ex ante

Znaczenie art. 6c wykracza poza jego bezpośrednią funkcję dokumentacyjną.

Przepis ten nakazuje stronom sporządzenie protokołu określającego stan techniczny i stopień zużycia instalacji oraz urządzeń przed wydaniem lokalu. Protokół stanowi podstawę rozliczeń przy jego zwrocie.

Ustawodawca przyjmuje zatem, że ocena późniejszego stanu rzeczy wymaga odniesienia do stanu początkowego.

Jest to rozwiązanie o wyraźnej strukturze temporalnej: wiedza o stanie rzeczy zostaje utrwalona przed rozpoczęciem eksploatacji, aby ograniczyć możliwość późniejszego przypisywania stronom odpowiedzialności za stan, którego pochodzenie pozostaje nieustalone.

Nie można jednak utożsamiać protokołu z instrukcją konserwacji. Art. 6c nie wymaga wskazania wszystkich czynności serwisowych ani terminów ich wykonywania.

Jego znaczenie dla analizowanego problemu jest inne: ujawnia, że odpowiedzialność za stan techniczny urządzenia wymaga uwzględnienia historii tego urządzenia, a nie wyłącznie jego stanu po awarii.

Jeżeli nie ustalono stanu początkowego bojlera, mogą powstać trudności z rozróżnieniem uszkodzeń wynikających z wcześniejszego zużycia, wad istniejących przed wydaniem lokalu, zwykłej eksploatacji i późniejszych zaniedbań.

Brak protokołu nie rozstrzyga automatycznie o odpowiedzialności. Zmienia jednak sytuację dowodową, zwłaszcza gdy strona dochodząca roszczenia opiera się na twierdzeniu, że urządzenie uległo uszkodzeniu wskutek określonego zaniechania najemcy.

5. Strukturalna asymetria informacji

W relacji najmu strony nie zawsze dysponują taką samą wiedzą o rzeczy.

Wynajmujący może posiadać informacje o historii urządzenia, jego wieku, wcześniejszych awariach, naprawach, przeglądach i zaleceniach producenta. Najemca uzyskuje natomiast dostęp do rzeczy w określonym momencie i często poznaje jej właściwości przede wszystkim przez bieżące użytkowanie.

Nie jest to reguła bezwyjątkowa. Najemca może być profesjonalnym użytkownikiem urządzenia, a wynajmujący może nie dysponować szczególną wiedzą techniczną. Istotne jest rzeczywiste rozmieszczenie informacji w konkretnym stosunku prawnym.

Asymetria pojawia się wtedy, gdy jedna strona dysponuje informacjami niezbędnymi do określenia wymaganego zachowania, lecz informacje te nie zostają udostępnione drugiej stronie, a następnie brak określonego zachowania zostaje wykorzystany jako podstawa roszczenia.

Można wyróżnić trzy postaci takiej asymetrii.

Asymetria epistemiczna zachodzi, gdy jedna strona wie więcej o urządzeniu i jego wymaganiach technicznych.

Asymetria normatywna występuje, gdy zakres obowiązków zostaje określony w sposób niejednoznaczny, a strony przypisują mu odmienne znaczenia.

Asymetria temporalna powstaje, gdy jedna ze stron dopiero po wystąpieniu szkody przedstawia szczegółową interpretację obowiązku, którego wcześniej nie artykułowała w taki sposób.

Szczególne ryzyko występuje wówczas, gdy wszystkie trzy asymetrie nakładają się na siebie.

W takim układzie najemca może zostać obciążony odpowiedzialnością za niewykonanie czynności, której normatywne przypisanie oraz techniczna treść zostały skonkretyzowane dopiero po zdarzeniu.

Nie oznacza to jeszcze, że roszczenie jest bezzasadne. Oznacza natomiast konieczność odtworzenia warunków, w których obowiązek miał być wykonywany.

6. Konserwacja jako pojęcie nominalne

W analizowanym przypadku szczególne znaczenie ma słowo „konserwacja”.

Jest ono nazwą rodzajową obejmującą różne czynności służące zachowaniu sprawności urządzenia. Jego znaczenie techniczne zależy jednak od rodzaju urządzenia, konstrukcji, warunków eksploatacji i wymagań producenta.

Konserwacja bojlera może oznaczać na przykład kontrolę określonych elementów, usuwanie osadów, sprawdzanie zabezpieczeń albo wymianę części eksploatacyjnych. Nie oznacza to, że każda z tych czynności była wymagana w rozpatrywanym przypadku.

Samo użycie słowa „konserwacja” nie przesądza, którą czynność należało wykonać.

Powstaje tutaj zasadnicze rozróżnienie:

image

Przejście od \(N\) do \(O\) wymaga ustalenia podstawy prawnej i wykładni zobowiązania. Przejście od \(O\) do \(W\) wymaga określenia sposobu jego wykonania w danych okolicznościach.

Jeżeli strona poprzestaje na stwierdzeniu, że najemca „nie wykonywał konserwacji”, nie wskazując wymaganej czynności, to przedstawia twierdzenie rodzajowe, które wymaga dalszej konkretyzacji.

Powtarzanie tej nazwy w kolejnych pismach procesowych nie stanowi samoistnego potwierdzenia treści obowiązku.

W perspektywie ius operativum można mówić o nominalnej reprodukcji powinności: wielokrotne użycie tej samej nazwy wytwarza wrażenie trwałości obowiązku, chociaż jego operacyjna treść nadal pozostaje przedmiotem ustalenia.

7. Paradoks późnej oczywistości

W tym miejscu dochodzimy do temporalnego centrum problemu.

Jeżeli obowiązek konserwacji był — jak twierdzi wynajmujący — oczywisty od początku stosunku najmu, to dlaczego jego konkretna treść nie została wcześniej wyrażona w umowie, instrukcji, korespondencji lub praktyce stron?

Nie jest to pytanie retoryczne, lecz pytanie dowodowe.

Możliwe są co najmniej dwa wyjaśnienia.

Pierwsze zakłada, że obowiązek rzeczywiście istniał i był obiektywnie rozpoznawalny, choć nie został wyraźnie opisany. Jego późniejsza artykulacja stanowiłaby wówczas rekonstrukcję wcześniejszej powinności.

Drugie zakłada, że dopiero awaria doprowadziła do sformułowania oczekiwania, które następnie przedstawiono jako obowiązujące od początku.

Obie sytuacje mogą z zewnątrz wyglądać podobnie. W obu po awarii pojawia się twierdzenie o wcześniejszym obowiązku konserwacji.

Różnica jest jednak zasadnicza: w pierwszej późniejsza wypowiedź odtwarza wcześniejszą normę, w drugiej nadaje nowemu oczekiwaniu pozór wcześniejszego obowiązywania.

Dlatego późniejsza pewność interpretacyjna nie jest sama przez się dowodem wcześniejszej określoności zobowiązania.

Paradoks późnej oczywistości polega na tym, że obowiązek, którego treści nie artykułowano podczas wykonywania umowy, zostaje po zdarzeniu przedstawiony jako tak oczywisty, iż jego wcześniejsze wyjaśnienie miałoby być zbędne.

8. Profesjonalizm i obowiązek współdziałania

Art. 354 KC wymaga wykonywania zobowiązania zgodnie z jego treścią, celem społeczno-gospodarczym oraz właściwymi zasadami i zwyczajami. Paragraf drugi przewiduje współdziałanie wierzyciela przy wykonaniu zobowiązania.

Art. 355 § 2 KC nakazuje uwzględniać zawodowy charakter działalności przy ocenie należytej staranności dłużnika.

Przepisy te nie tworzą automatycznego obowiązku przekazywania książki konserwacji każdego urządzenia. Mogą jednak mieć znaczenie przy ustalaniu, czy strony prawidłowo współdziałały w wykonywaniu istniejących zobowiązań.

Jeżeli wynajmujący oczekiwał wykonywania szczególnych czynności serwisowych, których zakres zależał od właściwości konkretnego bojlera, znaczenie może mieć to, czy przekazał dostępne informacje, dokumentację lub zalecenia techniczne.

Jednocześnie najemca, zwłaszcza profesjonalny, nie zawsze może usprawiedliwiać niewykonanie zwykłych, obiektywnie wymaganych czynności wyłącznie brakiem instrukcji otrzymanej od wynajmującego.

Ocena musi więc obejmować zarówno powinność informacyjną i współdziałanie wynajmującego, jak i należytą staranność najemcy.

Zasadnicza teza brzmi:

Profesjonalizm nie może być wykorzystywany wyłącznie jako argument zwiększający obowiązki jednej strony, z pominięciem znaczenia profesjonalnej staranności drugiej strony w organizowaniu wykonywania umowy.

Nie oznacza to symetrii samych obowiązków. Oznacza symetrię metody ich oceny.

9. Niepewność obowiązku a granice odpowiedzialności kontraktowej

W art. 471 KC odpowiedzialność została powiązana z niewykonaniem lub nienależytym wykonaniem zobowiązania. Aby zatem przypisać odpowiedzialność za zaniechanie konserwacji, należy ustalić, że określone zachowanie rzeczywiście należało do treści zobowiązania.

Nie można utożsamiać trzech odmiennych okoliczności: technicznej potrzeby wykonania czynności, prawnego obowiązku jej wykonania przez konkretną stronę oraz odpowiedzialności za skutki jej niewykonania.

Techniczna konieczność konserwacji może zostać ustalona przez biegłego. Jej istnienie nie rozstrzyga jednak samodzielnie, kto był prawnie zobowiązany do wykonania tej czynności.

Nawet gdy obowiązek zostanie ustalony, pozostaje kwestia związku przyczynowego ze szkodą, określona w art. 361 § 1 KC, oraz pozostałych przesłanek odpowiedzialności kontraktowej.

Można przedstawić to jako sekwencję:

image

Przy czym każda relacja wymaga odpowiedniego uzasadnienia.

Jeżeli nie ustalono obowiązku \(O\), samo wykazanie, że czynność \(C\) mogła zapobiec szkodzie \(S\), nie pozwala jeszcze przypisać najemcy odpowiedzialności kontraktowej.

Istotne jest również rozróżnienie ciężaru dowodu i ciężaru wykazania braku odpowiedzialności. Wierzyciel dochodzący odszkodowania powinien wykazać fakty uzasadniające istnienie i naruszenie zobowiązania, szkodę oraz związek przyczynowy. Art. 471 KC przewiduje natomiast szczególną konstrukcję odpowiedzialności, w której dłużnik może uwolnić się od odpowiedzialności, wykazując, że niewykonanie lub nienależyte wykonanie wynikało z okoliczności, za które nie ponosi odpowiedzialności.

Dlatego nie należy twierdzić, że powód zawsze musi odrębnie udowodnić winę pozwanego. Kluczowe jest natomiast to, że nie może zastąpić wykazania naruszenia zobowiązania samym twierdzeniem o technicznej potrzebie konserwacji.

10. Od asymetrii informacyjnej do asymetrii odpowiedzialności

Dotychczasowa analiza pozwala wyróżnić szczególny mechanizm.

W pierwszej fazie strony zawierają umowę, której postanowienia określają obowiązki na pewnym poziomie ogólności. Najemca przyjmuje obowiązek bieżących napraw, lecz szczególna konserwacja urządzenia nie zostaje wyraźnie opisana.

W drugiej fazie następuje wykonywanie umowy. Jeżeli nie dochodzi do wymiany informacji dotyczących konserwacji, strony mogą funkcjonować przy odmiennych wyobrażeniach o zakresie swoich obowiązków.

W trzeciej fazie występuje awaria.

W czwartej fazie wynajmujący przedstawia określoną czynność konserwacyjną jako wcześniejszy obowiązek najemcy.

W piątej fazie powstaje ryzyko, że późniejsza interpretacja zostanie potraktowana jako wystarczający dowód treści zobowiązania istniejącego od początku.

Ten ostatni etap stanowi zasadniczy problem.

image

Drugi porządek nie jest z definicji błędny. Staje się wadliwy, jeżeli pomija niezależne ustalenie wcześniejszego źródła i treści obowiązku.

W tym sensie asymetria informacyjna może zostać przekształcona w asymetrię odpowiedzialności: jedna strona nie określa wcześniej swojego oczekiwania, lecz później wykorzystuje jego niespełnienie jako argument przeciwko drugiej.

Nie każde takie zachowanie stanowi naruszenie prawa. Jednak sądowa ocena odpowiedzialności powinna zapobiegać utożsamieniu późniejszej interpretacji z wcześniej istniejącą normą.

11. Ius operativum: tożsamość obowiązku poprzez jego wykonalność

W perspektywie ius operativum obowiązek prawny nie powinien być rozpatrywany wyłącznie jako nazwa lub abstrakcyjna powinność. Istotna jest również możliwość ustalenia zachowania, którego wykonanie realizuje dany obowiązek.

Nie oznacza to, że każda norma musi zawierać techniczną instrukcję działania. Prawo często operuje standardami ogólnymi, których treść zostaje doprecyzowana przez okoliczności, zwyczaje, wiedzę zawodową i wykładnię.

Jednak nawet obowiązek sformułowany ogólnie musi pozwalać na ustalenie kryterium prawidłowego zachowania.

Możemy zatem zaproponować następującą definicję:

Operacyjna określoność obowiązku oznacza możliwość ustalenia, na podstawie źródeł prawnie relewantnych oraz okoliczności istniejących w czasie jego wykonywania, jakie zachowanie było wymagane od zobowiązanego podmiotu.

Tak rozumiana określoność nie wymaga zawsze pisemnej instrukcji. Wymaga natomiast, aby kryterium powinnego zachowania nie było wyłącznie produktem późniejszego roszczenia.

Prowadzi to do rozróżnienia dwóch form konkretyzacji.

Konkretyzacja rekonstrukcyjna polega na odtworzeniu obowiązku, który istniał wcześniej, choć był wyrażony ogólnie.

Konkretyzacja konstytutywna polega na nadaniu określonemu zachowaniu statusu obowiązku dopiero w wyniku późniejszej interpretacji, bez wystarczającej podstawy pozwalającej ustalić jego wcześniejsze istnienie.

Pierwsza może stanowić prawidłową metodę wykładni zobowiązania. Druga, jeżeli służy przypisaniu odpowiedzialności za wcześniejsze zaniechanie, prowadzi do niedopuszczalnego pomieszania tworzenia obowiązku z ustalaniem jego naruszenia.

W tym miejscu pojawia się zasadnicza teza ontologiczna:

Tożsamość obowiązku w czasie nie może być utożsamiona z ciągłością jego nazwy. Musi obejmować ciągłość normatywnie ustalalnej treści.

Słowo „konserwacja” może pojawiać się wielokrotnie w dokumentach procesowych. Nie dowodzi to jednak, że wszystkie jego późniejsze znaczenia odpowiadają temu samemu obowiązkowi istniejącemu w chwili zawarcia umowy.

12. Studium przypadku: bojler w lokalu użytkowym

Zastosujmy przedstawioną konstrukcję do rozpatrywanego sporu.

Przyjmijmy następujące okoliczności wymagające oceny dowodowej: umowa najmu lokalu użytkowego przewidywała obowiązek wykonywania bieżących napraw przez najemcę; nie zawierała wyraźnego postanowienia o specjalistycznej konserwacji bojlera; według przedstawionego opisu wynajmujący nie przekazał dokumentacji określającej wymagane czynności konserwacyjne; po awarii urządzenia powołał się na obowiązek konserwacji, odwołując się między innymi do regulacji najmu mieszkalnego.

Pierwszym etapem analizy powinno być ustalenie treści umowy w świetle art. 65 KC oraz właściwych przepisów regulujących najem, w szczególności art. 662 i 681 KC.

Drugim etapem powinno być określenie, jakie czynności techniczne były rzeczywiście wymagane dla danego urządzenia. Wymaga to uwzględnienia jego rodzaju, wieku, konstrukcji, sposobu eksploatacji oraz właściwych standardów technicznych.

Trzecim etapem jest ustalenie, czy czynności te należały do obowiązków najemcy, czy wynajmującego. Sam fakt, że były technicznie potrzebne, nie przesądza tego rozkładu.

Czwarty etap obejmuje ocenę rozpoznawalności obowiązku. Należy ustalić, czy najemca mógł, przy zachowaniu wymaganej staranności, wiedzieć, jakie działania powinien podejmować.

Piąty etap dotyczy przyczyn awarii oraz ewentualnego związku pomiędzy niewykonaniem określonej czynności a uszkodzeniem bojlera.

Dopiero po przeprowadzeniu takiej analizy możliwe jest dokonanie prawnej oceny odpowiedzialności.

W tym kontekście argument oparty na art. 6b ustawy lokatorskiej nie może zastąpić żadnego z powyższych etapów. Co więcej, jeżeli powód wykorzystuje tę ustawę jako model interpretacyjny, powinien uzasadnić, dlaczego odwołuje się do obowiązków najemcy, a pomija obowiązki wynajmującego i dokumentacyjny mechanizm przewidziany w art. 6c.

Najważniejsze jest jednak nie to, czy sporządzono protokół analogiczny do art. 6c, lecz czy istnieją wystarczające podstawy do ustalenia wcześniejszego obowiązku wykonania konkretnej konserwacji oraz odpowiedzialności za jego naruszenie.

13. Wnioski: granica między interpretacją a retrospektywną produkcją obowiązku

Przeprowadzona analiza prowadzi do wniosku, że zasadniczym problemem nie jest samo posługiwanie się pojęciem „konserwacja”, lecz sposób, w jaki pojęcie to zostaje wykorzystane do przypisania odpowiedzialności.

Jeżeli jego treść może zostać ustalona na podstawie wcześniejszych źródeł prawnych, postanowień umowy, właściwych standardów technicznych i okoliczności wykonywania zobowiązania, późniejsza konkretyzacja może być prawidłowa.

Jeżeli natomiast dopiero po awarii pojawia się nowe, szczegółowe oczekiwanie, którego wcześniejszego istnienia nie można wykazać, nie wolno traktować samego oczekiwania jako dowodu naruszenia zobowiązania.

Ostatecznie można sformułować trzy powiązane tezy.

Teza normatywna: szczególne obowiązki najemcy mieszkalnego nie stanowią automatycznego minimalnego zakresu obowiązków najemcy użytkowego.

Teza epistemiczna: późniejsza wiedza o przyczynach awarii nie jest tożsama z wiedzą, którą zobowiązany powinien był posiadać przed jej wystąpieniem.

Teza operacyjna: ogólna nazwa obowiązku nie zastępuje ustalenia jego treści, zakresu, podmiotu zobowiązanego i warunków wykonania.

Z tych trzech tez wynika zasada syntetyczna:

Niepewność normatywna istniejąca ex ante nie może zostać automatycznie przekształcona ex post w pewność odpowiedzialności.

Późniejsza konkretyzacja obowiązku jest dopuszczalna jako rekonstrukcja wcześniejszej powinności, lecz nie jako samodzielne źródło odpowiedzialności za przeszłe zaniechanie.

W perspektywie ius operativum jest to również zasada zachowania temporalnej tożsamości zobowiązania: obowiązek, którego naruszenie oceniamy dzisiaj, musi dać się zidentyfikować jako obowiązek istniejący w czasie, w którym oczekiwano jego wykonania.

Przypisy i podstawy źródłowe

1. Ustawa z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, art. 65 — wykładnia oświadczeń woli i umów; art. 353¹ — zasada swobody umów.

2. Tamże, art. 354 § 1–2 — wykonywanie zobowiązań i współdziałanie wierzyciela; art. 355 § 1–2 — należyta staranność, w tym staranność zawodowa.

3. Tamże, art. 659 — konstrukcja umowy najmu; art. 662 § 1–2 — utrzymanie rzeczy w stanie przydatnym do umówionego użytku i drobne nakłady najemcy.

4. Tamże, art. 681 — przykładowe drobne nakłady obciążające najemcę lokalu. Zob. także art. 663–664 dotyczące napraw i wad rzeczy najętej.

5. Ustawa z 21 czerwca 2001 r. o ochronie praw lokatorów, mieszkaniowym zasobie gminy i o zmianie Kodeksu cywilnego, art. 6a–6c oraz 6f — podział obowiązków wynajmującego i najemcy, protokół stanu technicznego oraz dopuszczalność odmiennego uregulowania określonych obowiązków.

6. Kodeks cywilny, art. 6 — ciężar dowodu; art. 361 § 1 — adekwatny związek przyczynowy; art. 471 — odpowiedzialność za niewykonanie lub nienależyte wykonanie zobowiązania.

7. Kodeks postępowania cywilnego, art. 278 § 1 — dowód z opinii biegłego w wypadkach wymagających wiadomości specjalnych. Opinia techniczna nie zastępuje prawnej kwalifikacji obowiązku przez sąd.

8. Baruch Fischhoff, „Hindsight ≠ Foresight: The Effect of Outcome Knowledge on Judgment Under Uncertainty”, Journal of Experimental Psychology: Human Perception and Performance, 1975, t. 1, nr 3, s. 288–299. Badania nad błędem retrospekcji stanowią użyteczne tło metodologiczne, nie zaś samodzielną podstawę prawną.

9. Niklas Luhmann, Das Recht der Gesellschaft, Suhrkamp, Frankfurt am Main 1993. Odniesienie teoretyczne do prawa jako systemu operującego przez reprodukcję własnych rozróżnień i komunikacji.

10. Karl R. Popper, The Logic of Scientific Discovery, Hutchinson, London 1959. Odniesienie metodologiczne do wymogu formułowania twierdzeń poddających się sprawdzaniu; nie jest to źródło dogmatyki odpowiedzialności kontraktowej.



image


Autopoiesis alibi normatywnego

Od intencjonalnej nieokreśloności zobowiązania do retrospektywnej legitymizacji odpowiedzialności

Studium z zakresu ius operativum w świetle rzymskiej tradycji bona fides, zasady contra proferentem oraz zakazu venire contra factum proprium

Abstrakt

Przedmiotem opracowania jest szczególny mechanizm instrumentalizacji stosunku zobowiązaniowego, polegający na świadomym wytwarzaniu lub utrzymywaniu nieokreśloności obowiązków kontrahenta, a następnie wykorzystywaniu tej nieokreśloności do przypisania mu odpowiedzialności za zdarzenie, które nastąpiło w toku wykonywania umowy.

Mechanizm ten zostaje określony mianem autopoiesis alibi normatywnego. Jego istota polega na tym, że podmiot zobowiązany do określonego świadczenia organizuje relację kontraktową w sposób pozwalający mu zachować swobodę późniejszej interpretacji obowiązków drugiej strony. W razie wystąpienia szkody lub awarii nieokreśloność ta może zostać wykorzystana do skonstruowania argumentu uzasadniającego przeniesienie odpowiedzialności.

Analiza odwołuje się do rzymskiej tradycji bona fides, reguły ambiguitas contra stipulatorem est, zasady venire contra factum proprium oraz maksymy nemo auditur propriam turpitudinem allegans. Ich znaczenie zostaje rozpatrzone w świetle współczesnego polskiego prawa zobowiązań, w szczególności art. 5, 65, 353¹, 354, 355, 662 i 471 Kodeksu cywilnego.

Zasadnicza teza opracowania brzmi: podmiot nie powinien uzyskiwać korzyści prawnej z nieokreśloności zobowiązania, którą sam świadomie wytworzył lub utrzymywał, jeżeli następnie wykorzystuje ją do retrospektywnego rozszerzenia odpowiedzialności kontrahenta.

1. Uczciwość kontraktowa jako problem organizacji zobowiązania

Uczciwość w stosunkach zobowiązaniowych nie sprowadza się do powstrzymywania od składania fałszywych oświadczeń. Obejmuje również sposób organizowania relacji prawnej, w której strony mają wykonywać wzajemne świadczenia przez określony czas.

W stosunku zobowiązaniowym rozciągniętym w czasie istotne znaczenie ma możliwość ustalenia, jakie zachowania są wymagane od poszczególnych uczestników. Jeżeli jedna ze stron posiada przewagę informacyjną lub faktyczną możliwość kształtowania treści umowy, może wpływać nie tylko na formalny podział obowiązków, lecz także na stopień ich określoności.

Powstaje wówczas pytanie, czy strona, która pozostawiła zakres obowiązków drugiego uczestnika w stanie niejasności, może następnie wykorzystać tę niejasność jako podstawę roszczenia.

Problem nie dotyczy każdej nieprecyzyjnej umowy. Prawo zobowiązań posługuje się licznymi standardami ogólnymi, takimi jak należyta staranność, zwykłe używanie rzeczy czy drobne nakłady. Ich treść może zostać ustalona na podstawie ustawy, wykładni umowy, zwyczajów i okoliczności konkretnego stosunku prawnego.

Istotna różnica pojawia się wtedy, gdy niedookreślenie przestaje być naturalną cechą języka prawnego, a staje się świadomie utrzymywanym instrumentem przewagi jednej strony.

Niejasność może bowiem pełnić dwie odmienne funkcje. Może być problemem wymagającym rozwiązania przez wykładnię albo zasobem strategicznym, którego utrzymanie pozwala jednej stronie zachować możliwość późniejszego wyboru korzystnej interpretacji.

W drugim przypadku nie mamy już do czynienia wyłącznie z niedoskonałością redakcyjną umowy. Mamy do czynienia z potencjalnym mechanizmem organizowania odpowiedzialności.

2. Autopoiesis alibi normatywnego — propozycja definicji

Przez autopoiesis alibi normatywnego rozumiem mechanizm, w którym podmiot uczestniczący w stosunku zobowiązaniowym świadomie wytwarza lub utrzymuje nieokreśloność zakresu obowiązków kontrahenta, a następnie wykorzystuje tę nieokreśloność do uzasadnienia własnego stanowiska o braku odpowiedzialności albo o odpowiedzialności drugiej strony.

Pojęcie autopoiesis ma tutaj znaczenie teoretyczne. Oznacza proces reprodukowania określonej struktury argumentacyjnej przez jej własne kolejne zastosowania. Nie jest to termin ustawowy ani samodzielna kategoria odpowiedzialności cywilnej.

Alibi normatywne nie polega koniecznie na stworzeniu fałszywego dokumentu czy wypowiedzeniu nieprawdziwego twierdzenia. Może polegać na zachowaniu takiej organizacji stosunku prawnego, w której brak jednoznacznego podziału obowiązków pozwala po wystąpieniu zdarzenia przedstawiać odpowiedzialność drugiej strony jako oczywistą.

Mechanizm ten można opisać w czterech fazach.

W pierwszej fazie następuje organizacja niepewności ex ante. Podmiot mający wpływ na treść umowy pozostawia określony zakres obowiązków niewyjaśniony.

W drugiej fazie występuje reprodukcja niepewności w praktyce. Strony wykonują umowę bez doprecyzowania spornego zagadnienia, a niejasność utrwala się jako element funkcjonowania stosunku prawnego.

W trzeciej fazie dochodzi do zdarzenia aktywującego — awarii, szkody lub innego zakłócenia wykonywania zobowiązania.

W czwartej fazie pojawia się retrospektywna konkretyzacja obowiązku. Podmiot, który wcześniej nie usuwał niejasności, przedstawia określoną interpretację jako obowiązującą od początku, a następnie wyprowadza z niej konsekwencje prawne korzystne dla siebie.

Autopoietyczny charakter mechanizmu polega na tym, że wcześniejsza nieokreśloność zostaje wykorzystana jako warunek późniejszej elastyczności interpretacyjnej. Późniejsza interpretacja ma natomiast legitymizować wcześniejszą organizację stosunku prawnego.

Powstaje zamknięty obieg: niedookreślenie umożliwia przerzucenie odpowiedzialności, a przerzucenie odpowiedzialności przedstawiane jest jako dowód, że zakres obowiązków był od początku prawidłowo ustalony.

3. Bona fides — uczciwość jako zasada wykonywania zobowiązań

Rzymska tradycja bona fides stanowi jeden z najważniejszych punktów odniesienia dla oceny tego mechanizmu. W prawie rzymskim istniały kontrakty oceniane według standardu dobrej wiary, a formuła ex fide bona pozwalała uwzględniać nie tylko literalną treść zobowiązania, lecz również wymagania uczciwego postępowania w danej relacji.

Nie należy jednak utożsamiać historycznej bona fides z nieograniczonym obowiązkiem szczegółowego wyjaśniania każdej potencjalnej niepewności. Jej znaczenie polega raczej na tym, że ocena stosunku zobowiązaniowego nie może zostać całkowicie oderwana od lojalności i wzajemnych uzasadnionych oczekiwań stron.

Współczesne polskie prawo nie zawiera jednej ogólnej normy powtarzającej dosłownie rzymską formułę ex fide bona. Funkcje pokrewne realizują między innymi art. 65 KC, dotyczący wykładni umów, oraz art. 354 KC, określający sposób wykonywania zobowiązań i obowiązek współdziałania wierzyciela.

W perspektywie ius operativum uczciwość kontraktowa oznacza zatem nie tylko zgodność zachowania z literalnie wyrażonym obowiązkiem, lecz także lojalne uczestnictwo w procesie umożliwiającym jego wykonanie.

Jeżeli wykonanie określonego świadczenia wymaga informacji pozostających w dyspozycji jednej strony, ocena lojalności kontraktowej może obejmować również sposób ich przekazywania.

Szczególnego znaczenia nabiera sytuacja, w której strona świadomie powstrzymuje się od wyjaśnienia wymagań, a następnie powołuje się na ich niespełnienie.

Taki model postępowania pozostaje w napięciu z ideą bona fides, ponieważ przekształca niepewność, która powinna być rozwiązywana w ramach współdziałania, w potencjalne źródło korzyści jednostronnej.

4. Ambiguitas contra stipulatorem est — ryzyko niejasności po stronie jej autora

Szczególnie bliska analizowanemu problemowi jest rzymska reguła:

Ambiguitas contra stipulatorem est.

Jej klasyczne sformułowanie pochodzi z fragmentu przypisywanego Celsusowi:

Cum quaeritur in stipulatione, quid acti sit, ambiguitas contra stipulatorem est.

Gdy powstaje pytanie o znaczenie zastrzeżenia, niejasność przemawia przeciwko stipulatorowi.[1]

Reguła ta należy do historycznych źródeł późniejszej zasady contra proferentem, zgodnie z którą nieusunięte niejasności postanowienia mogą być interpretowane przeciwko stronie odpowiedzialnej za jego sformułowanie.

Jej uzasadnienie nie ogranicza się do techniki wykładni. Zawiera również określoną intuicję dotyczącą sprawiedliwego rozłożenia ryzyka językowego: podmiot mający wpływ na sformułowanie postanowienia nie powinien bez uzasadnienia przerzucać skutków jego niejasności na drugą stronę.

Z punktu widzenia autopoiesis alibi normatywnego reguła ta ma znaczenie fundamentalne. Jeżeli bowiem strona mogłaby świadomie formułować obowiązki w sposób niejednoznaczny, a następnie wybierać po wystąpieniu szkody najkorzystniejsze dla siebie znaczenie, niejasność stałaby się instrumentem przewagi kontraktowej.

Reguła interpretacyjna przeciwdziała takiej sytuacji, ponieważ osłabia korzyść wynikającą z kontrolowania językowej nieokreśloności.

Należy jednak zachować istotne zastrzeżenie dogmatyczne. W polskim prawie zasada contra proferentem znajduje wyraźne ustawowe odzwierciedlenie w odniesieniu do niejednoznacznych postanowień wzorca umowy w relacjach konsumenckich, zgodnie z art. 385 § 2 KC. Nie można automatycznie przenosić tej regulacji na wszystkie stosunki między przedsiębiorcami.

W relacjach profesjonalnych podstawowe znaczenie zachowuje art. 65 KC, a autorstwo spornego postanowienia może stanowić jedną z okoliczności istotnych dla jego wykładni.

Nie zmienia to znaczenia samej idei: niejasność nie powinna stawać się jednostronnym zasobem interpretacyjnym podmiotu, który miał wpływ na jej powstanie.

5. Venire contra factum proprium — zakaz sprzeczności z własnym postępowaniem

Drugą zasadą istotną dla analizowanego mechanizmu jest venire contra factum proprium, rozumiana jako zakaz postępowania sprzecznego z własnym wcześniejszym zachowaniem.

Jej współczesna postać należy do tradycji cywilistycznej rozwijanej na podłożu prawa rzymskiego. Nie należy jednak przedstawiać jej jako jednej uniwersalnej reguły, która w każdym przypadku zakazuje zmiany stanowiska prawnego.

Zasadnicze znaczenie ma sytuacja, w której wcześniejsze zachowanie jednej strony wywołało u drugiej uzasadnione przekonanie dotyczące określonego stanu prawnego lub faktycznego, a późniejsza zmiana stanowiska prowadziłaby do nieuczciwego wykorzystania powstałego zaufania.

W analizowanym modelu problem ten pojawia się szczególnie wyraźnie.

Jeżeli wynajmujący przez długi czas zachowuje się tak, jakby określone czynności techniczne nie należały do obowiązków najemcy, a następnie po awarii twierdzi, że były one oczywistym obowiązkiem najemcy od początku, może powstać sprzeczność między wcześniejszą praktyką a późniejszym stanowiskiem.

Nie każde milczenie wynajmującego stanowi jednak zapewnienie o braku obowiązku. Konieczne jest ustalenie, czy jego zachowanie rzeczywiście mogło w danych okolicznościach wywołać uzasadnione zaufanie najemcy.

W tym sensie venire contra factum proprium nie służy karaniu za zmianę poglądu. Służy ochronie spójności zachowania w relacji, w której druga strona organizowała własne działania w oparciu o wcześniejszą praktykę kontrahenta.

Dla autopoiesis alibi normatywnego ma to znaczenie szczególne. Mechanizm ten zakłada bowiem możliwość przejścia od wcześniejszej nieokreśloności do późniejszej deklarowanej oczywistości.

Jeżeli wcześniejsze zachowanie strony uzasadniało inne rozumienie zobowiązania, późniejsza retrospektywna konkretyzacja może pozostawać w sprzeczności z zasadą lojalności kontraktowej.

6. Nemo auditur propriam turpitudinem allegans — granica korzystania z własnego nagannego zachowania

Trzecią zasadą jest maksyma:

Nemo auditur propriam turpitudinem allegans.

W tradycji prawniczej wyraża ona myśl, że podmiot nie powinien skutecznie powoływać się na własne naganne postępowanie w celu osiągnięcia korzyści prawnej.

Jej znaczenie dla analizowanego mechanizmu ujawnia się wtedy, gdy nieokreśloność obowiązków nie jest przypadkowa, lecz zostaje świadomie utrzymywana w celu późniejszego wykorzystania przeciwko kontrahentowi.

W takiej sytuacji wynajmujący nie tylko korzystałby z niejasności, ale sam uczestniczyłby w jej celowym wytwarzaniu.

Powstałby szczególny paradoks: podmiot, który przyczynił się do nieokreśloności obowiązku, przedstawiałby następnie tę nieokreśloność jako podstawę przypisania drugiej stronie odpowiedzialności za jego niewykonanie.

Maksyma nemo auditur pozwala uchwycić moralno-prawny wymiar takiej konstrukcji. Nie oznacza jednak, że każda niejasność umowy stanowi naganne zachowanie, ani że sama paremia tworzy odrębną podstawę oddalenia powództwa.

W polskim prawie podobne zagadnienia mogą być oceniane przede wszystkim przez wykładnię zobowiązania, zasady jego wykonywania oraz — w odpowiednich okolicznościach — zakaz nadużycia prawa podmiotowego określony w art. 5 KC.

Szczególnie istotne pozostaje wykazanie, że określona strona nie tylko korzysta z istniejącej niejasności, lecz świadomie przyczyniła się do jej powstania lub utrzymywania w sposób sprzeczny z wymaganiami lojalności kontraktowej.

7. Trzy zasady jako wspólny mechanizm ograniczania alibi normatywnego

Przedstawione zasady odnoszą się do różnych aspektów tego samego problemu.

image

Nie są to zasady o identycznym zakresie zastosowania ani jednakowej mocy normatywnej. Łączy je jednak wspólna intuicja: prawo nie powinno bezkrytycznie chronić korzyści osiąganej dzięki nielojalnemu wykorzystaniu własnego wcześniejszego postępowania.

W perspektywie ius operativum można zatem wyróżnić trzy granice instrumentalizacji zobowiązania.

Pierwsza dotyczy języka: podmiot nie powinien jednostronnie korzystać z niejasności, za której sformułowanie odpowiada.

Druga dotyczy czasu: późniejsze stanowisko nie powinno bez odpowiedniego uzasadnienia przeczyć wcześniejszej praktyce, która ukształtowała uzasadnione oczekiwania drugiej strony.

Trzecia dotyczy sprawczości: podmiot nie powinien osiągać korzyści przez powoływanie się na skutki własnego nagannego działania.

Właśnie na przecięciu tych trzech granic powstaje możliwość identyfikacji autopoiesis alibi normatywnego.

8. Studium przypadku: konserwacja bojlera w najmie użytkowym

Rozważmy stosunek najmu lokalu użytkowego, w którym umowa przewiduje obowiązek wykonywania bieżących napraw przez najemcę, lecz nie określa wprost obowiązku specjalistycznej konserwacji bojlera.

Wynajmujący ma co do zasady obowiązek oddania rzeczy w stanie przydatnym do umówionego użytku i utrzymywania jej w takim stanie przez czas trwania najmu, zgodnie z art. 662 § 1 KC. Jednocześnie najemcę obciążają drobne nakłady związane ze zwykłym używaniem rzeczy, a w przypadku najmu lokalu także drobne naprawy wskazane w art. 681 KC. Strony mogą w dopuszczalnych granicach umownie modyfikować rozkład obowiązków.

Po awarii bojlera wynajmujący powołuje się na obowiązek konserwacji, wskazując między innymi regulacje dotyczące najmu mieszkalnego.

Powstają wówczas dwa odrębne problemy.

Pierwszy dotyczy podstawy normatywnej obowiązku. Trzeba ustalić, czy określona czynność konserwacyjna należała do obowiązków najemcy na podstawie umowy, właściwych przepisów lub innych prawnie relewantnych okoliczności.

Drugi dotyczy sposobu wykorzystania niejasności. Trzeba zbadać, czy wynajmujący wcześniej przekazywał informacje dotyczące konserwacji, czy sam wykonywał określone czynności, jak strony rozumiały pojęcie bieżących napraw oraz czy późniejsze stanowisko odpowiada wcześniejszej praktyce.

Jeżeli wynajmujący przygotował umowę i pozostawił niejasne postanowienie dotyczące napraw, reguła contra proferentem może stanowić argument pomocniczy przy wykładni.

Jeżeli wcześniej zachowywał się w sposób uzasadniający przekonanie, że określone czynności należą do jego obowiązków, znaczenia nabiera venire contra factum proprium.

Jeżeli zaś zostałoby wykazane, że świadomie utrzymywał niejasność w celu późniejszego przeniesienia odpowiedzialności, aktualizuje się problem nielojalnego wykonywania uprawnień, ujmowany w tradycji bona fides i nemo auditur.

W żadnym z tych przypadków nie wystarcza jednak samo stwierdzenie, że dokumentacja konserwacyjna nie została przekazana. Konieczne jest ustalenie rzeczywistej treści obowiązków, zachowania stron oraz przyczyn awarii.

9. Asymetryczna analogia normatywna jako narzędzie alibi

Szczególnym wariantem analizowanego mechanizmu może być selektywne powoływanie się na przepisy dotyczące innego rodzaju stosunku prawnego.

W przypadku najmu użytkowego wynajmujący może argumentować, że skoro art. 6b ustawy o ochronie praw lokatorów przewiduje określone obowiązki konserwacyjne najemcy mieszkalnego, to najemca komercyjny nie może mieć obowiązków węższych.

Rozumowanie to nie wynika jednak z ogólnej zasady prawa. Najem mieszkalny i użytkowy mają wspólną konstrukcję umowy najmu, ale podlegają częściowo odmiennym reżimom normatywnym.

Co więcej, ustawa lokatorska określa również obowiązki wynajmującego w art. 6a oraz przewiduje w art. 6c sporządzenie protokołu dokumentującego stan techniczny i stopień zużycia instalacji oraz urządzeń przed wydaniem lokalu. Art. 6f dopuszcza zaś w określonych przypadkach odmienne umowne uregulowanie obowiązków.

Nie można więc przedstawiać art. 6b jako dowodu istnienia uniwersalnego minimalnego zakresu obowiązków każdego najemcy.

Jeżeli wynajmujący odwołuje się wyłącznie do tych elementów szczególnego reżimu, które rozszerzają obowiązki najemcy, a pomija jego własne obowiązki, powstaje problem asymetrycznej analogii normatywnej.

W kontekście autopoiesis alibi normatywnego mechanizm ten może pełnić funkcję wtórnej legitymizacji: niejasność pozostawiona w umowie zostaje po awarii uzupełniona jednostronnie wybranym fragmentem regulacji dotyczącej innego rodzaju najmu.

W efekcie późniejsze powołanie się na ustawę ma nadać wcześniejszej nieokreśloności pozór normatywnej oczywistości.

Nie oznacza to, że art. 6c automatycznie znajduje zastosowanie do najmu użytkowego. Oznacza jedynie, że argument odwołujący się do całościowego modelu najmu mieszkalnego nie może bez dodatkowego uzasadnienia abstrahować od jego struktury wzajemnych obowiązków.

10. Intencjonalność jako granica między niejasnością a nadużyciem

Najtrudniejszym elementem autopoiesis alibi normatywnego pozostaje kwestia intencjonalności.

Niejasność umowy może wynikać z niedbalstwa, uproszczenia redakcyjnego, niedostatecznej wiedzy technicznej albo nieprzewidzenia przyszłego zdarzenia. Żadna z tych sytuacji nie dowodzi sama przez się zamiaru wykorzystania niejasności przeciwko kontrahentowi.

Dlatego należy odróżnić trzy poziomy analizy.

Na poziomie pierwszym występuje obiektywna nieokreśloność obowiązku. Problem dotyczy wykładni umowy i ustalenia rzeczywistego zakresu zobowiązania.

Na poziomie drugim występuje świadome tolerowanie nieokreśloności. Strona wie o istniejącej niejasności, lecz nie podejmuje działań służących jej usunięciu. Znaczenie prawne takiego zachowania zależy od okoliczności, w szczególności obowiązków współdziałania i lojalności.

Na poziomie trzecim występuje instrumentalne projektowanie nieokreśloności. Strona świadomie zachowuje niejasność po to, aby w przyszłości uzyskać przewagę interpretacyjną lub przenieść odpowiedzialność.

Dopiero trzeci poziom odpowiada ścisłemu znaczeniu autopoiesis alibi normatywnego jako mechanizmu intencjonalnego.

W praktyce procesowej wykazanie takiego zamiaru wymagałoby odpowiednich dowodów. Mogłyby nimi być wcześniejsze wypowiedzi, korespondencja, sposób reagowania na pytania kontrahenta, historia wykonywania umowy oraz inne okoliczności wskazujące na świadome utrzymywanie niejasności.

Nie należy jednak uzależniać całej obrony najemcy od udowodnienia złej wiary wynajmującego.

Nawet jeżeli intencjonalności nie uda się wykazać, pozostaje podstawowe pytanie o istnienie konkretnego obowiązku, jego naruszenie oraz związek przyczynowy ze szkodą.

11. Temporalna tożsamość zobowiązania

W perspektywie ius operativum najważniejszą konsekwencją analizowanego problemu jest konieczność odróżnienia tożsamości nazwy obowiązku od tożsamości jego treści.

Obowiązek może być określony ogólnie, a następnie doprecyzowany w procesie wykładni. Nie oznacza to jednak, że każda późniejsza interpretacja może zostać automatycznie przypisana wcześniejszemu stanowi zobowiązania.

Prawidłowa rekonstrukcja obowiązku wymaga wykazania, że jego treść była możliwa do ustalenia na podstawie źródeł i okoliczności istniejących w czasie, w którym należało go wykonać.

Jeżeli po awarii bojlera wynajmujący twierdzi, że najemca miał wykonywać określone czynności konserwacyjne, trzeba ustalić, czy obowiązek taki rzeczywiście istniał przed awarią.

Nie wystarcza, że późniejsza wiedza techniczna pozwala wskazać działanie, które mogło zapobiec uszkodzeniu.

Nie wystarcza również wielokrotne powtarzanie nazwy „konserwacja” w toku procesu.

Konieczne pozostaje powiązanie wymaganej czynności z wcześniejszą treścią zobowiązania.

W tym sensie autopoiesis alibi normatywnego stanowi szczególny przypadek naruszenia temporalnej spójności argumentacji prawnej: późniejsze twierdzenie zostaje przedstawione jako potwierdzenie wcześniejszego obowiązku, mimo że samo jego wcześniejsze istnienie pozostaje przedmiotem sporu.

12. Wnioski: zakaz instrumentalizacji własnej nieokreśloności

Analiza rzymskiej tradycji bona fides, reguły ambiguitas contra stipulatorem est, zasady venire contra factum proprium oraz maksymy nemo auditur propriam turpitudinem allegans pozwala wskazać wspólny kierunek normatywny.

Prawo zobowiązań nie powinno sprzyjać takiemu organizowaniu relacji kontraktowych, w którym jedna strona świadomie zachowuje niejasność obowiązków drugiej strony, aby następnie wykorzystywać ją jako podstawę roszczeń lub zwolnienia z własnej odpowiedzialności.

Nie oznacza to obowiązku całkowitego usunięcia niepewności z każdej umowy. Oznacza natomiast, że niepewność nie powinna być instrumentalizowana w sposób sprzeczny z lojalnością kontraktową i uzasadnionym zaufaniem.

W perspektywie ius operativum można sformułować następującą zasadę:

Podmiot nie może skutecznie uzasadniać rozszerzenia odpowiedzialności kontrahenta samą nieokreślonością zobowiązania, którą świadomie wytworzył lub utrzymywał w celu uzyskania przewagi interpretacyjnej.

Jest to proponowana zasada teoretyczna, nie zaś odrębna norma ustawowa.

Jej sens można wyrazić jeszcze krócej:

Nie można czynić z własnej niejasności cudzego obowiązku, a z cudzego domniemanego obowiązku — własnego alibi.

Właśnie w tym zdaniu ujawnia się istota autopoiesis alibi normatywnego: próba przekształcenia świadomie zachowanej niepewności w mechanizm reprodukcji jednostronnej odpowiedzialności.

Przypisy

[1] Digesta Iustiniani, D. 34.5.26, Celsus: Cum quaeritur in stipulatione, quid acti sit, ambiguitas contra stipulatorem est. Reguła dotyczy historycznie interpretacji stypulacji i stanowi jedno ze źródeł późniejszej tradycji contra proferentem.

[2] Zob. Reinhard Zimmermann, The Law of Obligations: Roman Foundations of the Civilian Tradition, Oxford University Press, Oxford 1996. Opracowanie przedstawia rzymskie podstawy współczesnego prawa zobowiązań, w tym znaczenie dobrej wiary.

[3] Zob. Digesta Iustiniani, D. 50.17.203: Quod quis ex culpa sua damnum sentit, non intellegitur damnum sentire — reguła odnosząca się do szkody wynikającej z własnej winy. Nie stanowi ona bezpośredniego odpowiednika zakazu instrumentalnego wytwarzania niejasności, ale ilustruje znaczenie własnego zachowania podmiotu dla oceny skutków prawnych.

[4] Zob. Kodeks cywilny, art. 65 § 1–2 — wykładnia oświadczeń woli i umów; art. 353¹ — granice swobody umów.

[5] Tamże, art. 354 § 1–2 — sposób wykonywania zobowiązań i współdziałanie wierzyciela; art. 355 § 1–2 — należyta staranność, w tym staranność profesjonalna.

[6] Tamże, art. 5 — zakaz nadużycia prawa podmiotowego. Jego zastosowanie wymaga oceny konkretnych okoliczności; nie stanowi automatycznej sankcji za nieprecyzyjne sformułowanie umowy.

[7] Tamże, art. 662 § 1–2 i art. 681 — ustawowy podział obowiązków w stosunku najmu, z uwzględnieniem dopuszczalnych modyfikacji umownych.

[8] Ustawa z 21 czerwca 2001 r. o ochronie praw lokatorów, mieszkaniowym zasobie gminy i o zmianie Kodeksu cywilnego, art. 6a–6c oraz art. 6f — obowiązki stron najmu mieszkalnego, dokumentowanie stanu technicznego lokalu i możliwość odmiennego uregulowania określonych obowiązków.

[9] Kodeks cywilny, art. 6, art. 361 § 1 i art. 471 — ciężar dowodu, adekwatny związek przyczynowy oraz odpowiedzialność za niewykonanie lub nienależyte wykonanie zobowiązania.

[10] Zob. Baruch Fischhoff, „Hindsight ≠ Foresight: The Effect of Outcome Knowledge on Judgment Under Uncertainty”, Journal of Experimental Psychology: Human Perception and Performance, 1975, t. 1, nr 3, s. 288–299. Koncepcja błędu retrospekcji stanowi tło poznawcze dla analizy pozornej oczywistości obowiązku po wystąpieniu szkody.

[11] Zob. Niklas Luhmann, Das Recht der Gesellschaft, Suhrkamp, Frankfurt am Main 1993. Odniesienie do autopoietycznej teorii prawa ma charakter metodologiczny. Przedstawiona w niniejszym tekście koncepcja autopoiesis alibi normatywnego stanowi autorskie rozwinięcie, a nie termin przejęty z teorii Luhmanna.

[12] Na temat historycznych podstaw dobrej wiary w prawie rzymskim zob. również Max Kaser, Rolf Knütel, Sebastian Lohsse, Römisches Privatrecht, C.H. Beck, München. Zasady venire contra factum proprium i nemo auditur propriam turpitudinem allegans należy traktować jako formuły tradycji cywilistycznej, których współczesne znaczenie nie jest tożsame z istnieniem jednej, uniwersalnej normy prawa rzymskiego.




image

Dwa modele jednego zobowiązania. Temporalna rekonstrukcja umowy najmu i paradoks odwróconej odpowiedzialności

Studium z zakresu wykładni prawa zobowiązań, autonomii kontraktowej i epistemologii procesu cywilnego

Streszczenie

Przedmiotem opracowania jest problem retrospektywnej rekonstrukcji treści zobowiązania w sporze dotyczącym odpowiedzialności za awarię urządzenia technicznego w wynajmowanym lokalu użytkowym. Punktem wyjścia jest rozróżnienie między umową najmu jako rzeczywiście wykonywanym stosunkiem prawnym a jej modelem procesowym, konstruowanym po wystąpieniu szkody. Analiza koncentruje się na relacji przepisów Kodeksu cywilnego do ustawy o ochronie praw lokatorów, różnicy między naprawą, bieżącą naprawą i konserwacją, znaczeniu wieloletniej praktyki wykonywania umowy oraz roli dokumentacji technicznej w ustalaniu zakresu powinności stron.

Szczególne miejsce zajmuje paradoks odwróconej odpowiedzialności: strona, która wskazuje zaniedbanie konserwacyjne jako przyczynę awarii w celu wyłączenia własnej odpowiedzialności, może jednocześnie dostarczać argumentu przemawiającego przeciwko sobie, jeżeli obowiązek konserwacji należał do niej. Opracowanie proponuje pojęcia temporalnej stabilizacji znaczenia zobowiązania, selektywnej konkretyzacji normy, autopoiesis alibi normatywnego oraz odwrócenia funkcji argumentu przyczynowego.

Słowa kluczowe: najem użytkowy, wykładnia umowy, art. 65 KC, bieżące naprawy, konserwacja, ustawa o ochronie praw lokatorów, odpowiedzialność kontraktowa, związek przyczynowy, temporalność zobowiązania.

1. Wprowadzenie. Umowa jako tekst i jako stosunek prawny realizowany w czasie

Umowa jest zdarzeniem prawnym, którego skutki rozwijają się w czasie. Jej treść zostaje ustalona w określonym momencie, jednak rzeczywisty sposób wykonywania zobowiązania może ujawniać, jak strony rozumiały przyjęty podział praw, obowiązków i ryzyka. W przypadku stosunków długotrwałych znaczenie to jest szczególnie istotne, ponieważ praktyka kontraktowa nie ogranicza się do pojedynczego zachowania, lecz może przybierać postać utrwalonego modelu współdziałania.

W sporze powstałym po wystąpieniu szkody pojawia się jednak ryzyko retrospektywnego przekształcenia tego modelu. Strona zainteresowana określonym rozstrzygnięciem może przypisywać wcześniejszemu stosunkowi prawnemu obowiązki, które nie zostały wyraźnie wskazane w umowie ani nie znajdowały dostatecznie uchwytnego odzwierciedlenia w praktyce jej wykonywania.

Nie oznacza to, że obowiązek niewyrażony dosłownie w umowie nie mógł istnieć. Zobowiązania mogą wynikać również z ustawy, właściwości stosunku prawnego, zasad należytej staranności i wykładni oświadczeń woli. Problem pojawia się dopiero wówczas, gdy późniejsza interpretacja zostaje przedstawiona jako oczywista, mimo że jej źródło, zakres i sposób realizacji pozostają nieustalone.

Na tym tle można wyróżnić dwa modele jednego stosunku zobowiązaniowego: model operacyjny ex ante, rekonstruowany na podstawie umowy i praktyki jej wykonywania, oraz model procesowy ex post, rekonstruowany po wystąpieniu szkody na potrzeby argumentacji o odpowiedzialności.

Rozróżnienie to nie zakłada istnienia dwóch odrębnych umów. Dotyczy dwóch sposobów przypisywania znaczenia temu samemu stosunkowi prawnemu.

2. Struktura przypadku. Siedmioletni najem i retrospektywny zarzut konserwacji

Analizowany przypadek dotyczy najmu lokalu użytkowego trwającego około siedmiu lat. Umowa przewidywała po stronie najemcy obowiązek wykonywania „bieżących napraw”, nie wymieniając odrębnie konserwacji urządzeń technicznych.

Umowę zawarto z pierwotnym wynajmującym, który zmarł po około dwóch–trzech latach jej wykonywania. W kolejnych latach sprawami najmu zajmowała się obecna wynajmująca. Według przedstawionego stanu faktycznego w okresie trwania umowy nie formułowano wobec najemcy konkretnych żądań dotyczących konserwacji bojlera ani nie przekazano mu książki konserwacji urządzenia. Co więcej, wskazano, że wynajmujący nie dysponowali taką dokumentacją.

Pracownik wynajmującej przebywał regularnie, około raz w miesiącu, w pomieszczeniu, w którym znajdował się bojler, w celu odczytu wodomierza. Współwłaściciel nieruchomości zeznał natomiast, że sam nie wykonuje konserwacji, traktując ubezpieczenie jako sposób zabezpieczenia przed skutkami zdarzeń losowych.

Po awarii bojlera i zalaniu wynajmująca przekazała najemcy własną polisę ubezpieczeniową w celu uzyskania pokrycia szkody. Następnie okazało się, że polisa dotyczyła innego przedmiotu ochrony — prywatnego stoiska — a nie oczekiwanego ryzyka związanego z wynajmowanym lokalem. Według relacji najemcy dopiero po ujawnieniu tej okoliczności pojawił się zarzut niewykonywania konserwacji bojlera jako przyczyny awarii.

Przedstawione okoliczności należy traktować jako materiał wymagający weryfikacji dowodowej. Ich znaczenie polega jednak na możliwości odtworzenia chronologii powstawania i zmiany argumentów o odpowiedzialności.

3. Prawo cywilne i ustawa lokatorska. Granice zastosowania regulacji szczególnej

Podstawowy reżim prawny najmu wynika z Kodeksu cywilnego, w szczególności z art. 659 i następnych. Art. 662 § 1 KC nakłada na wynajmującego obowiązek wydania rzeczy w stanie przydatnym do umówionego użytku i utrzymywania jej w takim stanie przez czas trwania najmu. Art. 662 § 2 KC przewiduje natomiast ponoszenie przez najemcę drobnych nakładów połączonych ze zwykłym używaniem rzeczy. Dla najmu lokalu znaczenie ma również art. 681 KC, odnoszący się do drobnych napraw obciążających najemcę.[1]

Ustawa o ochronie praw lokatorów stanowi szczególną regulację prawa cywilnego, a nie odrębną gałąź prawa analogiczną do prawa pracy. Jej zakres przedmiotowy jest związany przede wszystkim z lokalami służącymi zaspokajaniu potrzeb mieszkaniowych, zgodnie z ustawową definicją lokalu.[2]

Z tego powodu obowiązków przewidzianych w art. 6b ustawy lokatorskiej nie można automatycznie przenosić na najemcę zwykłego lokalu handlowego. Ewentualne wykorzystanie tych przepisów jako argumentu analogicznego wymagałoby uzasadnienia, w szczególności wyjaśnienia, dlaczego właściwe przepisy KC i postanowienia umowy nie wystarczają do rozstrzygnięcia danej kwestii.

Co istotne, art. 6f ustawy lokatorskiej dopuszcza w określonym zakresie odmienne umowne uregulowanie praw i obowiązków wskazanych w art. 6a–6e, w odniesieniu do lokali niewchodzących w skład publicznego zasobu mieszkaniowego.[3] Oznacza to, że nawet ustawowy model najmu mieszkalnego nie zawsze stanowi niezmienne minimum obowiązków najemcy.

Nie istnieje zatem ogólna zasada, zgodnie z którą najemca komercyjny musi ponosić co najmniej takie obowiązki jak najemca mieszkalny. Takie założenie wymagałoby wskazania odrębnej podstawy normatywnej.

4. Naprawa, bieżąca naprawa i konserwacja. Problem podwójnego rozszerzenia zobowiązania

Szczególnego znaczenia nabiera językowa struktura analizowanych regulacji.

Art. 6b ustawy lokatorskiej posługuje się w odpowiednich fragmentach rozróżnieniem „naprawa i konserwacja”, obejmując tym samym dwie kategorie czynności. Naprawa jest zasadniczo ukierunkowana na usunięcie nieprawidłowości lub przywrócenie sprawności. Konserwacja służy natomiast utrzymywaniu sprawności, ograniczaniu zużycia i zapobieganiu niektórym uszkodzeniom. Granica między tymi kategoriami nie zawsze jest całkowicie ostra, jednak ustawowe rozróżnienie ma znaczenie interpretacyjne.

W analizowanej umowie nie występuje ani formuła „naprawa i konserwacja”, ani samo ogólne pojęcie „naprawy”. Strony posłużyły się określeniem „bieżące naprawy”.

Powstaje zatem podwójna różnica normatywna. Po pierwsze, obowiązek napraw został ograniczony do kategorii napraw bieżących. Po drugie, konserwacja nie została wyraźnie wskazana jako odrębna kategoria powinności.

Można to przedstawić jako przejście od obowiązku węższego do szerszego:

Bieżące naprawy → naprawy w ogólności → naprawy i konserwacja.

Każde z tych przejść wymaga samodzielnego uzasadnienia. Nie można bowiem pomijać przymiotnika „bieżące”, a następnie dodawać konserwacji wyłącznie przez odwołanie się do przepisów dotyczących innego rodzaju najmu.

Nie oznacza to, że umowa musi enumeratywnie wymieniać każdą czynność eksploatacyjną. Ostateczny zakres obowiązków zależy również od właściwych przepisów i wykładni zgodnej z art. 65 KC. Jednak różnica językowa między normą ustawową a postanowieniem umownym nie może zostać uznana za prawnie obojętną.

5. Temporalna stabilizacja znaczenia zobowiązania

Art. 65 § 2 KC nakazuje badać zgodny zamiar stron i cel umowy, a nie ograniczać się do jej dosłownego brzmienia.[4] W przypadku zobowiązań długotrwałych istotną rolę może odgrywać także praktyka wykonywania umowy.

Jeżeli przez siedem lat najemca wykonywał zobowiązanie w określony sposób, a wynajmujący — znając tę praktykę — nie kwestionował jej zgodności z umową, powtarzalność zachowań może stanowić przesłankę ustalenia wspólnego rozumienia obowiązków.

W analizowanym przypadku praktyka ta obejmowałaby brak wyraźnie określonego obowiązku konserwacyjnego, brak żądań jego realizacji oraz utrzymywanie stosunku najmu mimo niewskazywania dokumentacji serwisowej urządzenia.

Szczególne znaczenie ma fakt, że przez około cztery–pięć lat po śmierci pierwotnego wynajmującego umowa była nadal wykonywana. Późniejsze stanowisko osoby wykonującej uprawnienia wynajmującego nie zastępuje automatycznie pierwotnego zgodnego zamiaru stron, choć jej własne zachowanie może stanowić materiał do ustalenia sposobu rozumienia umowy.

Należy jednak odróżnić brak zastrzeżeń od świadomej akceptacji. Samo milczenie nie przesądza o wiedzy wynajmującego o niewykonywaniu konserwacji ani nie powoduje automatycznego wygaśnięcia obowiązku, jeżeli istniał on na innej podstawie.

Proponowane pojęcie temporalnej stabilizacji znaczenia zobowiązania oznacza sytuację, w której wieloletnia, powtarzalna i znana obu stronom praktyka potwierdza określony sposób rozumienia umowy. Praktyka nie zastępuje prawa, lecz staje się jednym z materiałów jego wykładni.

6. Dokumentacja techniczna i asymetria informacji

W sporze dotyczącym urządzenia technicznego należy odróżnić trzy rodzaje informacji: stan urządzenia w chwili wydania lokalu, jego stopień zużycia oraz wymagania dotyczące przyszłej eksploatacji.

Art. 6c ustawy lokatorskiej przewiduje sporządzenie przez strony protokołu określającego stan techniczny i stopień zużycia instalacji oraz urządzeń. Przepis ten nie wymaga jednak wprost przekazania instrukcji obsługi, książki konserwacji ani kompletnej historii serwisowej. Nie stosuje się też bezpośrednio do zwykłego najmu użytkowego.[5]

Ma on natomiast znaczenie systemowe, gdy jedna ze stron powołuje się na ustawę lokatorską jako wzorzec odpowiedzialności. Selektywne wykorzystanie obowiązku konserwacji z art. 6b przy pominięciu funkcji dokumentacyjnej art. 6c prowadzi do niepełnego obrazu tej regulacji.

Określenie urządzenia jako znajdującego się w „stanie dobrym” nie jest tożsame z ustaleniem stopnia jego zużycia. Bojler może być sprawny, a zarazem wykazywać istotne zużycie eksploatacyjne. Może także wymagać czynności konserwacyjnych, mimo że działa prawidłowo.

Jeżeli urządzenie wcześniej nie było konserwowane, a mimo to zostało ocenione jako sprawne, późniejszy zarzut, że brak konserwacji w okresie najmu spowodował awarię, wymaga wyjaśnienia technicznego i czasowego. Należy ustalić, jakie zmiany nastąpiły między wydaniem lokalu a awarią, jakie czynności były wymagane oraz czy ich wykonanie mogłoby zapobiec uszkodzeniu.

Brak książki konserwacji nie oznacza sam przez się, że obowiązek konserwacji nie istniał. Może jednak utrudniać wykazanie historii obsługi urządzenia i wymagań, które najemca miał znać. Powstaje wówczas asymetria informacyjna zobowiązania: jedna strona retrospektywnie powołuje się na obowiązek, którego konkretna treść nie została wcześniej udokumentowana ani zakomunikowana.

7. Dwa modele najmu: operacyjny ex ante i procesowy ex post

Na podstawie dotychczasowych ustaleń można wyróżnić dwa modele interpretacyjne.

Najem operacyjny ex ante jest rekonstruowany na podstawie zawartej umowy, właściwego reżimu prawnego i rzeczywistej praktyki stron. Jego cechami są ograniczenie obowiązku do bieżących napraw, brak wyraźnego przypisania konserwacji bojlera najemcy oraz wieloletni sposób wykonywania zobowiązania bez wskazywanych zastrzeżeń konserwacyjnych.

Najem procesowy ex post jest modelem przedstawianym po wystąpieniu szkody. W jego ramach konserwacja uzyskuje centralne znaczenie, a jej niewykonywanie zostaje wskazane jako przyczyna awarii i podstawa przypisania odpowiedzialności najemcy.

Różnica między tymi modelami nie musi oznaczać świadomego zniekształcenia umowy. Postępowanie sądowe może przecież ujawnić obowiązek istniejący wcześniej, lecz niedostatecznie rozpoznany przez strony.

Problem powstaje wówczas, gdy model procesowy nie zostaje wyprowadzony z rzeczywistej treści zobowiązania, lecz konstruowany jest przez retrospektywne rozszerzenie jego zakresu.

W takim przypadku dochodzi do zjawiska, które można określić jako procesową reorganizację tożsamości zobowiązania. Tekst umowy pozostaje niezmieniony, lecz zmianie ulega przypisywana mu struktura powinności.

Z perspektywy teorii prawa istotne jest rozróżnienie między rekonstrukcją normy a jej retrospektywnym wytworzeniem. Pierwsza zmierza do ustalenia obowiązku rzeczywiście istniejącego w chwili zdarzenia. Druga przypisuje wcześniejszemu stosunkowi prawnemu znaczenie ukształtowane dopiero przez późniejszy interes procesowy.

8. Genealogia zarzutu i autopoiesis alibi normatywnego

Chronologia powstawania zarzutów może stanowić materiał do oceny ich wiarygodności.

W analizowanym przypadku wynajmująca miała początkowo wskazywać na kwestie ubezpieczenia oraz niezakręcenia głównego zaworu wody. Bezpośrednio po zalaniu przekazała najemcy własną polisę. Dopiero po ustaleniu, że polisa nie obejmuje oczekiwanego ryzyka, pojawił się zarzut braku konserwacji bojlera.

Nie można na tej podstawie automatycznie stwierdzić, że zarzut został świadomie wymyślony. Nowa okoliczność może zostać ujawniona dopiero w toku wyjaśniania przyczyn awarii.

Jednak chronologia ta uzasadnia pytanie, dlaczego obowiązek przedstawiany po zdarzeniu jako podstawowy nie był wcześniej wyraźnie artykułowany, dokumentowany ani egzekwowany.

Na tym tle można zaproponować pojęcie autopoiesis alibi normatywnego: mechanizmu, w którym nieokreśloność zakresu obowiązków zostaje utrzymana w czasie wykonywania zobowiązania, a następnie wykorzystana retrospektywnie do skonstruowania podstawy przypisania odpowiedzialności drugiej stronie.

Pojęcie to opisuje możliwy mechanizm argumentacyjny, nie stanowi natomiast samoistnego ustalenia złej wiary. Wykazanie intencjonalnego utrzymywania niejasności wymagałoby dodatkowych dowodów.

W sensie normatywnym szczególne znaczenie może mieć zasada lojalności kontraktowej, obowiązek współdziałania przy wykonywaniu zobowiązania wynikający z art. 354 KC oraz zakaz nadużycia prawa z art. 5 KC, stosowany z uwzględnieniem jego wyjątkowego charakteru.[6]

9. Paradoks odwróconej odpowiedzialności. Przyczyna szkody a przypisanie obowiązku

Najbardziej interesująca konsekwencja pojawia się wówczas, gdy wynajmująca sama wskazuje brak konserwacji jako przyczynę awarii.

Twierdzenie takie zawiera dwa odrębne elementy: hipotezę dotyczącą przyczyny technicznej oraz twierdzenie o tym, kto był zobowiązany do zapobieżenia tej przyczynie.

Nie są one logicznie ani prawnie tożsame.

Można bowiem przyjąć warunkowo, że brak określonych czynności konserwacyjnych rzeczywiście przyczynił się do uszkodzenia bojlera. Nie wynika stąd jeszcze, że czynności te należały do obowiązków najemcy.

Jeżeli obowiązek konserwacji obciążał wynajmującego, ta sama hipoteza przyczynowa może wspierać odpowiedzialność wynajmującego, zamiast ją wyłączać.

Powstaje zatem paradoks odwrócenia funkcji argumentu przyczynowego: przesłanka wprowadzona do procesu jako argument obronny może uzyskać znaczenie przeciwne do zamierzonego, gdy zostanie oddzielona od nieudowodnionego przypisania obowiązku.

W sensie dowodowym nie oznacza to jednak, że samo twierdzenie strony o przyczynie awarii dowodzi prawdziwości tej przyczyny. Wymagane może być ustalenie techniczne, w szczególności przy wykorzystaniu wiadomości specjalnych.

Należy także rozróżnić samą awarię urządzenia, zalanie oraz rozmiar szkody. Mogą to być odrębne ogniwa związku przyczynowego. Brak konserwacji może odnosić się do powstania awarii, podczas gdy niezakręcenie zaworu wody może dotyczyć ograniczenia następstw zdarzenia. Z kolei istnienie polisy ubezpieczeniowej dotyczy przede wszystkim mechanizmu finansowego pokrycia szkody, a nie automatycznie źródła odpowiedzialności.

10. Ciężar dowodu i granice argumentacji warunkowej

W procesie cywilnym należy odróżnić ustalenie treści obowiązku od wykazania jego naruszenia i związku przyczynowego ze szkodą.

Art. 6 KC ustanawia ogólną zasadę ciężaru dowodu, natomiast art. 471 KC przewiduje odpowiedzialność za niewykonanie lub nienależyte wykonanie zobowiązania, chyba że nastąpiło ono wskutek okoliczności, za które dłużnik nie ponosi odpowiedzialności.[7] Rozkład ciężaru dowodu zależy od konstrukcji konkretnego roszczenia i nie sprowadza się do obowiązku udowodnienia przez jedną stronę wszystkich możliwych okoliczności.

Jeżeli najemca dochodzi od wynajmującej odszkodowania za zalanie, musi wykazać przesłanki własnego roszczenia. Wynajmująca może natomiast bronić się, wskazując inne przyczyny szkody, brak naruszenia własnych obowiązków lub okoliczności wpływające na zakres odpowiedzialności.

Istotne jest również rozróżnienie między przyznaniem faktu a przedstawieniem hipotezy prawnej lub technicznej. Samo twierdzenie wynajmującej, że brak konserwacji spowodował awarię, nie musi stanowić procesowego przyznania prawdziwości tej przyczyny.

W tym kontekście można rozważyć zastosowanie testu maksymalnej przychylności interpretacyjnej. Polegałby on na warunkowym przyjęciu najbardziej korzystnego dla wynajmującej założenia o istnieniu obowiązku konserwacyjnego, a następnie zbadaniu, czy mimo tego potrafi ona wykazać konkretne naruszenie i jego znaczenie dla odpowiedzialności.

Taki test nie oznacza uznania założenia za prawidłowe. Pozwala jedynie sprawdzić, czy nawet ono wystarcza do uzasadnienia określonego stanowiska procesowego.

Nie można jednak bez znajomości wypowiedzi i czynności sądu przesądzać, że właśnie taką metodę zastosował sędzia.

11. Selektywna konkretyzacja normy jako problem epistemologii prawa

Analizowany przypadek ujawnia bardziej ogólny problem metodologiczny: wybór normy odniesienia może reorganizować strukturę argumentacji, zanim jeszcze zostaną ocenione fakty.

Jeżeli interpretator przyjmuje, że obowiązki najemcy użytkowego nie mogą być węższe niż obowiązki najemcy mieszkalnego, tworzy przesłankę, której nie można automatycznie wyprowadzić z właściwych regulacji.

Następnie, odwołując się do art. 6b ustawy lokatorskiej, może wprowadzić konserwację do zakresu rozważań, mimo że umowa przewiduje jedynie bieżące naprawy.

Jeżeli przy tym pomija art. 6f, różnicę między naprawą a konserwacją oraz funkcję art. 6c, dochodzi do selektywnego wykorzystania szczególnego reżimu prawnego.

Mechanizm ten można określić jako selektywną konkretyzację normy: wybór określonego fragmentu regulacji szczególnej jako podstawy rozszerzenia obowiązku przy jednoczesnym pominięciu tych elementów systemu, które ograniczają lub komplikują takie rozszerzenie.

Nie jest to jeszcze dowód stronniczości sądu. Może być błędem interpretacyjnym, niepełnym rozumowaniem lub elementem argumentacji warunkowej. Ocena wymaga ustalenia rzeczywistej funkcji danego założenia w rozstrzygnięciu.

Z punktu widzenia epistemologii procesu zasadnicze znaczenie ma jednak to, że przesłanka interpretacyjna nie tylko wpływa na wynik rozumowania, lecz może również przesądzać, które fakty zostaną uznane za istotne.

12. Konkluzja. Temporalna tożsamość zobowiązania i granice rekonstrukcji ex post

Przedstawiona analiza prowadzi do wniosku, że spór o konserwację bojlera nie sprowadza się do pytania, czy określona czynność techniczna była potrzebna. Dotyczy przede wszystkim tego, czy obowiązek jej wykonywania należał do treści stosunku zobowiązaniowego w chwili, w której miał zostać wykonany.

Odpowiedź wymaga uwzględnienia właściwego reżimu prawnego, językowej struktury umowy, celu zobowiązania, praktyki jego wykonywania, stanu technicznego urządzenia oraz rzeczywistych przyczyn awarii.

Nie można wyprowadzać odpowiedzialności najemcy z samego faktu, że konserwacja mogłaby zapobiec uszkodzeniu. Należy jeszcze wykazać, że jej wykonanie należało do obowiązków najemcy i że konkretne zaniechanie pozostawało w odpowiednim związku przyczynowym ze szkodą.

Jednocześnie nie można przyjmować, że wieloletni brak konserwacji lub brak zastrzeżeń wynajmującego automatycznie wyłącza każdy obowiązek eksploatacyjny. Obowiązek taki może wynikać również z właściwych przepisów, umowy interpretowanej zgodnie z art. 65 KC albo wymogów należytego korzystania z rzeczy.

Najważniejsza pozostaje zatem temporalna zasada rekonstrukcji zobowiązania:

Obowiązek, którego naruszenie ma uzasadniać odpowiedzialność za zdarzenie przeszłe, musi mieć podstawę istniejącą w czasie, w którym wymagane było określone zachowanie. Późniejsza szkoda może ujawnić wcześniejszy obowiązek, lecz nie może sama przez się go stworzyć.

W tym sensie najem operacyjny ex ante i najem procesowy ex post stanowią dwa konkurencyjne modele znaczenia tego samego stosunku prawnego. Zadaniem sądu jest ustalenie, który z nich odpowiada rzeczywistej treści zobowiązania, a nie zastąpienie tej treści modelem skonstruowanym wyłącznie z perspektywy skutków późniejszego zdarzenia.

Przypisy i podstawy źródłowe

[1] Ustawa z 23 kwietnia 1964 r. — Kodeks cywilny, w szczególności art. 659, 662, 680 i 681.

[2] Ustawa z 21 czerwca 2001 r. o ochronie praw lokatorów, mieszkaniowym zasobie gminy i o zmianie Kodeksu cywilnego, art. 1 i art. 2 ust. 1 pkt 4.

[3] Tamże, art. 6a–6f, w szczególności art. 6b dotyczący obowiązków najemcy oraz art. 6f dotyczący możliwości odmiennego uregulowania praw i obowiązków stron w określonym zakresie.

[4] Kodeks cywilny, art. 65 § 1–2. Zob. również Z. Radwański, A. Olejniczak, Prawo cywilne — część ogólna, rozważania dotyczące wykładni oświadczeń woli.

[5] Ustawa o ochronie praw lokatorów, art. 6c. Przepis wymaga określenia stanu technicznego i stopnia zużycia instalacji i urządzeń w protokole sporządzanym przed wydaniem lokalu.

[6] Kodeks cywilny, art. 5, 354 i 355. Por. także doktrynalną konstrukcję venire contra factum proprium, rozpatrywaną w związku z zasadami lojalności i zakazem sprzecznego zachowania.

[7] Kodeks cywilny, art. 6, 361 i 471; Kodeks postępowania cywilnego, art. 229, 230, 232 i 278.

Uwaga metodologiczna: pojęcia „najem operacyjny ex ante”, „najem procesowy ex post”, „temporalna stabilizacja znaczenia zobowiązania”, „selektywna konkretyzacja normy” i „autopoiesis alibi normatywnego” są propozycjami analitycznymi niniejszego opracowania, a nie utrwalonymi terminami ustawowymi lub powszechnie przyjętymi instytucjami dogmatyki prawa. Tekst opiera się na przedstawionym opisie sprawy; nie stanowi ustalenia faktów przez sąd.



image

Sprzeczność jako źródło odpowiedzialności. Paremie prawa rzymskiego wobec temporalnej rekonstrukcji zobowiązania najmu

Od bona fides i nemo ex suo delicto do venire contra factum proprium i autopoiesis alibi normatywnego

Streszczenie

Przedmiotem opracowania jest analiza sprzeczności w stanowisku wynajmującego, który po awarii urządzenia technicznego w lokalu użytkowym przypisuje najemcy obowiązek konserwacji niewyrażony wprost w umowie i niewskazywany jako odrębna powinność podczas wieloletniego wykonywania stosunku najmu. Analiza wykorzystuje klasyczne reguły prawa rzymskiego, późniejsze maksymy tradycji romanistycznej oraz współczesne konstrukcje dogmatyczne służące ocenie lojalności kontraktowej, wykładni umów i odpowiedzialności za szkodę.

Centralna teza głosi, że sprzeczność między praktyką wykonywania zobowiązania a jego późniejszą rekonstrukcją procesową może mieć znaczenie zarówno interpretacyjne, jak i dowodowe. Szczególnie istotny jest paradoks, w którym strona wskazująca brak konserwacji jako przyczynę awarii może — po ustaleniu rzeczywistego rozkładu obowiązków — dostarczać argumentu przeciwko własnemu stanowisku.

Opracowanie odróżnia historyczne źródła zasad romanistycznych od ich współczesnych zastosowań. Nie traktuje paremii jako samodzielnych podstaw odpowiedzialności, lecz jako narzędzia porządkujące analizę normatywną w ramach obowiązującego prawa cywilnego.

Słowa kluczowe: prawo rzymskie, paremie prawnicze, bona fides, venire contra factum proprium, nemo ex suo delicto, najem użytkowy, wykładnia umowy, konserwacja, odpowiedzialność kontraktowa, temporalność zobowiązania.

1. Wprowadzenie. Sprzeczność zachowania jako problem prawa zobowiązań

Prawo zobowiązań opiera się na założeniu, że treść stosunku prawnego nie może być dowolnie rekonstruowana przez jedną ze stron w zależności od późniejszych korzyści procesowych. Zobowiązanie powstaje w określonych okolicznościach, jest wykonywane w czasie i dopiero następnie może stać się przedmiotem sporu. Każdy z tych etapów dostarcza informacji o rzeczywistym znaczeniu przyjętych obowiązków.

W stosunkach długotrwałych szczególnie istotna staje się relacja między treścią umowy a praktyką jej wykonywania. Strony mogą przez wiele lat funkcjonować w określonym modelu podziału odpowiedzialności, nie zgłaszając zastrzeżeń do jego podstawowych elementów. Wystąpienie szkody może jednak spowodować zmianę interpretacji tego modelu, zwłaszcza gdy jedna ze stron poszukuje argumentów pozwalających ograniczyć własną odpowiedzialność.

Nie każda zmiana stanowiska jest bezprawna. Strona może uzyskać nowe informacje, odkryć nieznane wcześniej okoliczności lub skorygować błędne przekonanie. Problem normatywny powstaje dopiero wówczas, gdy późniejsza argumentacja pozostaje w istotnej sprzeczności z wcześniejszym zachowaniem, a sprzeczność ta nie znajduje przekonującego wyjaśnienia.

Tradycja romanistyczna dostarcza narzędzi pozwalających uporządkować ten problem. Należą do nich zasada dobrej wiary (bona fides), zakaz odnoszenia korzyści z własnego bezprawnego zachowania, reguły wykładni oraz konstrukcja zakazu zachowania sprzecznego z własnym wcześniejszym postępowaniem.

Współczesne prawo polskie realizuje pokrewne idee przede wszystkim przez art. 5, 65, 354, 355, 361, 471 oraz przepisy regulujące najem w Kodeksie cywilnym.[1]

2. Najem ex ante i najem ex post. Temporalna struktura sprzeczności

Punktem wyjścia jest siedmioletni stosunek najmu lokalu użytkowego, którego umowa przewidywała wykonywanie przez najemcę „bieżących napraw”. Nie zawierała natomiast wyraźnego postanowienia o konserwacji bojlera.

Przez pierwsze dwa–trzy lata umowa była wykonywana za życia pierwotnego wynajmującego, z którym ją zawarto. Po jego śmierci przez kolejne cztery–pięć lat stosunek najmu był kontynuowany, a sprawami nieruchomości zajmowała się obecna wynajmująca.

Według przedstawionych okoliczności przez cały ten okres nie określono najemcy zakresu konserwacji bojlera, nie przekazano książki konserwacji ani nie zgłaszano konkretnych zastrzeżeń dotyczących jej niewykonywania. Pracownik wynajmującej regularnie odwiedzał pomieszczenie, w którym znajdował się bojler, aby odczytać wskazania wodomierza.

Po awarii i zalaniu wynajmująca początkowo odwoływała się do ubezpieczenia i kwestii zamknięcia głównego zaworu wody. Następnie przekazała najemcy polisę, która — jak się okazało — nie zapewniała oczekiwanej ochrony dla wynajmowanego lokalu. Dopiero później pojawiła się argumentacja, zgodnie z którą przyczyną zdarzenia był brak konserwacji bojlera przez najemcę.

Powstają zatem dwa modele tego samego zobowiązania.

Pierwszy, operacyjny ex ante, odtwarza umowę i sposób jej wykonywania. Drugi, procesowy ex post, przypisuje konserwacji znaczenie centralne dla odpowiedzialności za szkodę.

Nie są to dwie odrębne umowy. Są to dwie konkurencyjne rekonstrukcje treści jednego stosunku prawnego. Ich zgodność albo sprzeczność należy oceniać na podstawie właściwego prawa, materiału dowodowego oraz zasad wykładni.

3. Bona fides i venire contra factum proprium. Granice zmiany stanowiska kontraktowego

Jedną z fundamentalnych idei rzymskiego prawa zobowiązań była bona fides, czyli dobra wiara, szczególnie istotna w kontraktach ocenianych według standardu uczciwego i lojalnego postępowania.

Współczesna formuła venire contra factum proprium oznacza zakaz zachowania sprzecznego z własnym wcześniejszym postępowaniem, jeżeli druga strona mogła zasadnie na nim polegać. Nie należy jej jednak przedstawiać jako dosłownie sformułowanej w tej postaci uniwersalnej reguły klasycznego prawa rzymskiego. Jest to konstrukcja rozwijana w późniejszej tradycji prawniczej, powiązana z ideą dobrej wiary.

W analizowanym przypadku jej znaczenie polega na zestawieniu wieloletniej praktyki najmu z późniejszym stanowiskiem wynajmującej.

Jeżeli przez siedem lat wykonywanie umowy bez konserwacji bojlera nie było kwestionowane, a wynajmujący wiedział o tym sposobie wykonywania zobowiązania i dawał podstawy do uznania go za zgodny z umową, późniejsze przedstawienie konserwacji jako oczywistego obowiązku najemcy wymaga wyjaśnienia.

Sama wiedza o braku książki konserwacji nie dowodzi jeszcze wiedzy o niewykonywaniu wszystkich czynności konserwacyjnych. Podobnie comiesięczna obecność pracownika w pomieszczeniu z bojlerem nie oznacza automatycznie prowadzenia kontroli technicznej.

Okoliczności te mogą jednak łącznie wzmacniać argument o utrwalonej praktyce, zwłaszcza jeżeli zostanie wykazane, że wynajmująca miała rzeczywistą wiedzę o sposobie eksploatacji urządzenia.

Zasada venire contra factum proprium nie oznacza, że milczenie wynajmującego zawsze prowadzi do utraty uprawnień. Oznacza natomiast, że wcześniejsze zachowanie może ograniczać wiarygodność i dopuszczalność późniejszej argumentacji sprzecznej z uzasadnionymi oczekiwaniami kontrahenta.

W polskim prawie cywilnym problem ten należy analizować przede wszystkim przez art. 65, art. 354 i — w odpowiednio uzasadnionych przypadkach — art. 5 KC.

4. Expressio unius est exclusio alterius. Sprzeczność między „bieżącymi naprawami” a konserwacją

Formuła expressio unius est exclusio alterius oznacza w uproszczeniu, że wyraźne wskazanie jednej kategorii może przemawiać za wyłączeniem innej.

Jest to reguła interpretacyjna tradycji prawniczej, a nie bezwzględna zasada prawa, zgodnie z którą każde niewymienione świadczenie jest wyłączone.

Jej znaczenie w analizowanym przypadku wynika z precyzyjnego brzmienia umowy.

Strony nie użyły ogólnego pojęcia „utrzymanie techniczne urządzeń”. Nie posłużyły się również formułą „naprawa i konserwacja”. Wskazały „bieżące naprawy”.

Przymiotnik „bieżące” ogranicza zakres językowy obowiązku, natomiast odrębne pojęcie konserwacji nie zostało w umowie wymienione.

Powstaje zatem pytanie, czy z obowiązku bieżących napraw można wyprowadzić obowiązek systematycznej konserwacji urządzenia, zwłaszcza jeżeli miałaby ona obejmować czynności specjalistyczne, okresowe przeglądy lub serwis wymagający określonych kwalifikacji.

Odpowiedź wymaga analizy konkretnego urządzenia, właściwych przepisów i celu umowy. Jednak nie można pomijać różnicy między trzema kategoriami:

bieżące naprawy — naprawy w ogólności — naprawy i konserwacja.

Retrospektywne przejście od pierwszej do trzeciej kategorii wymaga uzasadnienia, ponieważ prowadzi do rozszerzenia zakresu przypisywanego zobowiązania.

Znaczenie ma również art. 681 KC, który odnosi się do drobnych napraw urządzeń technicznych zapewniających korzystanie z lokalu. Przepis ten nie jest równoznaczny z automatycznym przeniesieniem na najemcę wszystkich czynności konserwacyjnych dotyczących każdego urządzenia.[2]

5. Lex specialis derogat legi generali. Sprzeczność w selektywnym powoływaniu ustawy lokatorskiej

Zasada lex specialis derogat legi generali jest klasyczną formułą współczesnej dogmatyki prawa, wyrażającą pierwszeństwo właściwej regulacji szczególnej przed ogólną w zakresie rzeczywistej kolizji norm. Nie należy utożsamiać jej bez zastrzeżeń z dosłowną, uniwersalną paremią klasycznego prawa rzymskiego.

W analizowanym sporze wynajmująca odwołuje się do przepisów ustawy o ochronie praw lokatorów, w szczególności do regulacji dotyczących napraw i konserwacji, mimo że przedmiotem umowy jest lokal użytkowy.

Powstaje zasadnicza sprzeczność metodologiczna.

Ustawa lokatorska jest regulacją szczególną prawa cywilnego, dotyczącą przede wszystkim lokali służących zaspokajaniu potrzeb mieszkaniowych. Nie stanowi uniwersalnego kodeksu obowiązków każdego najemcy.

Jeżeli więc art. 6b tej ustawy ma zostać wykorzystany do określenia obowiązków najemcy lokalu użytkowego, konieczne jest wykazanie podstaw takiego zastosowania.

Nie wystarcza twierdzenie, że najemca komercyjny nie może mieć mniej obowiązków niż najemca mieszkalny. Prawo nie ustanawia ogólnej hierarchii, w której obowiązki najemcy użytkowego stanowią automatyczne rozszerzenie obowiązków najemcy mieszkalnego.

Co więcej, art. 6f ustawy lokatorskiej dopuszcza w określonym zakresie odmienne umowne uregulowanie obowiązków wynikających z art. 6a–6e. Wykorzystanie art. 6b z pominięciem art. 6f prowadziłoby zatem do selektywnego odczytania regulacji szczególnej.[3]

Powstaje paradoks: przepis mający rozszerzać obowiązki najemcy zostaje wyjęty z systemu, który sam przewiduje możliwość ich umownego zróżnicowania.

Nie jest to zastosowanie zasady lex specialis, lecz ryzyko nieuprawnionego przeniesienia fragmentu regulacji szczególnej poza jej właściwy zakres.

6. Ambiguitas contra stipulatorem est. Niejasność obowiązku a ryzyko interpretacyjne

Formuła ambiguitas contra stipulatorem est bywa przywoływana jako wyraz idei, że niejasność sformułowania może przemawiać przeciwko stronie, która się nim posłużyła. Współczesna reguła contra proferentem ma pokrewną funkcję, choć jej zakres i podstawy zależą od konkretnego systemu prawnego.

Nie można jednak uznać, że w każdej umowie między przedsiębiorcami każdą wątpliwość rozstrzyga się automatycznie przeciwko wynajmującemu.

W analizowanej sprawie znaczenie tej idei jest bardziej subtelne.

Jeżeli wynajmujący uważał konserwację bojlera za obowiązek najemcy, mógł wyraźnie wskazać ją w umowie, określić wymagany zakres czynności albo ustalić zasady dokumentowania ich wykonania.

Nie uczyniono tego — przynajmniej według przedstawionych informacji — mimo wieloletniego trwania stosunku najmu.

Nie oznacza to, że brak wyraźnego postanowienia zawsze wyłącza konserwację. Może ona wynikać z innych podstaw. Jednak strona przypisująca kontrahentowi szczególny obowiązek techniczny powinna wskazać, z jakiego źródła wyprowadza jego treść.

Powstaje tutaj asymetria konkretyzacji obowiązku: przed awarią brak określenia czynności i częstotliwości ich wykonywania, natomiast po awarii przedstawienie tego samego obowiązku jako jednoznacznego.

Właśnie ta asymetria, a nie sama niejasność językowa, stanowi najważniejszy problem interpretacyjny.

7. Nemo ex suo delicto meliorem suam condicionem facere potest. Zakaz odnoszenia korzyści z własnego bezprawnego zachowania

Formuła nemo ex suo delicto meliorem suam condicionem facere potest ma bezpośrednie zakorzenienie w prawie rzymskim. Występuje w Digestach Justyniańskich, D. 50.17.134.1, i wyraża zasadę, że nikt nie może polepszać swojej sytuacji przez własny czyn bezprawny.[4]

W analizowanym sporze jej zastosowanie wymaga szczególnej ostrożności.

Nie można bowiem zakładać, że samo nieposiadanie książki konserwacji, brak kontroli bojlera czy nieobjęcie lokalu odpowiednią polisą stanowiło czyn bezprawny. Każde z tych zachowań wymaga odrębnej oceny prawnej.

Jeżeli jednak ustalono by, że wynajmujący miał określony obowiązek utrzymania urządzenia, nie wykonał go, a następnie próbował przenieść konsekwencje tego zaniechania na najemcę przez nieuzasadnione rozszerzenie jego obowiązków, pojawiłby się problem odpowiadający sensowi tej reguły.

Nie chodziłoby wówczas jedynie o sprzeczność interpretacyjną, lecz o możliwość uzyskania korzyści prawnej z własnego naruszenia zobowiązania.

Zasada ta nie zastępuje jednak art. 471 KC ani nie zwalnia z wykazania przesłanek odpowiedzialności. Pozwala natomiast ujawnić niedopuszczalny kierunek argumentacji, jeżeli zostanie potwierdzone wcześniejsze naruszenie obowiązku przez samą wynajmującą.

8. Quod quis ex culpa sua damnum sentit, non intellegitur damnum sentire. Własna przyczyna szkody

W Digestach znajduje się również reguła przypisywana Pomponiuszowi: quod quis ex culpa sua damnum sentit, non intellegitur damnum sentire — D. 50.17.203.[5]

W ujęciu współczesnym można ją rozumieć jako historyczny wyraz idei, że własne zawinione zachowanie poszkodowanego ma znaczenie dla oceny jego roszczeń.

Nie jest to jednak odpowiednik całego obecnego modelu odpowiedzialności odszkodowawczej. W polskim prawie szczególne znaczenie ma art. 362 KC, dotyczący przyczynienia się poszkodowanego do powstania lub zwiększenia szkody.

W analizowanym przypadku reguła ta pozwala uporządkować kwestię niezabezpieczenia urządzenia, braku konserwacji oraz niezakręcenia zaworu wody.

Nie można traktować tych okoliczności jako jednego zdarzenia prawnego. Brak konserwacji może dotyczyć powstania awarii, podczas gdy niezakręcenie zaworu może wpływać na rozmiar zalania. Z kolei niewłaściwy zakres polisy ubezpieczeniowej dotyczy możliwości finansowego pokrycia szkody, a niekoniecznie przyczyn jej powstania.

Jeżeli wynajmująca wskazuje brak konserwacji jako przyczynę awarii, należy najpierw ustalić, kto miał obowiązek jej wykonywania. Dopiero następnie można rozważać, czy niewykonanie tego obowiązku uzasadnia przypisanie odpowiedzialności.

Tym samym własna hipoteza przyczynowa wynajmującej może prowadzić do konsekwencji przeciwnej do zamierzonej, jeżeli okaże się, że to na niej spoczywała powinność zapobieżenia określonej awarii.

9. Nemo auditur propriam turpitudinem allegans. Granice powoływania się na własne zaniedbanie

Maksyma nemo auditur propriam turpitudinem allegans oznacza w tradycji prawniczej, że nie powinno się skutecznie wywodzić korzystnych skutków prawnych z własnego nagannego zachowania.

Jest to formuła znana przede wszystkim z późniejszej tradycji prawa europejskiego, a nie zasada, której jednolite klasyczne brzmienie należałoby bezpośrednio przypisywać rzymskim jurystom.

W rozpatrywanym sporze może ona służyć analizie dwóch możliwych sprzeczności.

Pierwsza dotyczy dokumentacji urządzenia. Jeżeli wynajmujący miał obowiązek dysponowania określonymi dokumentami technicznymi lub ich przekazania, nie powinien następnie wykorzystywać skutków własnego naruszenia do nieuzasadnionego obciążenia najemcy.

Druga dotyczy utrzymania bojlera. Jeżeli konserwacja należała do obowiązków wynajmującego, nie może on skutecznie uzasadniać zwolnienia z odpowiedzialności wyłącznie tym, że czynności te nie zostały wykonane.

W obu przypadkach przesłanką zastosowania rozumowania jest jednak wcześniejsze ustalenie konkretnego obowiązku wynajmującego. Bez tego maksyma pozostaje argumentem retorycznym, a nie podstawą rozstrzygnięcia.

10. Nemo potest mutare consilium suum in alterius iniuriam. Retrospektywna zmiana stanowiska

W tradycji romanistycznej występują reguły odnoszące się do ograniczeń zmiany własnego stanowiska ze szkodą dla drugiej osoby. Jedną z przywoływanych formuł jest nemo potest mutare consilium suum in alterius iniuriam.

Wykorzystując ją, należy odróżnić historyczne znaczenie poszczególnych reguł od ich współczesnego zastosowania do umów długotrwałych.

Nie każda zmiana poglądu strony na treść umowy jest niedopuszczalna. Można zmienić stanowisko, jeżeli przemawiają za tym nowe informacje lub prawidłowa interpretacja obowiązującego prawa.

Jednak zmiana stanowiska nie może sama przez się prowadzić do wstecznego powstania obowiązku.

Jeżeli przez siedem lat określona powinność nie była artykułowana, a po wystąpieniu szkody zostaje przedstawiona jako obowiązująca od początku, należy zbadać, czy rzeczywiście istniała wcześniej niezależna podstawa prawna lub umowna.

Zdarzenie późniejsze może ujawnić wcześniejszy obowiązek, lecz nie może go samoistnie stworzyć.

Jest to zasadniczy sens proponowanej koncepcji temporalnej tożsamości zobowiązania.

11. In dubio contra proferentem i favor contractus. Interpretacja nie może zastępować umowy

Współczesna reguła contra proferentem nakazuje w określonych sytuacjach interpretować niejasne postanowienie przeciwko stronie odpowiedzialnej za jego sformułowanie. Z kolei favor contractus wyraża preferencję dla interpretacji pozwalającej utrzymać skuteczność czynności prawnej.

Nie są to reguły o jednakowej randze ani uniwersalnym zakresie zastosowania. W polskim prawie należy je odnosić do konkretnych przepisów i zasad wykładni, przede wszystkim art. 65 KC.

W analizowanym przypadku istotne jest to, że wykładnia umowy nie może sprowadzać się do zastąpienia jej rzeczywistej treści modelem najbardziej korzystnym dla jednej ze stron.

Jeżeli umowa mówi o bieżących naprawach, interpretator powinien wyjaśnić znaczenie tego postanowienia w kontekście całego stosunku najmu.

Nie wystarcza odwołanie do abstrakcyjnego przekonania, że konserwacja urządzeń technicznych jest potrzebna. Potrzeba techniczna nie jest bowiem tożsama z prawnym przypisaniem obowiązku.

Z tego względu podstawowy problem nie polega na tym, czy konserwacja była pożądana, lecz na tym, czy należała do treści zobowiązania najemcy.

12. Res ipsa loquitur i ei incumbit probatio qui dicit. Przyczynowość nie zastępuje dowodu obowiązku

Formuła res ipsa loquitur — „rzecz mówi sama za siebie” — jest znana przede wszystkim z tradycji common law i nie stanowi klasycznej paremii rzymskiej w znaczeniu źródłowym.

W analizowanym sporze jej przywołanie ma znaczenie krytyczne: sama awaria bojlera nie dowodzi, że najemca naruszył obowiązek konserwacji.

Również brak konserwacji nie przesądza automatycznie, że to właśnie on spowodował awarię. Konieczne może być ustalenie rodzaju uszkodzenia, stopnia zużycia urządzenia, zaleceń producenta oraz technicznego prawdopodobieństwa zapobieżenia awarii przez określone czynności.

Odmienny status ma reguła ei incumbit probatio qui dicit, non qui negat, znajdująca oparcie w rzymskiej tradycji procesowej, w szczególności w D. 22.3.2.[6]

Jej współczesnym odpowiednikiem funkcjonalnym jest ogólna zasada ciężaru dowodu, wyrażona w art. 6 KC, uzupełniona regułami procesowymi.

Nie oznacza to jednak, że każda strona musi udowodnić wszystkie twierdzenia niezależnie od ich charakteru. Rozkład ciężaru dowodu zależy od podstawy roszczenia i rodzaju okoliczności, z których strona wywodzi skutki prawne.

W przypadku zarzutu niewykonywania konserwacji należy odróżnić dowód istnienia obowiązku, dowód jego niewykonania i dowód związku przyczynowego ze szkodą.

Właśnie rozdzielenie tych elementów może prowadzić do odwrócenia argumentu wynajmującej.

13. Paradoks odwróconej odpowiedzialności i autopoiesis alibi normatywnego

Najważniejsza sprzeczność analizowanego przypadku polega na możliwości odwrócenia znaczenia argumentu przyczynowego.

Wynajmująca wskazuje brak konserwacji jako przyczynę awarii, aby uzasadnić odpowiedzialność najemcy lub wyłączyć własną.

Jednak twierdzenie o przyczynie technicznej nie przesądza, kto był zobowiązany do jej usunięcia.

Jeżeli obowiązek konserwacji należał do wynajmującej, wówczas potwierdzenie jej własnej hipotezy przyczynowej mogłoby wspierać roszczenie najemcy.

Powstaje struktura argumentacyjna, w której przesłanka mająca chronić jedną stronę staje się potencjalnym źródłem jej odpowiedzialności.

Mechanizm ten można określić jako autopoiesis alibi normatywnego: próba zbudowania uzasadnienia zwalniającego z odpowiedzialności prowadzi do ujawnienia przesłanek, które — po prawidłowym ustaleniu rozkładu obowiązków — mogą działać przeciwko autorowi argumentacji.

Nie jest to klasyczna instytucja prawa rzymskiego. Jest to współczesna propozycja analityczna, wykorzystująca idee bona fides, nemo ex suo delicto oraz zakazu sprzecznego zachowania.

W tym sensie sprzeczność nie jest jedynie wadą argumentacji. Może stać się źródłem informacji o rzeczywistym mechanizmie odpowiedzialności.

14. Konkluzja. Od sprzeczności interpretacyjnej do rekonstrukcji odpowiedzialności

Analiza pozwala wyróżnić kilka wzajemnie powiązanych sprzeczności.

Pierwsza zachodzi między literalnym brzmieniem umowy, przewidującym bieżące naprawy, a późniejszym przypisaniem najemcy szerokiego obowiązku konserwacji.

Druga dotyczy wieloletniej praktyki wykonywania umowy i późniejszego przedstawienia niewskazywanego wcześniej obowiązku jako oczywistego.

Trzecia wiąże się z powoływaniem szczególnej regulacji najmu mieszkalnego w sporze dotyczącym lokalu użytkowego, zwłaszcza gdy z tej regulacji wybierane są wyłącznie elementy korzystne dla określonego stanowiska.

Czwarta dotyczy dokumentacji technicznej: obowiązek przedstawiany jako jednoznaczny nie został wcześniej skonkretyzowany w dostępnych dokumentach, choć nie przesądza to jeszcze o jego nieistnieniu.

Piąta wynika z chronologii stanowisk wynajmującej: od argumentacji ubezpieczeniowej i kwestii zaworu wody do późniejszego zarzutu konserwacyjnego.

Szósta — najważniejsza — polega na możliwości odwrócenia funkcji argumentu przyczynowego. Wskazanie braku konserwacji jako przyczyny awarii może działać przeciwko wynajmującej, jeżeli to na niej spoczywał obowiązek wykonywania odpowiednich czynności.

Tradycja romanistyczna pozwala uporządkować te sprzeczności, lecz nie zwalnia z ich prawnej i dowodowej weryfikacji.

W szczególności zasady bona fides, venire contra factum proprium i nemo ex suo delicto meliorem suam condicionem facere potest nie stanowią samodzielnego dowodu odpowiedzialności. Ich znaczenie polega na ujawnieniu, że prawo zobowiązań wymaga spójności między źródłem obowiązku, praktyką jego wykonywania i późniejszym przypisaniem skutków naruszenia.

Ostateczna teza opracowania brzmi:

Nie można wyprowadzać odpowiedzialności za niewykonanie obowiązku wyłącznie z późniejszej potrzeby wskazania sprawcy szkody. Najpierw należy ustalić, czy obowiązek istniał, komu przysługiwała kompetencja i powinność jego wykonania oraz czy konkretne zaniechanie pozostawało w adekwatnym związku przyczynowym ze zdarzeniem.

Jeżeli natomiast strona wskazuje jako przyczynę szkody zaniechanie, za które sama odpowiadała, jej argumentacja może przekształcić się z instrumentu obrony w podstawę przypisania odpowiedzialności.

Właśnie w tym sensie sprzeczność może stać się źródłem odpowiedzialności — nie dlatego, że samo sprzeczne twierdzenie rodzi obowiązek odszkodowawczy, lecz dlatego, że ujawnia rzeczywisty rozkład powinności i przyczyn powstania szkody.

Przypisy

[1] Ustawa z 23 kwietnia 1964 r. — Kodeks cywilny, w szczególności art. 5, 65, 354, 355, 361, 471, 659, 662 i 681.

[2] Kodeks cywilny, art. 662 § 1–2 oraz art. 681. Zob. także art. 65 § 2 dotyczący wykładni umów.

[3] Ustawa z 21 czerwca 2001 r. o ochronie praw lokatorów, mieszkaniowym zasobie gminy i o zmianie Kodeksu cywilnego, art. 2 ust. 1 pkt 4 oraz art. 6a–6f.

[4] Digesta Iustiniani, D. 50.17.134.1, Ulpianus: Nemo ex suo delicto meliorem suam condicionem facere potest. Zob. również Reinhard Zimmermann, opracowanie poświęcone tej zasadzie w prawie porównawczym.

[5] Digesta Iustiniani, D. 50.17.203, Pomponius: Quod quis ex culpa sua damnum sentit, non intellegitur damnum sentire.

[6] Digesta Iustiniani, D. 22.3.2, Paulus: Ei incumbit probatio qui dicit, non qui negat. Por. art. 6 KC i art. 232 KPC.

Uwaga źródłowa

Paremie wykorzystane w tekście nie mają jednakowego statusu historycznego. Nemo ex suo delicto, quod quis ex culpa sua damnum sentit i ei incumbit probatio posiadają wskazane źródła w Digestach. Bona fides jest fundamentalnym pojęciem rzymskiej tradycji prawnej. Venire contra factum proprium, contra proferentem, lex specialis derogat legi generali i nemo auditur propriam turpitudinem allegans funkcjonują jako formuły późniejszej lub współczesnej dogmatyki, nawet jeżeli wyrażają idee mające historyczne korzenie. Res ipsa loquitur należy przede wszystkim do tradycji common law.

Koncepcje „najem operacyjny ex ante”, „najem procesowy ex post”, „temporalna stabilizacja znaczenia zobowiązania” i „autopoiesis alibi normatywnego” są propozycjami teoretycznymi autora opracowania, nie zaś nazwami obowiązujących instytucji ustawowych.


To co jest, jest in actu, natomiast to, co jest inaczej niż w akcie - naprawdę nie jest.

Nowości od blogera

Komentarze

Pokaż komentarze

Inne tematy w dziale Społeczeństwo