Ius Operativum w prawie konstytucyjnym

Abstrakt

Artykuł analizuje konstytucyjną ochronę małżeństwa jako związku kobiety i mężczyzny w świetle teorii ius operativum, jurysprudencji kwantowej oraz zasady nieoznaczoności normatywnej. Punktem wyjścia jest napięcie między deklaracją prawdy w preambule Konstytucji a operacyjnym charakterem interpretacji pojęć konstytucyjnych. Wykazuje się, że kategorie „kobiety” i „mężczyzny”, choć na pierwszy rzut oka odnoszą się do rzeczywistości biologicznej, w praktyce konstytucyjnej funkcjonują jako pojęcia operacyjne, których znaczenie stabilizowane jest w procesie interpretacyjnym. Powoduje to powstanie nieoznaczoności normatywnej typowej dla jurysprudencji kwantowej.

I. Wprowadzenie

Jednym z najbardziej charakterystycznych przepisów polskiej konstytucji jest norma dotycząca ochrony małżeństwa jako związku kobiety i mężczyzny.

W sensie potocznym wydaje się ona odnosić do rzeczywistości biologicznej.

Jednocześnie jednak konstytucja nie zawiera definicji:

kobiety

mężczyzny

małżeństwa

Z perspektywy teorii ius operativum oznacza to, że norma konstytucyjna nie posiada jednoznacznego odniesienia ontologicznego.

Jej znaczenie powstaje dopiero w operacji interpretacyjnej.

II. Preambuła a problem prawdy

Preambuła konstytucji zawiera odwołanie do prawdy jako wartości.

Jest to odwołanie charakterystyczne dla klasycznej koncepcji prawdy, wywodzącej się od Arystotelesa, wedle której prawda polega na zgodności poznania z rzeczywistością.

W tym modelu norma konstytucyjna powinna odnosić się do rzeczywistości w sposób jednoznaczny.

Jeżeli konstytucja mówi o kobiecie i mężczyźnie, zakłada się, że pojęcia te odpowiadają rzeczywistym cechom biologicznym.

Problem polega jednak na tym, że konstytucja nie definiuje tych cech.

III. Ontologia pojęć konstytucyjnych

W klasycznej teorii prawa konstytucyjnego przyjmuje się, że pojęcia konstytucyjne są pojęciami normatywnymi.

Oznacza to, że nie muszą być tożsame z pojęciami biologicznymi lub socjologicznymi.

W konsekwencji „kobieta” i „mężczyzna” stają się kategoriami interpretacyjnymi.

Ich znaczenie zależy od operacji systemu prawnego:

wykładni konstytucyjnej,

orzecznictwa sądów,

praktyki legislacyjnej.

W tym sensie norma konstytucyjna funkcjonuje w sposób operacyjny.

IV. Nieoznaczoność normatywna

Jeżeli pojęcia konstytucyjne nie posiadają jednoznacznego odniesienia ontologicznego, powstaje stan nieoznaczoności normatywnej.

Można go przedstawić schematycznie:

pojęcie konstytucyjne

↓

zbiór możliwych interpretacji

↓

operacja interpretacyjna

↓

stabilizacja znaczenia

Znaczenie normy nie jest dane.

Powstaje dopiero w procesie stabilizacji.

V. Jurysprudencja kwantowa

Mechanizm ten przypomina zjawisko znane z fizyki kwantowej, opisane przez Werner Heisenberg.

W fizyce pomiar wpływa na stan układu.

Analogicznie w prawie konstytucyjnym:

interpretacja wpływa na znaczenie normy.

Możliwe znaczenia istnieją przed operacją interpretacyjną jako potencjalność.

Dopiero decyzja interpretacyjna stabilizuje jedno z nich.

VI. Ius operativum

W modelu ius operativum norma konstytucyjna nie jest bezpośrednim opisem rzeczywistości.

Jest elementem systemu operacyjnego, który stabilizuje znaczenia.

System ten działa według następującego schematu:

tekst konstytucyjny

↓

nieoznaczoność znaczenia

↓

operacja interpretacyjna

↓

stabilizacja normatywna

W tym sensie znaczenie pojęcia „małżeństwo kobiety i mężczyzny” nie jest ustalone raz na zawsze.

Jest funkcją operacji systemu.

VII. Napięcie konstytucyjne

Powstaje w ten sposób napięcie pomiędzy dwoma modelami prawa.

Model pierwszy:

prawda jako odniesienie do rzeczywistości.

Model drugi:

znaczenie jako rezultat operacji interpretacyjnej.

Preambuła konstytucji sugeruje model pierwszy.

Praktyka interpretacyjna często realizuje model drugi.

VIII. Konsekwencja systemowa

Z punktu widzenia teorii ius operativum norma konstytucyjna pełni funkcję stabilizacyjną.

Nie opisuje rzeczywistości.

Umożliwia systemowi redukcję nieoznaczoności w sporach dotyczących małżeństwa.

Dlatego spory konstytucyjne dotyczą przede wszystkim interpretacji pojęć.

Nie zaś ustalenia faktów biologicznych.

IX. Wniosek

Przepis konstytucyjny dotyczący małżeństwa ujawnia fundamentalną cechę prawa konstytucyjnego:

jego pojęcia nie są kategoriami empirycznymi.

Są kategoriami operacyjnymi.

Ich znaczenie powstaje w procesie interpretacyjnym.

W tym sensie norma konstytucyjna jest elementem systemu stabilizacji znaczeń.

Konkluzja

Przepis o małżeństwie jako związku kobiety i mężczyzny nie jest jedynie normą aksjologiczną.

Jest przykładem nieoznaczoności normatywnej charakterystycznej dla jurysprudencji kwantowej.

Pojęcia konstytucyjne istnieją jako potencjalności znaczeniowe.

Dopiero operacja interpretacyjna przekształca je w rzeczywistość normatywną.