Prawo po epistemologii: narodziny operacyjnej ontologii normy

Abstrakt

Artykuł analizuje transformację epistemologicznych podstaw prawa w nowoczesnych systemach normatywnych. Klasyczna tradycja prawna zakładała istnienie relacji między normą a rzeczywistością empiryczną, której poznanie stanowiło warunek stosowania prawa. Współczesne systemy prawne coraz częściej funkcjonują jednak w modelu operacyjnym, w którym poznanie zostaje zastąpione stabilizacją znaczeń normatywnych w ramach procedur. Proces ten można opisać jako przejście od epistemologii prawa do operacyjnej ontologii normy. W artykule przedstawiono filozoficzne i metodologiczne podstawy tej transformacji.

I. Wprowadzenie

W tradycji europejskiej prawo było systemem opartym na poznaniu rzeczywistości.

Sąd miał ustalić, co się wydarzyło, aby następnie zastosować odpowiednią normę.

Schemat klasyczny można zapisać:

rzeczywistość → poznanie → norma → wyrok

W tym modelu epistemologia była fundamentem prawa.

Prawo nie mogło istnieć bez ustalenia faktów.

W nowoczesnych systemach prawnych obserwujemy jednak proces, który można określić jako zniesienie epistemologii prawa.

II. Fenomenologiczny fundament prawa

Klasyczna teoria poznania zakładała, że podmiot jest zdolny do rozpoznania sensu rzeczy.

Schemat fenomenologiczny:

rzecz → percepcja → rozpoznanie sensu

Podmiot poznający widzi, interpretuje i rozpoznaje znaczenie.

W prawie odpowiada temu model prawdy materialnej.

Dowód wskazuje na fakt, a fakt stanowi podstawę zastosowania normy.

III. Pragmatyczna transformacja znaczenia

Istotną zmianę przyniosła filozofia języka rozwinięta przez Ludwig Wittgenstein.

W jego późnej filozofii znaczenie znaku nie wynika z jego odniesienia do rzeczy, lecz z jego użycia w praktyce językowej¹.

Schemat znaczenia zmienia się:

znak → użycie → znaczenie

Znak nie musi posiadać jednoznacznego odniesienia do rzeczywistości.

Jego sens powstaje w praktyce użycia.

IV. Semiologiczny problem odniesienia

Podobny problem analizował Umberto Eco.

Eco wskazywał, że poszukiwanie bezpośredniej ekstensji znaku prowadzi do błędu interpretacyjnego².

Znaki funkcjonują w systemach interpretacyjnych, które generują wiele możliwych znaczeń.

W kontekście prawa oznacza to, że norma nie musi posiadać jednego odniesienia empirycznego.

V. Model jako konstrukcja

W logice modeli podobny problem opisuje paradoks sformułowany przez Thoralf Skolem.

Paradoks ten pokazuje, że system formalny może posiadać wiele modeli interpretacyjnych³.

Nie istnieje jeden konieczny model rzeczywistości odpowiadający systemowi formalnemu.

VI. Przejście od poznania do operacji

Połączenie powyższych koncepcji prowadzi do zasadniczej zmiany metodologicznej.

W modelu klasycznym:

znak → rzecz → poznanie

W modelu operacyjnym:

znak → operacja → stabilizacja znaczenia

Znaczenie normy nie wynika z rzeczywistości, lecz z operacji interpretacyjnej systemu.

VII. Operacyjna ontologia normy

W tym modelu norma przestaje być odniesieniem do rzeczywistości.

Staje się elementem operacji systemu prawnego.

Norma istnieje jako rezultat stabilizacji znaczenia w procedurze.

Schemat operacyjny:

twierdzenie → procedura → stabilizacja

Prawo nie rozpoznaje rzeczywistości.

Prawo stabilizuje znaczenia.

VIII. Jurysprudencja kwantowa

Operacyjny model prawa można porównać do zasady nieoznaczoności w fizyce sformułowanej przez Werner Heisenberg.

Przed operacją interpretacyjną norma posiada wiele potencjalnych znaczeń.

Operacja systemu stabilizuje jedno z nich.

Schemat:

potencjalne znaczenia → operacja → znaczenie stabilne

IX. Prawo jako system operacyjny

Jeżeli operacja staje się pierwotna wobec normy, prawo przestaje być systemem poznawczym.

Prawo funkcjonuje jako system stabilizacji znaczeń.

W tym sensie pojawia się model określany jako ius operativum.

Prawo nie jest już systemem odniesienia do rzeczywistości.

Jest systemem operacji.

X. Wniosek

Transformację tę można przedstawić jako zmianę epistemologicznego fundamentu prawa:

poznanie → użycie → operacja

Prawo przechodzi od modelu fenomenologicznego do modelu operacyjnego.

Konkluzja

Prawo po epistemologii nie znika.

Zmienia jedynie swój charakter ontologiczny.

Nie jest już systemem rozpoznawania faktów.

Staje się systemem operacji stabilizujących znaczenie normatywne.

Przypisy

Ludwig Wittgenstein, Philosophical Investigations, Oxford 1953.

Umberto Eco, A Theory of Semiotics, Bloomington 1976.

Thoralf Skolem, „Über einige Grundlagenfragen der Mathematik”, Skrifter Videnskapsselskapet i Kristiania, 1922.

Werner Heisenberg, Physics and Philosophy, New York 1958.