IUS OPERATIVUM: koniec epoki prawa referencyjnego

Abstrakt

Artykuł przedstawia syntetyczne ujęcie transformacji współczesnego prawa określanej jako przejście od prawa referencyjnego do prawa operacyjnego (ius operativum). W klasycznej tradycji europejskiej norma prawna odnosiła się do rzeczywistości empirycznej oraz do działań osób. W modelu operacyjnym relacja ta ulega transformacji: norma przestaje być odniesieniem do faktów, a staje się rezultatem operacji systemowych. Artykuł proponuje interpretację tej zmiany jako końca epoki prawa referencyjnego i narodzin systemu normatywnego stabilizującego znaczenia poprzez procedury.

I. Prawo referencyjne

W tradycji prawa europejskiego norma była znakiem odnoszącym się do rzeczywistości.

Schemat prawa referencyjnego:

rzeczywistość → fakt → norma → wyrok

Prawo miało regulować zdarzenia rzeczywiste.

Sąd miał ustalić fakty, a następnie zastosować odpowiednią normę.

Model ten rozwinięto w filozofii prawa naturalnego, szczególnie w myśli Thomas Aquinas.

Prawo było interpretacją rzeczywistości.

II. Ontologia osoby

Prawo referencyjne zakładało istnienie podmiotu zdolnego do działania i odpowiedzialności.

Schemat ontologiczny:

osoba → czyn → odpowiedzialność → norma

Osoba była fundamentem systemu.

Normy regulowały działania osób w świecie empirycznym.

III. Kryzys referencji

W XX wieku nastąpiła głęboka zmiana w rozumieniu języka i znaczenia.

Filozofia języka rozwinięta przez Ludwig Wittgenstein wskazywała, że znaczenie znaku wynika z jego użycia w praktyce językowej.

Schemat znaczenia:

znak → użycie → znaczenie

Znaczenie nie musi wynikać z odniesienia do rzeczywistości.

IV. Autonomia znaku

Podobny problem analizował Umberto Eco.

Znaki funkcjonują w systemach interpretacyjnych i odsyłają do innych znaków.

Schemat interpretacyjny:

znak → znak → znak

System znaków może funkcjonować autonomicznie.

V. Operacyjna transformacja prawa

W modelu operacyjnym prawo przestaje być systemem poznawczym.

Prawo staje się systemem operacji.

Schemat operacyjny:

twierdzenie → procedura → stabilizacja

Norma powstaje jako rezultat operacji systemu.

VI. Jurysprudencja kwantowa

Operacyjny charakter prawa można porównać do zasady nieoznaczoności sformułowanej przez Werner Heisenberg.

Przed operacją interpretacyjną norma posiada wiele możliwych znaczeń.

Operacja stabilizuje jedno z nich.

Schemat:

potencjalne znaczenia → operacja → znaczenie stabilne

VII. Symulakrum normatywne

W operacyjnym modelu prawa norma odnosi się przede wszystkim do innych norm i procedur.

Zjawisko to analizował Jean Baudrillard.

Symulakrum jest znakiem, który nie odnosi się do rzeczywistości, lecz do innych znaków.

Schemat:

norma → interpretacja → norma operacyjna

VIII. Ius operativum

Ius operativum można zdefiniować jako system prawa funkcjonujący poprzez operacje stabilizujące znaczenia normatywne.

Schemat ontologiczny:

operacja → stabilizacja → rzeczywistość normatywna

Prawo nie musi odnosić się do rzeczywistości empirycznej.

Wystarczy, że stabilizuje znaczenia.

IX. Koniec epoki referencji

Transformacja ta oznacza koniec epoki prawa referencyjnego.

Prawo nie jest już systemem interpretacji rzeczywistości.

Prawo staje się systemem operacji.

Manifest

Epoka prawa referencyjnego dobiegła końca.

Prawo nie jest już lustrem rzeczywistości.

Prawo jest systemem operacji.

Norma nie opisuje świata.

Norma stabilizuje znaczenie.

Prawo nie odkrywa rzeczywistości.

Prawo ją wytwarza.

Konkluzja

Ius operativum opisuje nowy paradygmat prawa.

Transformację tę można przedstawić jako przejście:

referencja → interpretacja → operacja → symulakrum

Prawo po rzeczywistości staje się systemem operacji stabilizujących znaczenia normatywne.