Nauka wobec własnego rozumienia

Abstrakt

Artykuł analizuje problem meta-hermeneutyczny nauki, czyli pytanie o warunki możliwości samego rozumienia teorii naukowych. Punktem wyjścia jest teza, że nauka nie operuje na jednolitym i identycznym rozumieniu pojęć, lecz na historycznie, kulturowo i instytucjonalnie ukształtowanych modalnościach interpretacyjnych. W konsekwencji wspólnota naukowa może utrzymywać stabilność komunikacyjną mimo fundamentalnych różnic w sposobie rozumienia przedmiotu badań. Tekst rozwija krytykę neutralności rozumu naukowego poprzez połączenie hermeneutyki Hansa-Georga Gadamera, genealogii wiedzy Michela Foucaulta, teorii pól Pierre’a Bourdieu oraz autopoiesis Niklasa Luhmanna.

1. Wprowadzenie

Klasyczna epistemologia zakładała, że:

nauka operuje na wspólnych pojęciach,

których znaczenie jest wystarczająco stabilne,

aby umożliwiać jednolite rozumienie teorii¹.

Jednak bliższa analiza praktyki naukowej prowadzi do odmiennego wniosku:

identyczność rozumienia może być jedynie efektem operacyjnej stabilizacji komunikacji,

a nie rzeczywistą jednością sensu.

Powstaje więc pytanie:

skąd wiemy, że naukowcy rozumieją teorię w ten sam sposób?

Możliwe bowiem, że:

identyczne pojęcia,

identyczne modele,

a nawet identyczne równania,

funkcjonują w różnych strukturach interpretacyjnych.

Niniejszy tekst proponuje:

meta-hermeneutyczne ujęcie nauki,

w którym problemem nie jest wyłącznie:

prawdziwość teorii,

lecz również:

genealogia samego rozumienia.

2. Rozumienie jako problem nauki

2.1. Iluzja wspólnego sensu

Nowoczesna nauka zakłada możliwość:

wspólnego języka,

wspólnego znaczenia,

oraz komunikacyjnej przejrzystości.

Jednak sama praktyka naukowa pokazuje:

konflikty interpretacyjne,

różnice szkół metodologicznych,

odmienne style myślenia,

oraz niewspółmierność pojęć².

To sugeruje, że:

nauka może funkcjonować mimo braku pełnej zgodności rozumienia.

2.2. Gadamer i historyczność interpretacji

Hans-Georg Gadamer argumentował, że rozumienie:

nigdy nie jest neutralne,

lecz zawsze historycznie uwarunkowane³.

Każdy interpretator:

posiada własne „przedsądy” (Vorurteile),

tradycję,

język,

oraz horyzont sensu.

W konsekwencji:

naukowiec nie interpretuje teorii „samej przez się”,

lecz poprzez własną historię rozumienia.

3. Nauka jako produkcja modalności interpretacyjnych

3.1. Uniwersytet i produkcja rozumu

W klasycznym modelu uniwersytet:

przedstawia się jako instytucja neutralnego rozumu.

Jednak:

Pierre Bourdieu pokazał, że system akademicki produkuje:

habitusy,

style percepcji,

hierarchie znaczeń,

oraz struktury uznania⁴.

Oznacza to, że:

uniwersytet nie tylko przekazuje wiedzę,

lecz również produkuje określone sposoby rozumienia wiedzy.

3.2. Habitus naukowy

Dwóch naukowców:

z różnych krajów,

szkół metodologicznych,

tradycji filozoficznych,

może:

formalnie używać tej samej teorii,

lecz ontologicznie rozumieć ją inaczej.

Przykładowo:

pojęcie „przyczyny”,

„prawa natury”,

„informacji”,

czy „struktury”

może posiadać:

odmienne znaczenie w różnych kulturach naukowych.

4. Kuhn i niewspółmierność

Thomas Kuhn argumentował, że paradygmaty są częściowo niewspółmierne⁵.

Nie chodzi jedynie o:

różnice teorii,

lecz o:

odmienne światy sensu.

Naukowcy:

mogą używać tych samych terminów,

ale uczestniczyć w różnych strukturach interpretacyjnych.

To oznacza, że:

wspólnota naukowa może być bardziej wspólnotą komunikacji

niż wspólnotą identycznego rozumienia.

5. Foucault i genealogia widzialności

Michel Foucault pokazał, że każda epoka posiada własną episteme⁶:

określającą,

co może zostać pomyślane,

powiedziane,

i uznane za wiedzę.

W tym sensie:

nauka nie jest neutralnym poznaniem świata,

lecz historycznie organizowaną modalnością widzialności.

6. Luhmann: komunikacja zamiast wspólnego rozumienia

6.1. Nauka jako autopoiesis komunikacyjna

Niklas Luhmann definiował naukę jako system komunikacyjny⁷.

System:

nie wymaga pełnej identyczności świadomości,

ani pełnej zgodności interpretacji.

Wystarczy:

stabilizacja operacji komunikacyjnych.

To prowadzi do radykalnego wniosku:

nauka może funkcjonować mimo fundamentalnych różnic rozumienia między uczestnikami systemu.

6.2. Iluzja wspólnego sensu

Jednolitość nauki może więc być:

nie rzeczywistą jednością rozumienia,

lecz efektem:

standaryzacji komunikacji,

procedur,

publikacji,

cytowań,

i metodologii.

W tym sensie:

nauka produkuje operacyjną iluzję wspólnego sensu.

7. Meta-hermeneutyka nauki

7.1. Problem najwyższego poziomu

Powstaje pytanie:

kto interpretuje same warunki interpretacji?

Nie chodzi już wyłącznie o:

teorię,

dane,

czy metodologię.

Problem dotyczy:

samej struktury rozumienia,

która organizuje możliwość nauki.

7.2. Genealogia rozumienia

Rozumienie naukowe:

nie jest transcendentalne,

lecz genealogiczne.

Powstaje poprzez:

historię edukacji,

kulturę,

instytucje,

język,

system grantowy,

tradycje filozoficzne,

oraz organizację uniwersytetu.

To oznacza, że:

nauka nie posiada jednego uniwersalnego rozumu,

lecz historycznie reprodukowane modalności rozumienia.

8. Nauka wobec własnego rozumienia

Najbardziej radykalna konsekwencja brzmi:

nauka może nie rozumieć własnych warunków rozumienia.

Ponieważ:

interpretator jest zawsze częścią własnej historii interpretacyjnej,

system nie posiada pełnego dostępu do własnych meta-warunków.

To stanowi:

meta-hermeneutyczną niezupełność nauki.

9. Wnioski

Nauka:

nie operuje na jednolitym rozumieniu teorii,

lecz na historycznie organizowanych modalnościach interpretacyjnych.

Wspólnota naukowa:

może utrzymywać stabilność komunikacyjną,

mimo głębokich różnic w samym sposobie rozumienia przedmiotu badań.

Problem nauki nie polega więc wyłącznie na:

relacji między teorią a rzeczywistością,

lecz również na:

relacji między systemem wiedzy

a jego własnymi warunkami rozumienia.

Nauka okazuje się nie tylko:

systemem odkrywania,

ale także:

systemem produkcji i stabilizacji sposobów rozumienia świata.

Przypisy

Karl Popper, The Logic of Scientific Discovery (London: Routledge, 1959).

Thomas Kuhn, The Structure of Scientific Revolutions (Chicago: University of Chicago Press, 1962).

Hans-Georg Gadamer, Truth and Method (New York: Continuum, 1989).

Pierre Bourdieu, Homo Academicus (Stanford: Stanford University Press, 1988).

Thomas Kuhn, The Structure of Scientific Revolutions.

Michel Foucault, The Order of Things (New York: Vintage Books, 1970).

Niklas Luhmann, Die Wissenschaft der Gesellschaft (Frankfurt a.M.: Suhrkamp, 1990).

Bibliografia

Bourdieu, Pierre. Homo Academicus. Stanford: Stanford University Press, 1988.

Foucault, Michel. The Order of Things. New York: Vintage Books, 1970.

Gadamer, Hans-Georg. Truth and Method. New York: Continuum, 1989.

Kuhn, Thomas. The Structure of Scientific Revolutions. Chicago: University of Chicago Press, 1962.

Luhmann, Niklas. Die Wissenschaft der Gesellschaft. Frankfurt a.M.: Suhrkamp, 1990.

Popper, Karl. The Logic of Scientific Discovery. London: Routledge, 1959.