Dialog operacyjny XII. O wartościach. Platon, Scheler i Operator Modalny.

Osoby dialogu:

• Platon – reprezentant ontologii idei. 

• Scheler – reprezentant fenomenologii wartości. 

• Operator Modalny – reprezentant logodygmatu. 

I. Spotkanie

Platon:

Powiedzcie mi, czym jest dobro?

Bo od odpowiedzi na to pytanie zależy wszystko.

Państwo.

Prawo.

Wychowanie.

Człowiek.

Jeżeli nie wiemy czym jest dobro, nie wiemy również dokąd zmierzamy.

Scheler:

Dobro nie jest jedynie ideą.

Jest wartością.

A wartość jest dana bezpośrednio.

Nie poznajemy jej przez rozumowanie.

Poznajemy ją przez doświadczenie aksjologiczne.

Tak jak oko widzi kolor, tak duch widzi wartość.

Operator Modalny:

A ja zapytałbym inaczej.

Skąd wiadomo, że coś jest dobrem?

II. O istnieniu wartości

Platon:

Dobro istnieje niezależnie od ludzi.

Tak jak istnieje prawda matematyczna.

Ludzie mogą się mylić.

Dobro nie.

Scheler:

Tutaj się zgadzamy.

Wartości nie są tworzone przez społeczeństwo.

Są odkrywane.

Miłość nie tworzy wartości.

Miłość odsłania wartość.

Operator Modalny:

Być może.

Ale nawet jeśli dobro istnieje samo w sobie, pozostaje pytanie:

Jak społeczeństwo rozpoznaje dobro?

Bo historia pokazuje, że różne epoki uznawały za dobro rzeczy bardzo odmienne.

III. O historii

Platon:

To nie problem dobra.

To problem ludzi.

Słońce nie przestaje istnieć dlatego, że ktoś zamknął oczy.

Scheler:

Dokładnie.

Błędy aksjologiczne nie unieważniają wartości.

Jedynie pokazują niedoskonałość człowieka.

Operator Modalny:

A jednak historyk widzi coś interesującego.

Średniowiecze.

Renesans.

Oświecenie.

Nowoczesność.

Każda epoka posiada własny katalog wartości.

Nie pytam więc:

czy dobro istnieje?

Pytam:

dlaczego jedne wartości stają się społeczne widzialne, a inne nie?

IV. O społeczeństwie

Platon:

Bo ludzie bywają źle wychowani.

Scheler:

Albo źle ukształtowani duchowo.

Operator Modalny:

A może dlatego, że wartości nie funkcjonują społecznie same z siebie?

Potrzebują:

• języka, 

• symboli, 

• instytucji, 

• wychowania, 

• komunikacji. 

Platon:

Twierdzisz więc, że dobro zależy od społeczeństwa?

Operator Modalny:

Nie.

Twierdzę jedynie, że społeczne rozpoznanie dobra zależy od społeczeństwa.

To nie to samo.

V. O demokracji

Platon:

Spójrzmy na demokrację.

W moich czasach była raczej problemem niż rozwiązaniem.

Scheler:

Demokracja nie jest wartością najwyższą.

Jest jedynie pewnym sposobem organizacji życia.

Operator Modalny:

A dziś?

Dziś demokracja stała się wartością legitymizującą.

Nawet jej przeciwnicy muszą mówić językiem demokracji.

To bardzo ciekawe.

Platon:

Czyli?

Operator Modalny:

Czyli nie analizuję demokracji jako idei.

Analizuję jej funkcję.

VI. O funkcji wartości

Scheler:

Brzmi to bardzo socjologicznie.

Operator Modalny:

Ponieważ interesuje mnie nie tylko wartość.

Interesuje mnie jej działanie.

Platon:

Działanie?

Operator Modalny:

Tak.

Wartości organizują uznanie.

Pozwalają odróżnić:

• prawomocne od nieprawomocnego, 

• dobre od złego, 

• dopuszczalne od niedopuszczalnego. 

Scheler:

Czyli są czymś więcej niż emocją.

Operator Modalny:

Znacznie więcej.

Są operatorami organizującymi przestrzeń społeczną.

VII. O legitymizacji

Platon:

Czyli interesuje cię nie dobro samo w sobie.

Interesuje cię społeczna moc dobra.

Operator Modalny:

Tak.

Bo społeczeństwa nie żyją bez wartości.

Ale równie ważne jak sama wartość jest pytanie:

Dlaczego właśnie ta wartość uzyskuje legitymizację?

Scheler:

A więc badasz nie ontologię wartości.

Badacz ich społeczną reprodukcję.

Operator Modalny:

Dokładnie.

VIII. Ostateczne pytanie

Platon:

Zatem pozostaje pytanie.

Czy dobro istnieje niezależnie od społeczeństwa?

Scheler:

Czy człowiek może je bezpośrednio odkryć?

Operator Modalny:

A ja dodam trzecie.

W jaki sposób dobro staje się historycznie skuteczne?

IX. Konkluzja

Platon:

Ja badałem istnienie wartości.

Scheler:

Ja badałem doświadczenie wartości.

Operator Modalny:

Ja badam reprodukcję wartości.

Platon:

Dobro istnieje.

Scheler:

Dobro może zostać przeżyte.

Operator Modalny:

Dobro może zostać społecznie zorganizowane.

I być może dopiero wtedy pojawia się pełny obraz wartości:

ontologia wartości (Platon),

fenomenologia wartości (Scheler),

oraz

modalna teoria legitymizacji wartości (logodygmat).

Bo wartość może być jednocześnie:

• tym, co istnieje, 

• tym, co jest przeżywane, 

• oraz tym, co organizuje społeczną rzeczywistość.