Abstrakt
Artykuł rozwija modalno-autopoietyczną interpretację nauki poprzez analizę przejścia od odkrywania nowych modalności rzeczywistości do ich współtworzenia za pomocą interwencji technicznych, biologicznych i społecznych. Punktem wyjścia jest problem nowych faz lodu, które ujawniają się dopiero w specyficznych warunkach eksperymentalnych. Analogiczny mechanizm zostaje następnie przeanalizowany w fizyce, biologii, medycynie i psychologii. Tekst argumentuje, że współczesna nauka coraz częściej nie tylko odkrywa istniejące modalności organizacji rzeczywistości, lecz również współuczestniczy w ich autopoietycznym wytwarzaniu. W konsekwencji zmianie ulega samo rozumienie natury człowieka, która przestaje jawić się jako zamknięta substancja, a coraz bardziej jako otwarta przestrzeń modalnych możliwości organizacyjnych.
1. Wprowadzenie
Klasyczny obraz nauki zakładał prosty podział:
rzeczywistość istnieje,
nauka ją odkrywa.
Badacz miał być obserwatorem.
Eksperyment miał odsłaniać to, co już było.
Współczesna nauka coraz częściej pokazuje jednak sytuację bardziej złożoną.
Niektóre struktury rzeczywistości ujawniają się dopiero wtedy, gdy zostaną stworzone odpowiednie warunki ich wystąpienia.
Prowadzi to do fundamentalnego pytania:
Czy nauka jedynie odkrywa modalności rzeczywistości, czy również uczestniczy w ich współtworzeniu?
2. H₂O i problem warunków odkrycia
2.1. Od jednej wody do wielu wód
Przez długi czas wydawało się, że:
H2O=woda
Współczesna fizyka i chemia pokazują jednak, że sytuacja jest znacznie bardziej złożona.
Odkryto ponad dwadzieścia odmian lodu.
Niektóre:
przewodzą prąd,
istnieją w tysiącach stopni,
posiadają gigantyczne struktury krystaliczne.
Jednocześnie wszystkie pozostają:
H2O
2.2. Modalność odkrycia
Kluczowe jest jednak coś innego.
Lód XXI czy XXII nie były wcześniej „widoczne”.
Ich ujawnienie wymagało:
ekstremalnych ciśnień,
nowych technik pomiarowych,
laserów XFEL,
specjalnie skonstruowanych warunków eksperymentalnych.
Oznacza to, że:
modalność rzeczywistości ujawnia się dopiero w określonych warunkach relacyjnych.
3. Fizyka i nieskończoność modalności
Podobny problem pojawia się w fizyce wysokich energii.
Nowe:
cząstki,
symetrie,
stany pola,
ujawniają się dopiero po osiągnięciu odpowiednich energii eksperymentalnych.
Nie oznacza to, że wcześniej nie istniały.
Oznacza natomiast, że:
pozostawały epistemicznie niedostępne.
Każdy nowy poziom energii może odsłaniać kolejne warstwy organizacji rzeczywistości.
W konsekwencji:
nie istnieje gwarancja, że obecny obraz fizyki jest ostateczny.
4. Biologia: od odkrycia do reorganizacji
W biologii sytuacja staje się jeszcze bardziej interesująca.
Organizm nie jest biernym przedmiotem.
Jak pokazali:
Humberto Maturana i Francisco Varela,
życie posiada charakter autopoietyczny.
Organizm:
reprodukuje własną organizację,
reaguje na środowisko,
przekształca samego siebie.
4.1. DNA i wielość organizacji
DNA nie jest jeszcze życiem.
Tak jak:
H2O
nie jest wszystkimi modalnościami wody.
Ten sam genom może organizować:
różne komórki,
różne tkanki,
różne stany organizmu.
Powstaje analogia:
5. Medycyna jako operator modalności
W chemii:
zmieniamy warunki,
odkrywamy nową fazę.
W medycynie:
zmieniamy warunki,
powstaje nowa organizacja biologiczna.
To fundamentalna różnica.
5.1. Szczepionka
Szczepionka nie jest wyłącznie narzędziem obserwacji.
Po jej zastosowaniu:
układ odpornościowy,
pamięć immunologiczna,
sposób reakcji organizmu,
stają się inne.
Powstaje nowa modalność organizmu.
5.2. Terapia
Podobnie:
psychoterapia,
rehabilitacja,
leczenie farmakologiczne,
nie tylko opisują organizm.
One:
współtworzą nową organizację badanego układu.
6. Psychika i otwartość człowieka
W psychologii problem staje się jeszcze bardziej radykalny.
Jeżeli:
język,
kultura,
edukacja,
doświadczenie,
przekształcają człowieka,
to:
człowiek nie jest raz na zawsze ustaloną substancją.
Jest przestrzenią potencjalnych modalności organizacyjnych.
7. Natura człowieka jako problem modalny
Klasyczna antropologia pytała:
Czym jest człowiek?
W perspektywie modalno-autopoietycznej pytanie zmienia postać:
Jakie modalności organizacji człowieka mogą zostać ujawnione lub wytworzone?
To przesunięcie jest ogromne.
7.1. Człowiek jako H₂O biologii
Tak jak:
H2O
nie wyczerpuje wszystkich modalności wody,
tak:
genom,
mózg,
biologia,
nie wyczerpują wszystkich modalności człowieka.
7.2. Otwarta antropologia
Człowiek:
biologiczny,
psychiczny,
społeczny,
kulturowy,
nie jest układem zamkniętym.
Stanowi:
otwartą przestrzeń autopoietycznych możliwości organizacyjnych.
8. Logodygmat i nieskończoność modalności
Logodygmat można tutaj rozumieć jako:
zasadę organizowania coraz większej liczby modalności za pomocą możliwie niewielkiej liczby struktur podstawowych.
H₂O:
generuje dziesiątki form lodu.
DNA:
generuje organizmy.
Pole kwantowe:
generuje cząstki.
Psychika:
generuje kultury.
Społeczeństwo:
generuje instytucje.
9. Wnioski
Analogia pomiędzy:
H₂O,
fizyką pól,
DNA,
medycyną,
psychiką,
ujawnia wspólną strukturę.
W każdym przypadku istnieje:
model podstawowy,
przestrzeń modalności,
warunki relacyjne ujawnienia,
możliwość autopoietycznej reorganizacji.
W konsekwencji współczesna nauka coraz mniej przypomina odkrywanie gotowych substancji, a coraz bardziej badanie i współtworzenie przestrzeni możliwych organizacji rzeczywistości.
Najdalej idącą konsekwencją tej perspektywy jest nowe rozumienie człowieka.
Nie jako zamkniętej natury, lecz jako systemu zdolnego do nieustannej reorganizacji własnych modalności biologicznych, psychicznych i społecznych.
W tym sensie człowiek okazuje się nie tyle „tym, czym jest”, ile raczej przestrzenią tego, czym może się stać.
Komentarze
Pokaż komentarze (19)