Rachunkowość modalna: logodygmat i autopoietyczna organizacja finansów

Abstrakt

Artykuł rozwija analogię pomiędzy matematyką i rachunkowością w perspektywie modalno-autopoietycznej teorii znaczenia. Punktem wyjścia jest teza, że finanse stanowią materialny wymiar ekonomii, analogiczny do materii i energii w fizyce. Podstawową strukturą finansów nie jest jednak zysk, lecz binarna relacja przepływu i zobowiązania. W tym kontekście rachunkowość pełni funkcję analogiczną do matematyki: nie tworzy przepływów ekonomicznych, lecz formalizuje ich organizację, umożliwia ich stabilizację i reprodukcję. Artykuł argumentuje, że rachunkowość stanowi system organizacji modalności ekonomicznych, podobnie jak matematyka organizuje modalności struktur fizycznych.

1. Od matematyki do rachunkowości

W fizyce często zakłada się, że:

materia stanowi rzeczywistość,

matematyka stanowi jej opis.

Podobnie w ekonomii przyjmuje się zwykle, że:

gospodarka jest rzeczywistością,

rachunkowość jest jej opisem.

Takie ujęcie jest jednak uproszczone.

Matematyka nie jest wyłącznie opisem fizyki.

Jest także systemem stabilizacji relacji formalnych umożliwiających organizację wiedzy o świecie.

Analogicznie:

rachunkowość nie jest wyłącznie opisem finansów.

Jest systemem organizacji relacji ekonomicznych.

2. Materia finansów

W proponowanym ujęciu podstawową materią ekonomii nie jest:

zysk,

dochód,

ani wartość księgowa.

Podstawową materią finansów są:

Przepływ↔Zobowiązanie

Każdy przepływ ekonomiczny generuje określoną strukturę odpowiedzialności.

Każde aktywo implikuje określone pasywo.

Podobnie jak w fizyce nie istnieje energia bez relacji energetycznych, tak w finansach nie istnieje przepływ oderwany od struktury zobowiązań.

3. Zysk jako wielkość wtórna

W tym świetle zysk przypomina temperaturę w fizyce.

Temperatura nie jest podstawowym składnikiem materii.

Jest parametrem opisującym stan układu.

Podobnie:

zysk nie jest podstawową substancją ekonomii.

Jest parametrem określającym określoną konfigurację przepływów i zobowiązań.

Dlatego możliwe są sytuacje:

zysku bez gotówki,

gotówki bez zysku,

wzrostu aktywów przy utracie płynności.

4. Rachunkowość jako matematyka ekonomii

Jeżeli finanse stanowią materię ekonomii, to rachunkowość pełni rolę analogiczną do matematyki.

Nie tworzy przepływów.

Podobnie jak matematyka nie tworzy elektronów.

Tworzy natomiast:

system reprezentacji,

relacje formalne,

reguły stabilizacji.

5. Podwójny zapis jako odpowiednik równania

Najbardziej charakterystycznym przykładem jest zasada podwójnego zapisu.

Każda operacja:

pojawia się po stronie aktywnej,

oraz po stronie pasywnej.

Powstaje struktura podobna do zachowania wielkości w fizyce.

Można powiedzieć, że:

rachunkowość odkryła własną zasadę zachowania zanim ekonomia wypracowała jej pełną teorię.

6. Logodygmat finansów

W perspektywie logodygmatu szczególnie interesujące jest to, że ogromna liczba zdarzeń gospodarczych może zostać sprowadzona do niewielkiej liczby struktur formalnych.

Przykładowo:

sprzedaż,

kredyt,

leasing,

inwestycja,

dywidenda,

mają bardzo różne znaczenie ekonomiczne.

Jednak rachunkowość organizuje je za pomocą stosunkowo niewielkiego zestawu relacji formalnych.

Realizuje więc zasadę:

jednym opisać więcej.

7. Autopoiesis rachunkowości

Rachunkowość posiada również cechy systemu autopoietycznego.

Tworzy:

własne pojęcia,

własne procedury,

własne kryteria poprawności.

Bilans generuje kolejne bilanse.

Zapisy generują kolejne zapisy.

Kontrola generuje kolejne procedury kontroli.

System reprodukuje własną organizację.

8. Matematyka i rachunkowość

Powstaje zatem interesująca analogia:

W obu przypadkach system formalny organizuje rzeczywistość operacyjną.

9. Modalność ekonomiczna

Najważniejsze jest jednak coś jeszcze.

Tak jak matematyka nie opisuje jednej konkretnej materii, lecz przestrzeń możliwych struktur formalnych,

tak rachunkowość nie opisuje pojedynczego przedsiębiorstwa.

Opisuje:

przestrzeń możliwych organizacji przepływów i zobowiązań.

W tym sensie rachunkowość staje się ekonomiczną teorią modalności.

10. Wnioski

Jeżeli podstawową materią finansów jest binarna relacja:

Przepływ↔Zobowiązanie

to rachunkowość pełni funkcję analogiczną do matematyki wobec materii fizycznej.

Nie jest jedynie techniką ewidencji.

Stanowi system formalizacji, stabilizacji i reprodukcji relacji ekonomicznych.

W perspektywie logodygmatu rachunkowość okazuje się jednym z najbardziej rozwiniętych przykładów zasady:

minimum struktur formalnych → maksimum organizacji rzeczywistości operacyjnej.

A zatem nie tyle opisuje ekonomię, ile współtworzy warunki jej autopoietycznej reprodukcji.