Abstrakt
Artykuł podejmuje próbę reinterpretacji klasycznego problemu życia poprzez kategorię replikacji. Punktem wyjścia jest obserwacja, że wiele cech tradycyjnie uznawanych za charakterystyczne dla organizmów żywych — takich jak reprodukcja, dziedziczność, zmienność czy zdolność do ewolucji — występuje również w systemach niebiologicznych. Rozwój teorii autopoiesis, cybernetyki, teorii informacji, memetyki oraz teorii systemów doprowadził do stopniowego rozszerzania pojęcia reprodukcji poza obszar biologii. Artykuł argumentuje, że współczesne badania ujawniają istnienie wielu klas replikacji: materialnej, biologicznej, informacyjnej, komunikacyjnej, normatywnej i ekonomicznej. W tym kontekście proponowana zostaje kategoria replikacji modalnej, rozumianej jako reprodukcja przestrzeni możliwości organizacyjnych niezależnie od konkretnego nośnika materialnego. Teza artykułu głosi, że życie biologiczne stanowi szczególny przypadek szerszego zjawiska reprodukcji modalności organizacyjnych.
1. Wprowadzenie
Klasyczna biologia koncentrowała się na pytaniu:
Czym jest życie?
Najczęściej wskazywano takie cechy jak:
metabolizm,
reprodukcja,
dziedziczność,
zmienność,
ewolucja.
Jednak rozwój nauki XX i XXI wieku doprowadził do sytuacji, w której coraz trudniej utrzymać ostre granice pomiędzy systemami żywymi i nieżywymi.
Powstaje zatem pytanie bardziej fundamentalne:
Czy życie jest szczególnym przypadkiem szerszego zjawiska reprodukcji organizacji?
2. Kryzys biologicznej wyjątkowości
2.1. Samoreplikacja poza biologią
Już w połowie XX wieku:
John von Neumann
analizował możliwość budowy samoreplikujących się automatów.
Później pojawiły się:
automaty komórkowe,
koncepcje sond von Neumanna,
systemy RepRap,
projekty nanomaszyn Drexlera,
sztuczne systemy molekularne.
Wszystkie one wykazują pewne formy reprodukcji.
2.2. Problem definicji życia
Jeżeli:
samoreplikacja,
dziedziczność,
zmienność,
występują także poza biologią,
to nie mogą same stanowić wystarczającego kryterium życia.
Pojawia się problem:
Co właściwie reprodukuje się w różnych systemach?
3. Autopoiesis jako pierwszy krok
3.1. Maturana i Varela
Humberto Maturana
oraz
Francisco Varela
zaproponowali pojęcie autopoiesis.
Organizm:
produkuje własne elementy,
które produkują granice systemu,
które umożliwiają dalszą produkcję elementów.
Życie zostaje zdefiniowane nie przez substancję, lecz przez organizację.
3.2. Ograniczenia autopoiesis
Autopoiesis pozwala wyjaśnić organizmy biologiczne.
Jednak pozostawia otwarte pytanie:
Czy podobna logika reprodukcji może występować poza biologią?
4. Rozszerzenie pola reprodukcji
4.1. Replikacja informacyjna
Teoria informacji pokazała, że reprodukować mogą się:
informacje,
kody,
struktury symboliczne.
Informacja nie wymaga konkretnego nośnika.
Może istnieć:
w DNA,
w pamięci,
w książce,
w komputerze.
4.2. Replikacja komunikacyjna
Niklas Luhmann
rozszerzył ideę autopoiesis na komunikację.
Społeczeństwo:
nie reprodukuje ludzi,
lecz:
komunikację.
Komunikacja produkuje komunikację.
4.3. Replikacja normatywna
Prawo:
reprodukuje normy,
procedury,
oczekiwania społeczne.
Normy:
generują nowe normy,
interpretacje,
orzeczenia.
System reprodukuje własną organizację.
4.4. Replikacja ekonomiczna
Ekonomia:
reprodukuje przepływy,
zobowiązania,
aktywa,
pieniądz.
Płatności umożliwiają kolejne płatności.
Zobowiązania generują nowe zobowiązania.
5. Ku replikacji modalnej
5.1. Wspólny problem
W każdym z powyższych przypadków reprodukowane jest coś innego:
Powstaje pytanie:
Czy istnieje poziom jeszcze bardziej ogólny?
5.2. Modalność jako przedmiot reprodukcji
W proponowanym ujęciu wspólnym mianownikiem nie jest materiał ani informacja.
Jest nim:
możliwość określonej organizacji.
System reprodukuje:
nie tyle konkretne elementy,
ile:
przestrzeń możliwych konfiguracji.
6. Przykład H₂O
Odkrycie:
lodu XXI,
lodu XXII,
kolejnych faz materii,
pokazuje, że:
H2O
nie reprodukuje jednej substancji.
Tworzy przestrzeń:
możliwych organizacji relacyjnych.
Powstaje reprodukcja modalności.
7. Przykład języka
Język:
nie reprodukuje identycznych zdań.
Reprodukuje:
możliwość tworzenia kolejnych znaczeń.
Znaczenie rodzi znaczenie.
Interpretacja rodzi interpretację.
Jest to reprodukcja przestrzeni semantycznej.
8. Przykład człowieka
Organizm:
nie reprodukuje jedynie własnej struktury biologicznej.
Reprodukuje również:
zdolności poznawcze,
wzorce zachowań,
kulturę,
język.
Powstaje wielopoziomowa reprodukcja modalności.
9. Replikacja modalna
Można zatem zaproponować następującą definicję:
Replikacja modalna jest procesem reprodukcji przestrzeni możliwości organizacyjnych umożliwiających powstawanie kolejnych konfiguracji systemu.
Nie jest istotny:
materiał,
substancja,
ani konkretny nośnik.
Istotna jest ciągłość przestrzeni możliwości.
10. Konsekwencje dla teorii życia
W tej perspektywie:
życie biologiczne,
komunikacja,
prawo,
ekonomia,
kultura,
stają się szczególnymi przypadkami bardziej ogólnego zjawiska.
Nie są jedynie systemami reprodukcji elementów.
Są systemami reprodukcji modalności.
11. Wnioski
Rozwój biologii, teorii informacji, cybernetyki i teorii systemów prowadzi do stopniowego rozszerzania pojęcia reprodukcji poza obszar życia biologicznego.
Autopoiesis ujawniła reprodukcję organizacji.
Teoria informacji ujawniła reprodukcję kodów.
Socjologia systemowa ujawniła reprodukcję komunikacji.
Proponowana tutaj koncepcja replikacji modalnej wskazuje natomiast na jeszcze bardziej ogólny poziom analizy:
reprodukcję przestrzeni możliwości organizacyjnych.
W tej perspektywie życie biologiczne przestaje być absolutnym wyjątkiem natury, a staje się jedną z form szerszego procesu reprodukcji modalności, który może obejmować materię, organizmy, znaczenia, instytucje, naukę i kulturę.
Bibliografia
Autopoiesis and Cognition. Dordrecht: Reidel, 1980.
Theory of Self-Reproducing Automata. Urbana: University of Illinois Press, 1966.
Social Systems. Stanford University Press, 1995.
The Selfish Gene. Oxford University Press, 1976.
Engines of Creation. Anchor Press, 1986.
Charles Sanders Peirce, wybrane pisma semiotyczne.
Komentarze
Pokaż komentarze (16)