Pomiędzy repliką a lemingiem

Abstrakt

Artykuł rozwija problem relacji pomiędzy repliką, rozpoznawalnością i figurą „leminga” jako współczesną metaforą uczestnika społeczeństwa komunikacyjnego. Punktem wyjścia jest semiotyczne rozróżnienie Umberta Eco pomiędzy ratio facilis i ratio difficilis. Autor argumentuje, że współczesne społeczeństwa coraz częściej funkcjonują według logiki ratio difficilis, w której reprezentacja nie odzwierciedla gotowej rzeczywistości, lecz współuczestniczy w jej wytwarzaniu. W tym kontekście replika nie oznacza kopiowania ludzi, lecz reprodukcję warunków rozpoznawalności, natomiast figura „leminga” okazuje się szczególną formą nieświadomości własnego środowiska komunikacyjnego.

1. Problem repliki

W potocznym rozumieniu replika oznacza kopię.

Zakłada się istnienie:

• oryginału, 

• odwzorowania. 

Najpierw istnieje rzeczywistość.

Następnie powstaje jej reprodukcja.

Taki model odpowiada klasycznej metafizyce reprezentacji.

Jednak współczesne społeczeństwo komunikacyjne coraz częściej funkcjonuje inaczej.

Nie reprodukuje przede wszystkim osób.

Reprodukuje warunki ich rozpoznawalności.

2. Eco i dwa reżimy znaczenia

Umberto Eco odróżniał dwa sposoby organizacji relacji pomiędzy znakiem a znaczeniem.^1

Ratio facilis

Najpierw istnieje typ.

Potem pojawia się jego reprezentacja.

Przykłady:

• fotografia osoby, 

• mapa miasta, 

• portret króla, 

• podpis pod dokumentem. 

Znaczenie poprzedza znak.

Ratio difficilis

Nie istnieje gotowy typ.

To reprezentacja współtworzy to, co oznacza.

Przykłady:

• dzieła sztuki, 

• symbole polityczne, 

• ikony kulturowe, 

• figury zbiorowej wyobraźni. 

Tutaj znak nie odzwierciedla świata.

Pomaga go organizować.

3. Oryginał i replika

W klasycznej kulturze dominowała logika ratio facilis.

Najpierw istniał bohater.

Potem powstawał jego pomnik.

Najpierw istniał święty.

Potem powstawała jego ikona.

Najpierw istniał przywódca.

Potem pojawiał się jego portret.

W społeczeństwie komunikacyjnym coraz częściej obserwujemy proces odwrotny.

Najpierw pojawia się forma rozpoznawalności.

Dopiero później pojawia się osoba zdolna ją ucieleśnić.

Reprezentacja zaczyna poprzedzać reprezentowane.

4. Replika jako reprodukcja rozpoznawalności

W tym sensie replika nie oznacza kopiowania jednostek.

Nie chodzi o identyczność osób.

Nawet biologiczny klon nie jest identycznym człowiekiem.

Fenotyp nigdy nie jest prostym powtórzeniem genotypu.

Podobnie funkcjonuje społeczeństwo.

Reprodukuje nie ludzi.

Reprodukuje wzorce rozpoznawalności.

Powstają stabilne figury:

• eksperta, 

• celebryty, 

• polityka, 

• buntownika, 

• autorytetu, 

• outsidera. 

Jednostki są zmienne.

Forma pozostaje.

5. Leming jako figura semiotyczna

W tym miejscu pojawia się interesujący problem figury „leminga”.

Potocznie słowo to oznacza osobę bezrefleksyjnie podążającą za dominującym przekazem.

Jednak biologiczny leming nie kieruje się mediami.

Kieruje się mechanizmami reprodukcji gatunku.

Pojawia się więc przesunięcie znaczenia.

„Leming” nie jest już kategorią zoologiczną.

Staje się kategorią komunikacyjną.

6. Błąd klasycznej interpretacji

Najczęściej figura leminga zakłada ukryte rozróżnienie:

• istnieją ludzie samodzielni, 

• istnieją ludzie podporządkowani przekazowi. 

Tymczasem problem jest bardziej złożony.

Każda świadomość powstaje w określonym środowisku komunikacyjnym.

Każda tożsamość rozwija się wśród:

• języka, 

• symboli, 

• instytucji, 

• narracji. 

Nie istnieje punkt całkowicie zewnętrzny wobec komunikacji.

7. Pomiędzy Witkacym a Eco

W tym miejscu pojawia się napięcie ujawnione przez komentatorów.

Z jednej strony pojawia się figura Witkacego:

„Jesteście wierszem idioty odbitym na powielaczu”.

Wielkość oznacza tutaj niepowtarzalność.

Jednokrotność.

Oryginał.

To logika klasyczna.

Najpierw istnieje istota.

Potem pojawia się jej społeczna reprezentacja.

Z drugiej strony pojawia się intuicja bliższa Eco.

Nawet oryginał musi zostać rozpoznany jako oryginał.

Nie istnieje wielkość całkowicie poza komunikacją.

Nie istnieje autentyczność całkowicie poza rozpoznawalnością.

8. Paradoks autentyczności

Najciekawszy paradoks współczesności polega na tym, że autentyczność sama staje się formą widzialności.

Społeczeństwo nie rozpoznaje autentyczności bezpośrednio.

Rozpoznaje:

• oznaki autentyczności, 

• symbole autentyczności, 

• komunikacyjne wskaźniki autentyczności. 

Powstaje więc sytuacja szczególna.

Nawet bunt przeciwko systemowi może zostać włączony do systemu rozpoznawalności.

9. Leming i replika

Z perspektywy logodygmatu leming nie jest przeciwieństwem repliki.

Leming jest szczególnym przypadkiem repliki.

Nie dlatego, że jest kopią innych ludzi.

Lecz dlatego, że nie rozpoznaje warunków własnej reprodukcji komunikacyjnej.

Nie widzi środowiska, które organizuje jego interpretacje.

10. Rozpoznawalność jako środowisko

Społeczeństwo komunikacyjne nie działa przede wszystkim poprzez przymus.

Działa poprzez rozpoznawalność.

Stabilizuje określone formy:

• normalności, 

• racjonalności, 

• sukcesu, 

• autentyczności, 

• wiarygodności. 

Następnie jednostki organizują własną tożsamość wewnątrz tych struktur.

11. Autopoiesis widzialności

Podobnie jak komunikacja reprodukuje znaczenia, społeczeństwo reprodukuje widzialność.

Nieustannie odpowiada na pytania:

• kto jest słyszalny, 

• kto jest ważny, 

• kto jest ekspertem, 

• kto jest autorytetem, 

• kto jest outsiderem. 

W ten sposób reprodukuje własne warunki obserwacji.

12. Wnioski

Pomiędzy repliką a lemingiem nie istnieje relacja przeciwieństwa.

Obie figury należą do tej samej logiki komunikacyjnej.

Replika oznacza reprodukcję warunków rozpoznawalności.

Leming oznacza uczestnika tej reprodukcji, który traktuje własne środowisko komunikacyjne jako naturalne i przezroczyste.

Rozróżnienie Eco pomiędzy ratio facilis i ratio difficilis pozwala uchwycić głębszą zmianę współczesnej kultury.

W świecie ratio facilis reprezentacja odzwierciedla rzeczywistość.

W świecie ratio difficilis reprezentacja współuczestniczy w jej produkcji.

Dlatego najważniejszym pytaniem nie jest już:

Kto jest oryginałem, a kto kopią?

Lecz:

Jakie warunki komunikacyjne sprawiają, że ktoś zostaje rozpoznany jako oryginał, autorytet, ekspert, buntownik lub leming?

To właśnie tam przebiega współczesna granica pomiędzy tożsamością, widzialnością i reprodukcją społecznego sensu.

Przypisy

1. Umberto Eco, A Theory of Semiotics, 1976. 

2. Jacques Lacan, Écrits, 1966. 

3. Niklas Luhmann, Soziale Systeme, 1984. 

4. Humberto Maturana, Francisco Varela, Autopoiesis and Cognition, 1980. 

5. Guy Debord, La Société du spectacle, 1967. 

6. Roland Barthes, Mythologies, 1957. 

7. Jean Baudrillard, Simulacres et Simulation, 1981.