Abstrakt
Artykuł rozwija koncepcję komunikacji modalnej jako kolejnego etapu logodygmatu. Punktem wyjścia jest przejście od logiki autopoietycznej i semantyki modalnej do komunikacji rozumianej jako proces reprodukcji znaczeń, interpretacji i podmiotowości. Autor argumentuje, że znaczenie nie jest własnością znaków ani przedmiotów, lecz efektem organizacji komunikacyjnej. Komunikacja nie polega zatem na przekazywaniu gotowych treści, lecz na stabilizacji określonych modalności interpretacyjnych. Analiza obejmuje teorię znaków Morrisa, teorię działania komunikacyjnego Habermasa, teorię systemów Luhmanna oraz koncepcję autopoiesis Maturany i Vareli. Szczególną uwagę poświęcono problemowi afektów odbiorcy, redukcji nieoznaczoności oraz relacji pomiędzy komunikacją i świadomością.
1. Wprowadzenie
Klasyczne teorie komunikacji zakładały, że komunikacja polega na przekazywaniu informacji od nadawcy do odbiorcy. Komunikat miał zawierać określone znaczenie, które odbiorca powinien poprawnie odczytać.
Model ten można streścić następująco:
• istnieje znaczenie,
• znaczenie zostaje zakodowane,
• komunikat przenosi znaczenie,
• odbiorca je odczytuje.
Takie ujęcie dobrze odpowiada intuicjom zdroworozsądkowym, jednak coraz gorzej wyjaśnia funkcjonowanie współczesnych systemów społecznych, prawnych, ekonomicznych i medialnych.
Powstaje pytanie:
Czy komunikacja rzeczywiście przekazuje znaczenia, czy raczej wytwarza warunki ich stabilizacji?
2. Od znaku do rozróżnienia
Klasyczna semantyka zakładała relację pomiędzy znakiem i przedmiotem.
Jednak praktyka komunikacyjna pokazuje, że znakiem może być niemal wszystko:
• słowo,
• gest,
• obraz,
• melodia,
• symbol matematyczny,
• kolor,
• a nawet brak określonego elementu.
W komunikacji konspiracyjnej brak doniczki na parapecie może oznaczać zagrożenie. W muzyce określona figura retoryczna może oznaczać afekt. W prawie jedno słowo może oznaczać zupełnie różne rzeczy zależnie od kontekstu.
Oznacza to, że pierwotny nie jest sam znak.
Pierwotne jest rozróżnienie.
Dopiero określona różnica zostaje rozpoznana jako znacząca.
Komunikacja nie operuje więc przede wszystkim przedmiotami, lecz rozróżnieniami.
3. Morris i problem odbiorcy
Charles Morris zaproponował rozróżnienie pomiędzy syntaktyką, semantyką i pragmatyką.^1
Największe znaczenie dla komunikacji modalnej posiada pragmatyka.
To właśnie tutaj pojawiają się:
• emocje,
• afekty,
• interesy,
• motywacje,
• oczekiwania odbiorcy.
Komunikat nie oddziałuje wyłącznie poprzez swoją treść.
Oddziałuje również poprzez reakcje, które uruchamia.
W konsekwencji komunikacja organizuje nie tylko znaczenia, ale również struktury afektywne.
4. Afekt jako mechanizm stabilizacji
W wielu przypadkach odbiorca reaguje najpierw afektywnie, a dopiero później interpretacyjnie.
Komunikat polityczny może wywołać:
• lęk,
• gniew,
• nadzieję,
• entuzjazm.
Komunikat religijny może wywołać:
• poczucie sensu,
• poczucie winy,
• doświadczenie wspólnoty.
Komunikat ekonomiczny może wywołać:
• poczucie bezpieczeństwa,
• panikę,
• oczekiwanie zysku.
Afekty nie są dodatkiem do komunikacji.
Stanowią jeden z mechanizmów stabilizacji znaczeń.
5. Od semantyki do reprodukcji znaczenia
Klasyczna semantyka pyta:
Co oznacza znak?
Komunikacja modalna stawia inne pytanie:
Jak znaczenie utrzymuje swoją stabilność?
Znaczenie nie istnieje jako gotowy przedmiot przechowywany w komunikacie.
Istnieje wyłącznie o tyle, o ile może być odtworzone przez kolejnych uczestników komunikacji.
Znaczenie staje się procesem reprodukcji.
6. Komunikacja jako redukcja nieoznaczoności
Każda sytuacja komunikacyjna zawiera wiele możliwych interpretacji.
Komunikacja działa poprzez ograniczanie tej nieoznaczoności.
Spośród wielu możliwych sposobów interpretacji rzeczywistości system komunikacyjny stabilizuje pewne interpretacje jako bardziej prawdopodobne, bardziej uzasadnione lub bardziej obowiązujące.
W tym sensie komunikacja staje się maszyną redukcji nieoznaczoności.
Nie eliminuje wszystkich możliwości.
Redukuje ich liczbę do poziomu umożliwiającego działanie.
7. Habermas i problem opinii finalnej
Jürgen Habermas zakładał możliwość osiągania racjonalnego konsensusu poprzez komunikację.^2
Idea ta wskazuje na szczególny przypadek stabilizacji znaczeń.
W granicznym przypadku komunikacja może doprowadzić do sytuacji, w której większość uczestników reprodukuje tę samą interpretację rzeczywistości.
Powstaje stan, który można określić mianem opinii finalnej.
Nie oznacza on koniecznie prawdy absolutnej.
Oznacza komunikacyjną stabilizację interpretacji.
8. Paradoks opinii finalnej
Z perspektywy autopoiesis pojawia się jednak paradoks.
System komunikacyjny wymaga jednocześnie:
• stabilności,
• zmienności.
Jeżeli interpretacje są całkowicie niestabilne, komunikacja rozpada się.
Jeżeli interpretacje stają się całkowicie jednolite, komunikacja przestaje generować nowe znaczenia.
W obu przypadkach system traci zdolność rozwoju.
Komunikacja funkcjonuje więc pomiędzy chaosem a całkowitą stabilizacją.
9. Komunikacja i świadomość
Najbardziej radykalna konsekwencja komunikacji modalnej dotyczy problemu świadomości.
Tradycyjnie zakładano, że najpierw istnieje świadomy podmiot, który następnie komunikuje się z innymi.
Perspektywa autopoietyczna dopuszcza możliwość odwrotną.
Komunikacja nie musi być skutkiem świadomości.
Może być jednym z mechanizmów jej powstawania.
Świadomość przestaje być wyłącznie warunkiem komunikacji.
Staje się również jej efektem.
Komunikacja nie tylko stabilizuje znaczenia.
Stabilizuje również obserwatorów zdolnych do rozpoznawania znaczeń.
10. Komunikacja jako autopoiesis
W teorii autopoiesis komunikacja nie jest narzędziem przekazywania informacji.
Jest procesem reprodukcji własnych warunków istnienia.^3
System komunikacyjny:
• produkuje znaczenia,
• stabilizuje znaczenia,
• reprodukuje znaczenia,
• reprodukuje interpretacje,
• reprodukuje uczestników komunikacji.
W ten sposób tworzy własną rzeczywistość komunikacyjną.
11. Komunikacja i władza
Komunikacja nie jest procesem neutralnym.
Stabilizacja znaczeń wpływa na:
• normy społeczne,
• instytucje,
• prawo,
• politykę,
• ekonomię,
• naukę.
Kto wpływa na proces stabilizacji znaczeń, wpływa również na sposób organizacji rzeczywistości społecznej.
Komunikacja staje się zatem nie tylko procesem poznawczym, lecz również procesem organizacyjnym.
12. Wnioski
Komunikacja modalna stanowi rozwinięcie logiki autopoietycznej, semantyki modalnej oraz teorii komunikacji jako redukcji nieoznaczoności.
Jeżeli logika bada warunki reprodukcji poprawności, a semantyka bada warunki reprodukcji znaczeń, to komunikacja modalna bada warunki reprodukcji samych struktur interpretacyjnych.
Znaczenie nie jest własnością słowa.
Nie jest również własnością przedmiotu.
Powstaje jako efekt stabilizacji komunikacyjnej.
Komunikacja nie jest przekazywaniem gotowych treści.
Jest procesem organizowania rozróżnień, redukowania nieoznaczoności oraz reprodukowania znaczeń.
W najbardziej radykalnym ujęciu komunikacja nie tylko organizuje znaczenia rzeczywistości.
Organizuje również samych obserwatorów zdolnych do ich rozpoznawania.
Przypisy
1. Charles Morris, Foundations of the Theory of Signs, 1938.
2. Jürgen Habermas, The Theory of Communicative Action, 1981.
3. Niklas Luhmann, Soziale Systeme, 1984; por. także Humberto Maturana i Francisco Varela, Autopoiesis and Cognition, 1980.
4. Charles Sanders Peirce, pisma semiotyczne dotyczące interpretantu i procesu semiozy.
5. George Spencer-Brown, Laws of Form, 1969.
6. Claude Shannon i Warren Weaver, The Mathematical Theory of Communication, 1949.
7. Gregory Bateson, Steps to an Ecology of Mind, 1972.
Komentarze
Pokaż komentarze (10)