Pomiędzy widzialnością modelową a widzialnością pośrednią

Abstrakt

Artykuł stanowi krytyczną rekonstrukcję wcześniejszej koncepcji widzialności modelowej i widzialności pośredniej. Punktem wyjścia jest pytanie, czy współczesna filozofia nauki pozwala jeszcze mówić o bezpośredniej obserwacji oraz czy przykłady z biologii, fizyki i techniki rzeczywiście uzasadniają odrębność pojęcia widzialności pośredniej. Autor argumentuje, że przedmiotem obserwacji nie są same operatory wyjaśniające (grawitacja, dobór naturalny, efekt Coriolisa, inflacja), lecz materializacje ich działania. Widzialność pośrednia zostaje zdefiniowana jako rekonstrukcja operatorów wyjaśniających na podstawie uporządkowanej sieci obserwowalnych skutków. W konsekwencji epistemologia modalna zostaje uzupełniona o rozróżnienie pomiędzy materializacją procesu a samym operatorem wyjaśniającym.

Słowa kluczowe: epistemologia modalna, widzialność pośrednia, logodygmat, filozofia nauki, operator wyjaśniający, materializacja.

1. Problem

We wcześniejszych analizach zaproponowano rozróżnienie pomiędzy widzialnością modelową i widzialnością pośrednią.

Sformułowanie to wymaga jednak doprecyzowania.

Pojawiły się bowiem dwa istotne zarzuty.

Po pierwsze, współczesna filozofia nauki podważa możliwość całkowicie „czystej” obserwacji.¹

Po drugie, liczne procesy biologiczne – jak melanizm przemysłowy czy zmiany wielkości dziobów zięb – wydają się stanowić przykłady bezpośrednio obserwowanej ewolucji.

Czy oznacza to, że pojęcie widzialności pośredniej traci sens?

2. Obserwacja a operator wyjaśniający

Kluczowe znaczenie ma rozróżnienie dwóch poziomów.

Pierwszym jest obserwacja zjawiska.

Drugim – operator wyjaśniający, który organizuje interpretację tego zjawiska.

Obserwujemy:

ruch ciał,

zmiany populacji,

zmiany cen,

odchylenia torów ruchu.

Nie obserwujemy natomiast bezpośrednio:

pola grawitacyjnego,

doboru naturalnego,

inflacji jako mechanizmu gospodarczego,

efektu Coriolisa jako operatora dynamiki układów obracających się.

Operator nie jest przedmiotem obserwacji.

Stanowi element wyjaśnienia.

3. Materializacja operatora

Można więc powiedzieć, że nauka obserwuje przede wszystkim materializacje działania operatorów.

Grawitacja materializuje się poprzez ruch ciał.

Dobór naturalny materializuje się poprzez zmiany częstości cech w populacjach.

Inflacja materializuje się poprzez zmiany poziomu cen i siły nabywczej pieniądza.

Efekt Coriolisa materializuje się poprzez odchylenia torów ruchu oraz dynamikę atmosfery.

To właśnie materializacje stanowią przedmiot obserwacji.

Nie sam operator.

4. Przykład biologii

W biologii rzeczywiście obserwujemy zmiany zachodzące w populacjach.

Melanizm przemysłowy u peppered moth oraz zmiany wielkości dziobów u Darwin's finches są klasycznymi przykładami empirycznie udokumentowanych procesów adaptacyjnych.²

Nie oznacza to jednak, że bezpośrednio obserwujemy sam operator doboru naturalnego.

Obserwujemy jego materializacje.

Dobór naturalny pozostaje konstruktem teoretycznym organizującym interpretację wielu obserwowanych zmian.

5. Przykład fizyki

Analogiczna sytuacja występuje w fizyce.

Nie obserwujemy pola grawitacyjnego.

Obserwujemy ruch ciał.

Nie obserwujemy czasoprzestrzeni.

Obserwujemy:

soczewkowanie grawitacyjne,

dylatację czasu,

precesję peryhelium Merkurego.

Nie obserwujemy bozonu Higgsa.

Obserwujemy produkty jego rozpadu.

Operator pozostaje rekonstruowany.

6. Technika jako rekonstrukcja

Współczesna technika jeszcze wyraźniej ujawnia ten mechanizm.

Tomografia komputerowa rekonstruuje narządy z projekcji promieniowania.

Rezonans magnetyczny rekonstruuje obraz tkanek z sygnałów rezonansowych.

GPS rekonstruuje położenie z różnic czasu propagacji sygnałów.

Radar rekonstruuje obecność obiektu z odbitych fal.

Przedmiot techniczny pojawia się jako wynik rekonstrukcji relacji.

7. Widzialność pośrednia

Można więc zaproponować następującą definicję.

Widzialność pośrednia oznacza możliwość rekonstrukcji operatora wyjaśniającego na podstawie uporządkowanej sieci obserwowalnych materializacji jego działania.

Nie obserwujemy więc samego operatora.

Obserwujemy jego konsekwencje.

8. Relacja z widzialnością modelową

Widzialność modelowa odpowiada na pytanie:

Co model pozwala rozpoznać jako fakt?

Widzialność pośrednia odpowiada na pytanie:

Jak z obserwowanych materializacji rekonstruowany jest operator wyjaśniający?

Oba poziomy pozostają komplementarne.

Model organizuje obserwację.

Widzialność pośrednia organizuje rekonstrukcję.

9. Konsekwencje dla epistemologii modalnej

Rozróżnienie pomiędzy operatorem i jego materializacją pozwala uniknąć dwóch skrajności.

Pierwszą jest naiwny realizm obserwacyjny, utożsamiający obserwację z poznaniem samego procesu.

Drugą jest skrajny konstruktywizm, negujący znaczenie obserwacji empirycznej.

Epistemologia modalna proponuje stanowisko pośrednie.

Obserwacja zachowuje podstawowe znaczenie.

Nie jest jednak ostatnim etapem poznania.

Staje się materiałem umożliwiającym rekonstrukcję operatorów organizujących rzeczywistość.

10. Wnioski

Krytyczna analiza prowadzi do korekty wcześniejszej koncepcji.

Nie należy twierdzić, że nauka nie obserwuje procesów.

Należy twierdzić, że nauka obserwuje przede wszystkim materializacje działania procesów, natomiast same operatory wyjaśniające rekonstruuje poprzez modele i relacje pomiędzy obserwowanymi skutkami.

Można więc sformułować zasadę epistemologii modalnej:

Im bardziej złożony jest operator organizujący badane zjawisko, tym mniej jest on bezpośrednio obserwowalny, a tym większego znaczenia nabiera rekonstrukcja jego działania na podstawie uporządkowanej sieci materializacji.

W tym sensie widzialność pośrednia nie stanowi alternatywy wobec obserwacji empirycznej. Stanowi wyższy poziom organizacji poznania, w którym przedmiotem nauki staje się nie tylko to, co obserwowane, lecz również operator wyjaśniający rekonstruowany z obserwowanych skutków.

Przypisy

Norwood Russell Hanson, Patterns of Discovery; por. Thomas Kuhn, The Structure of Scientific Revolutions.

Badania nad peppered moth oraz wieloletnie obserwacje Darwin's finches prowadzone przez Peter Grant i Rosemary Grant.

Isaac Newton, Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica.

Albert Einstein, Die Grundlage der allgemeinen Relativitätstheorie.