Modalność bezpieczeństwa

Abstrakt

Artykuł proponuje modalną rekonstrukcję pojęcia bezpieczeństwa. W klasycznych teoriach bezpieczeństwo utożsamiane jest z niskim prawdopodobieństwem wystąpienia zagrożenia lub szkody. Epistemologia modalna proponuje odmienne ujęcie. Bezpieczeństwo nie jest brakiem zagrożeń, lecz zdolnością systemu do reprodukcji własnej równowagi poprzez kontrolowaną aktualizację energii, napięć lub zasobów. Studium przypadku obejmuje aktywność wulkanów, trzęsienia ziemi oraz analogie socjologiczne, wskazując, że o bezpieczeństwie decyduje architektura możliwości systemu, a nie jedynie statystyczna częstość zdarzeń.

Słowa kluczowe: bezpieczeństwo modalne, logodygmat, autopoiesis, systemy złożone, wulkanologia, sejsmologia, homeostaza.

1. Problem bezpieczeństwa

W klasycznych teoriach bezpieczeństwo oznacza zwykle ograniczenie ryzyka.

Ryzyko definiowane jest jako prawdopodobieństwo wystąpienia zdarzenia prowadzącego do szkody.

Takie ujęcie pozostaje jednak niewystarczające.

Dwa systemy mogą wykazywać podobne prawdopodobieństwo wystąpienia zagrożenia, a mimo to posiadać całkowicie odmienną zdolność do zachowania stabilności.

Epistemologia modalna proponuje zatem zmianę perspektywy.

Przedmiotem analizy staje się nie samo zagrożenie, lecz architektura możliwości jego aktualizacji.

2. Bezpieczeństwo jako organizacja możliwości

Bezpieczeństwo nie oznacza braku energii ani braku napięć.

Przeciwnie.

Każdy system złożony funkcjonuje dzięki nieustannej wymianie energii.

O jego stabilności decyduje sposób organizacji tej wymiany.

Można zatem zaproponować następującą definicję:

Bezpieczeństwo modalne oznacza zdolność systemu do kontrolowanej reprodukcji własnej równowagi poprzez ciągłą aktualizację napięć, energii lub zasobów bez przechodzenia w stan katastroficzny.

3. Studium przypadku – Etna

Aktywność Mount Etna stanowi przykład systemu, który stosunkowo często uwalnia energię poprzez erupcje o umiarkowanej intensywności.

Nie oznacza to, że Etna jest „bezpieczna” w sensie absolutnym.

Oznacza natomiast, że architektura geologiczna tego wulkanu historycznie umożliwiała częstsze odgazowywanie i rozładowywanie części energii.

Modalność bezpieczeństwa polega tu nie na eliminacji zagrożenia, lecz na reprodukcji równowagi poprzez częste aktualizacje.

4. Studium przypadku – Wezuwiusz

Inaczej przedstawia się sytuacja Mount Vesuvius.

Długie okresy względnego spokoju nie oznaczają automatycznie większego bezpieczeństwa.

Jeżeli energia przez długi czas pozostaje akumulowana, architektura systemu może sprzyjać rzadszym, lecz potencjalnie bardziej gwałtownym przejściom do stanu erupcyjnego.

Nie oznacza to, że każda przyszła erupcja Wezuwiusza będzie katastrofalna.

Oznacza jedynie, że architektura możliwości różni się od architektury Etny.

5. Trzęsienia ziemi

Podobny mechanizm obserwowany jest w sejsmologii.

Niektóre uskoki tektoniczne ulegają częstym niewielkim przesunięciom.

Inne pozostają przez dziesięciolecia pozornie stabilne.

Brak odczuwalnych wstrząsów nie musi oznaczać większego bezpieczeństwa.

Może oznaczać akumulację naprężeń.

Bezpieczeństwo modalne zależy więc od zdolności systemu do stopniowej aktualizacji energii.

6. Analogia społeczna

Podobny mechanizm można zaobserwować w funkcjonowaniu społeczeństw.

Każda wspólnota wytwarza napięcia.

Powstają one wskutek różnic interesów, przekonań, wartości, oczekiwań oraz zmian gospodarczych i kulturowych.

Klasyczne rozumienie bezpieczeństwa społecznego utożsamia często stabilność z ograniczeniem konfliktów.

Epistemologia modalna proponuje odmienną perspektywę.

Bezpieczeństwo społeczne nie polega na eliminacji wszystkich napięć.

Polega na zdolności społeczeństwa do ich kontrolowanej aktualizacji.

Debata publiczna, negocjacje, wybory, dialog społeczny, działalność organizacji obywatelskich czy niezależne sądy mogą być rozumiane jako mechanizmy umożliwiające stopniowe rozładowywanie napięć.

Ich funkcją nie jest usunięcie konfliktu, lecz utrzymanie zdolności systemu do dalszej reprodukcji własnej organizacji.

7. Napięcia międzynarodowe

Analogiczny mechanizm można dostrzec w stosunkach międzynarodowych.

Konflikty interesów pomiędzy państwami stanowią trwały element ładu międzynarodowego.

Nie oznacza to jednak, że każda różnica prowadzi do wojny.

Znaczenie posiada architektura instytucjonalna umożliwiająca stopniową aktualizację napięć.

Dyplomacja, negocjacje, mediacje, organizacje międzynarodowe, porozumienia gospodarcze czy mechanizmy kontroli zbrojeń mogą być interpretowane jako formy kontrolowanego przekształcania napięć.

Brak otwartego konfliktu nie musi oznaczać wysokiego poziomu bezpieczeństwa.

Może również oznaczać akumulację nierozwiązanych sprzeczności.

Z drugiej strony sam fakt występowania sporów nie przesądza o zbliżającej się katastrofie.

O ich znaczeniu decyduje sposób organizacji możliwości ich rozwiązywania.

8. Homeostaza modalna

Zarówno system geologiczny, jak i społeczeństwo czy system międzynarodowy nie są strukturami statycznymi.

Ich stabilność wynika z nieustannej zdolności do reorganizacji.

Homeostaza modalna nie oznacza braku zmian.

Oznacza zdolność systemu do zachowania własnej organizacji pomimo ciągłej aktualizacji napięć.

W tym sensie bezpieczeństwo modalne nie jest stanem równowagi rozumianej jako bezruch.

Jest procesem reprodukcji równowagi poprzez kontrolowaną transformację konfliktów, napięć oraz energii systemu.

Z perspektywy epistemologii modalnej pytanie o bezpieczeństwo nie brzmi więc:

„Czy w systemie występują napięcia?”

Lecz:

„Czy architektura systemu umożliwia ich kontrolowaną aktualizację, czy też prowadzi do ich długotrwałej akumulacji?”

To właśnie architektura możliwości, a nie sam poziom napięcia, wyznacza modalność bezpieczeństwa badanego systemu.

9. Prognozowanie

Klasyczne prognozowanie koncentruje się na pytaniu:

„Czy nastąpi katastrofa?”

Epistemologia modalna przesuwa akcent.

Pyta:

„Jaką architekturę możliwości posiada badany system?”

oraz

„W jaki sposób system reprodukuje własną równowagę?”

Nie przewidujemy pojedynczego zdarzenia.

Analizujemy przestrzeń możliwych przejść pomiędzy stanami systemu.

10. Logodygmat bezpieczeństwa

Bezpieczeństwo nie jest pojedynczą cechą.

Jest relacją pomiędzy:

architekturą systemu,

sposobem akumulacji energii,

możliwościami jej kontrolowanej aktualizacji,

zdolnością reprodukcji równowagi.

Logodygmat bezpieczeństwa organizuje właśnie tę relację.

Nie bada jedynie zagrożeń.

Bada strukturę możliwości ich materializacji.

11. Wnioski

Modalność bezpieczeństwa nie utożsamia bezpieczeństwa z brakiem zagrożeń.

System może pozostawać bezpieczny właśnie dlatego, że regularnie aktualizuje własne napięcia.

Pozorna stabilność nie zawsze oznacza rzeczywistą stabilność.

Często oznacza jedynie brak aktualizacji procesów zachodzących we wnętrzu systemu.

Można zatem sformułować zasadę modalności bezpieczeństwa:

Bezpieczeństwo systemu nie zależy wyłącznie od częstości zagrożeń, lecz od architektury możliwości kontrolowanej reprodukcji jego równowagi. System, który potrafi regularnie aktualizować własne napięcia, posiada większą modalność bezpieczeństwa niż system pozornie stabilny, w którym napięcia ulegają długotrwałej akumulacji.