Paradoksy postępu

Paradoksy postępu, czyli co kiedyś było postępowe,a co jest dziś postępowe.

1. W XIX wieku postępowa była industrializacja, uprzemysłowienie, takie, że nie liczono się z przyrodą. Dziś postępowy jest taki rozwój, w którym działalność człowieka harmonizuje się z przyrodą.

2. W XIX wieku postępowym było dążenie do ujarzmienia zmysłów, do uczynienia ludzi bardziej cywilizowanymi. Dziś zmysłowość jest traktowana jako jeden z elementów człowieczeństwa, jako drugi, obok rozumności, jego składnik. Mówi się, że ten, kto jest tylko rozumny, a brak mu emocji czy pragnień, żyje nienaturalnie.

3. Kolejno postępowe były liberalizm gospodarczy, socjalizm, interwencjonizm państwowy czy państwo opiekuńcze. Co dziś jest postępowe, trudno powiedzieć. Być może pragmatyczna polityka gospodarcza oparta na badaniach empirycznych? A może nie sama polityka gospodarcza rozumiana jako doktryna ekonomiczna, ale polityka gospodarcza cechująca się wysokim tempem wzrostu, niską inflacją, niskim bezrobociem oraz wysokim udziałem inwestycji i oszczędności? Jeśli tak, to kraje wschodniej Azji są najbardziej postępowe.

4. W XIX wieku badania rasowe, eugenika uchodziły za postępowe. Przeprowadzano je m.in. w socjaldemokratycznej Szwecji. Dziś uchodzi to za objaw "rasizmu badawczego" i jest potępiane w tzw. nowoczesnym świecie.

5. W XIX wieku aż do lat 80. postępowy był maltuzjanizm, czyli polityka ograniczania dzietności w społeczeństwie. W realiach starzejącego się społeczeństwa i spadającej liczby ludności w wielu krajach postępowym (ale tylko w krajach Europy, częściowo Ameryki i Wschodniej Azji) staje się witalizm demograficzny, czyli polityka nakłaniająca ludzi, różnymi sposobami, a zwłaszcza socjalnymi udogodnieniami, do zwiększenia liczby urodzeń.

6. Do szoków naftowych rozwój był rozumiany przede wszystkim ilościowo. Od lat 70. wskazuje się na znaczenie składników jakościowych. Na przykład dla krajów wysoko rozwiniętych nie tak ważne jest już tempo wzrostu PKB, które jest i tak niskie, ale na przykład czyste środowisko, dużo zieleni, wygodne drogi itp. Kraje biedne i "średnie" muszą przejść przez etap znacznego wzrostu ilościowego, aby pozwolić sobie na politykę jakościową, taką, jak na Zachodzie. Można powiedzieć, że w Polsce ten etap rozpoczął się wraz z wejściem do Unii, choć wzrost ilościowy nadal jest ważnym priorytetem. Prawdopodobnie po 2017 roku Polska wejdzie w etap jakościowy. Przyczynami będą: likwidacja specjalnych stref ekonomicznych (zmniejszy to atrakcyjność Polski jako "taniego" kraju), przyjęcie euro (koniunktura na Zachodzie Europy będzie "szybciej" przerzucać się do Polski), ograniczenie środków unijnych (na tyle jednak powolne, że nie zagrozi ono wzrostowi "jakościowemu", które te środki stymulują).