Pomnik nagrobny Francisa Hastingsa w Valletcie

Pomnik nagrobny F. Hastingsa w Valletcie, fot. Marek Sikorski

Hastings Gardens to niewielki ogród publiczny położony w południowo-zachodniej części Valletty, na bastionach św. Michała i św. Jana, należących do systemu dawnych fortyfikacji miejskich. Z tego miejsca rozciąga się szeroka panorama portu Marsamxett oraz okolicznych miejscowości: Floriany, Msidy, Sliemy i Wyspy Manoela.

Ogród został założony w 1824 roku, już w okresie panowania brytyjskiego nad Maltą, jako uporządkowana przestrzeń rekreacyjna wpisana w militarną strukturę miasta. Jego projektantem był architekt Adriano De Vina.

Podobnie jak inne założenia ogrodowe Valletty, pełni on funkcję zarówno wypoczynkową, jak i upamiętniającą, stanowiąc przestrzeń pamięci związaną z okresem brytyjskich rządów na wyspie. Centralne miejsce zajmuje tu grobowiec Francis Rawdon-Hastingsa.

Monument ten stanowi interesujący przykład XIX-wiecznej sztuki sepulkralnej, łączącej tradycję nagrobków baldachimowych z językiem sztuki neoklasycyzmu. Projekt grobowca przypisywany jest A. Woodfordowi.

Hastings (1754–1826) był brytyjskim arystokratą, wojskowym i administratorem kolonialnym, który zasłynął jako gubernator generalny Indii.

Pomnik nagrobny F. Hastingsa w Valletcie, fot. Marek Sikorski

W 1824 roku objął stanowisko gubernatora Malty, będąc już u schyłku długiej kariery publicznej. W czasie swojej krótkiej kadencji podejmował działania na rzecz ożywienia handlu i poprawy sytuacji gospodarczej wyspy. Zmarł w 1826 roku na pokładzie statku zakotwiczonego w zatoce Baia, w pobliżu Neapolu. Ze względów praktycznych jego ciało przewieziono na Maltę i pochowano na bastionach Valletty. Zgodnie z jego wolą odcięto prawą rękę, aby mogła zostać pochowana wraz z jego żoną.

Pierwotny grób miał formę skromnej krypty przykrytej kamienną płytą i otoczonej kolisty: „W tym miejscu został pochowany Francis, 1. markiz Hastings, K.G., urodzony 7 grudnia 1754, zmarły 28 listopada 1826. Niektórzy z jego żyjących przyjaciół, którzy byli świadkami jego znakomitej i dobroczynnej kariery jako gubernatora generalnego i naczelnego dowódcy Indii Brytyjskich oraz zachowują jego pamięć z podziwem, uczuciem i szacunkiem, wznieśli ten pomnik, aby z honorem upamiętnić jego grób”.

Forma artystyczna grobowca odwołuje się do antycznych wzorców architektonicznych. Zwarta, symetryczna bryła, uporządkowana kompozycja oraz zastosowanie pilastrów i uproszczonego zwieńczenia przywodzą na myśl architekturę świątyni starożytnej. Redukcja ornamentu i dążenie do harmonii proporcji nadają całości wyraz powagi i racjonalności, charakterystyczny dla neoklasycyzmu. W tym sensie monument wpisuje się w estetykę imperium, które poprzez odwołanie do antyku podkreślało własny autorytet i ciągłość tradycji.

Jednocześnie wnikliwa analiza ujawnia głębszą warstwę typologiczną. Pomimo „świątynnej” formy, nagrobek Hastingsa wykazuje wyraźne pokrewieństwo z tradycją pomników baldachimowych.

Klasyczny nagrobek tego typu opierał się na relacji między tumbą a strukturą nakrywającą – baldachimem, który symbolicznie chronił ciało zmarłego i wyznaczał przestrzeń jego pamięci. W omawianym przypadku funkcja ta nie zanika, lecz zostaje zintegrowana z zwartą bryłą architektoniczną, co pozwala mówić o swoistym „zblokowanym baldachimie”.

Istotnym elementem jest figura zmarłego, ukazana w pozycji półleżącej, która pod względem formy artystycznej wyraźnie nawiązuje do starożytnych pomników nagrobnych etruskich. Hastings przedstawiony został nie jako martwy, lecz jako pogrążony w spokojnym, niemal intelektualnym trwaniu. Ubrany w szaty stylizowane na antyczne, zwojem w dłoni, przywołuje typ przedstawienia uczonego lub męża stanu.

Jest to charakterystyczny dla sztuki sepulkralnej zabieg ikonograficzny, mający zatrzeć granicę między życiem a śmiercią i podkreślić ciągłość pamięci. Symbolicznie figura ta wskazuje, że śmierć nie jest końcem, lecz przejściem do innego wymiaru istnienia.

Symbolika nagrobka wpisuje się w ideologię epoki, w której klasyczna forma wyrażała wartości takie jak porządek, prawo i moralna powaga władzy. Hastings nie jawi się tu jedynie jako jednostka, lecz jako reprezentant imperialnej struktury. Jednocześnie jego grobowiec, usytuowany w otwartej przestrzeni ogrodu, z widokiem na morze, nabiera bardziej refleksyjnego charakteru.

Grobowiec Hastingsa można zatem interpretować jako formę przejściową: z jednej strony zakorzenioną w tradycji nagrobków baldachimowych, z drugiej – podporządkowaną estetyce neoklasycyzmu i ideologii XIX-wiecznego imperium brytyjskiego. Jego syntetyczna forma ukazuje, jak dawne schematy sepulkralne ulegają redukcji i abstrakcji, nie tracąc przy tym swojego podstawowego sensu symbolicznego.

Pomnik ten został w czasie II wojny światowej nieznacznie uszkodzony wskutek niemieckich bombardowań.

Moja strona internetowa: Valletta. Skarby i osobliwości stolicy Malty