Spiskowe teorie dziejów a chaos

Świat w którym żyjemy jest wielkim układem nieliniowym, to znaczy że skutek jakiegoś działania nie jest proporcjonalny do siły działającego bodźca. Poruszenie małego kamyczka na szczycie zbocza może spowodować potężną lawinę kamieni. Minimalna różnica w danym momencie może powodować ogromną różnicę w czasie późniejszym. W literaturze nazwano to efektem motyla. Jeśli w chwili kiedy czytacie te słowa w amazońskiej dżungli usiadła na liściu ważka, to spowodowany tym niewielki ruch powietrza zmienia minimalnie chwilowy stan atmosfery ziemskiej. Ta jak wydawałoby by się nic nieznacząca zmiana może jednak powodować kolejno coraz to większe zmiany i po upływie kilku lat wywołać huragan w Warszawie, huragan który nie miałby miejsca gdyby nie dzisiejszy lot amazońskiej ważki. Zjawisko to stanowi przykład tzw.deterministycznym chaosu– przyszły stan takiego układu jak atmosfera ziemska jest niezwykle ’czuły’ na  warunki początkowe, czyli stan układu w chwili obecnej. A ponieważ warunki początkowe możemy znać jedynie z ograniczoną dokładnością, przewidzenie stanu układu po dłuższym czasie jest praktycznie niemożliwe. Dlatego nawet krótkoterminowe prognozy pogody często się nie  sprawdzają, a przewidzenie jaka będzie pogoda za dwa lata jest absolutnie niemożliwe.

Ale chaos deterministyczny obserwowany jest także w systemach społecznych. W październiku 2007 byłem zaproszony z wykładami do Serbii gdzie znajomy profesor z Nowego Sadu opowiedział mi prawdziwą historię wybuchu I Wojny Światowej. Kolega ten znał rodzinę niejakiej Eleny, która była dziewczyną Gavrilo Principe, Serba który w czerwcu 1914 r. zastrzelił w Sarajewie austriackiego następcę tronu, arcyksięcia Ferdynanda. Elena pochodziła z okolic Nowego Sadu i mieszkała tam jeszcze w latach 50. XX wieku. Podobno Gavrilo Principe był bardzo złym strzelcem i chociaż należał do grupy serbskich spiskowców (dzisiaj powiedzielibyśmy terrorystów) jego bezpośredniego udziału w akcjach nie przewidywano. Owego czerwcowego dnia kiedy oboje przebywali w Sarajewie Elena odmówiła Gavrilo seksu, co tak go zdenerwowało, że złapał broń, wybiegł na ulicę i wystrzelił na oślep dwie kule. I akurat ‘napatoczył mu się’ przejeżdżający tamtędy arcyksiążę Ferdynand, którego trafił na śmierć pierwszą kulą, drugą zaś ranił żonę arcyksięcia. Nie było wątpliwości że Ferdynand zginął od kuli Gavrilo, ale raczej z przypadku niż w wyniku planowanego spisku. Gdyby Elena 28 czerwca 1914 r. nie odmówiła Gavrilo ten nie zabiłby arcyksięcia Ferdynanda i nie wybuchłaby I Wojna Światowa, a na pewno jej ewentualny przebieg mógłby być zupełnie inny.