Z artykułu dowiesz się:

• 10 lipca przypada 85. rocznica pogromu w Jedwabnem
• według śledztwa IPN zamordowano tam od kilkuset do nawet tysiąca Żydów
• w uroczystościach państwowych udział bierze m.in. Marszałek Sejmu Włodzimierz Czarzasty
• środowiska narodowe organizują w miasteczku wydarzenia kwestionujące winę Polaków

Ustalenia historyczne IPN

Wydarzenia z 10 lipca 1941 roku to bez wątpienia jedna z najciemniejszych kart w historii relacji polsko-żydowskich podczas II wojny światowej. Zrozumienie przebiegu tych wydarzeń wymagało wielu lat żmudnych dochodzeń, analizy dokumentów historycznych oraz przesłuchań świadków. Ostatecznie według ustaleń śledztwa IPN dotyczącego pogromu w Jedwabnem zamordowano co najmniej 340 Żydów, choć część badaczy i instytut szacują, że całkowita liczba ofiar mogła wynosić od 900 do nawet 1000 osób. Przed tragicznym finałem doszło do pojedynczych zabójstw, w których co najmniej 40 osób zostało zamordowanych wcześniej w nieustalony sposób.

Badacze wykazali to ponad wszelką wątpliwość. Z tej grupy co najmniej 300 osób spalono żywcem w stodole na obrzeżach miasteczka. Prokuratorzy instytutu w swoich historycznych analizach szczegółowo opisali również mechanizm, który doprowadził do tej niewyobrażalnej tragedii. Zgromadzone materiały dowodowe wskazują, że decydującą rolę w zbrodni w Jedwabnem odegrała około 40-osobowa grupa polskiej ludności cywilnej, rekrutująca się z lokalnych mieszkańców. W dokumentach IPN zaznaczono, że sprawcy działali przy inspiracji Niemców. To oficjalne stanowisko instytucji państwowych od lat stanowi fundament dla merytorycznych dyskusji o tamtym okresie.

IPN przeprowadził szereg kwerend w archiwach polskich i zagranicznych, aby precyzyjnie odtworzyć przebieg tamtego lipcowego dnia. Zgromadzona i opublikowana dokumentacja pozwoliła historykom na zdecydowane odrzucenie wielu kłamliwych narracji pojawiających się przez dekady.

Najwyższe władze państwowe w Jedwabnem

 Zgodnie z zapowiedziami najwyższym przedstawicielem państwa polskiego obecnym na uroczystościach upamiętniających ofiary tragedii będzie Marszałek Sejmu Włodzimierz Czarzasty.

Jego przemówienie ma na celu oddanie hołdu pomordowanym oraz przypomnienie o moralnym obowiązku pielęgnowania pamięci, który spoczywa na obecnych pokoleniach. Prezydenta Karola Nawrockiego podczas uroczystości reprezentuje minister Wojciech Kolarski.

Złożenie przez nich wieńców pod pomnikiem pomordowanych będzie stanowić centralny punkt państwowych ceremonii rocznicowych. U boku polityków i samorządowców hołd ofiarom oddają także, jak każdego roku, czołowi przedstawiciele społeczności żydowskiej. W oficjalnych obchodach biorą udział wysłannicy Gminy Wyznaniowej Żydowskiej w Warszawie. Na miejscu obecny jest również naczelny rabin Polski Michael Schudrich, który nieprzerwanie dba o właściwe upamiętnienie tragicznych wydarzeń w tym miejscu.

Reakcje dyplomatów. "Wyjątek, nie reguła"

Tragiczna rocznica wywołała adekwatne reakcje nie tylko w przestrzeni krajowej, ale również w zagranicznych placówkach dyplomatycznych pracujących w Warszawie. Ambasador USA w Polsce Tom Rose opublikował w internecie specjalne nagranie wideo upamiętniające ofiary jedwabieńskiego pogromu. Amerykański dyplomata w swoim przesłaniu ocenił stanowczo, że Jedwabne było wyjątkiem, a nie regułą w okupowanej przez nazistów Polsce.

Jego słowa miały na celu przypomnienie szerokiego kontekstu niemieckiego terroru i odmiennych postaw wielu innych obywateli tamtego czasu. W ten sposób chciał zwrócić uwagę na bardziej zniuansowany obraz relacji społecznych podczas wyniszczającej okupacji. Na ten jednoznaczny dyplomatyczny gest niezwykle szybko zareagowało polskie Ministerstwo Spraw Zagranicznych.

Wicepremier Radosław Sikorski podziękował ambasadorowi USA Tomowi Rose'owi za opublikowanie nagrania, doceniając wyważony charakter przekazu. Szef polskiej dyplomacji oświadczył: „Naszym obowiązkiem wobec ofiar przeszłości jest dopilnowanie, by takie okrucieństwa nigdy więcej się nie powtórzyły”.

Alternatywne wydarzenia i kontrowersje

Tegoroczne uroczystości na Podlasiu nie przebiegają w całkowitym spokoju i atmosferze modlitwy. Równolegle do państwowych obchodów do miasteczka zjechali przedstawiciele środowisk radykalnych. Własne wydarzenia upamiętniające organizują również Wojciech Sumliński, grupa „Mieszkańcy Jedwabnego” oraz Stowarzyszenie „Wizna 1939”. Dodatkowo Konfederacja Korony Polskiej pod przewodnictwem Grzegorza Brauna organizuje w dniach 9–10 lipca 2026 roku w Jedwabnem dwudniowe spotkanie. Celem zgromadzenia jest kwestionowanie udziału Polaków w zbrodni. Program tych wydarzeń obejmuje pokaz filmu „Jedwabne. Historia Prawdziwa”, wykład Tomasza Sommera, debatę oraz wystawę „Pięciu Twórców Kłamstwa Jedwabieńskiego”.

Grupy narodowców nie zamierzają jednak poprzestać wyłącznie na zamkniętych dyskusjach i wygłaszaniu historycznych prelekcji.

Zwolennicy tego ugrupowania zamierzają odsłonić krzyż oraz własną tablicę pamiątkową w pobliżu oficjalnego pomnika upamiętniającego zbrodnię w Jedwabnem. Tego rodzaju działania odbierane są przez większość obserwatorów jako polityczna prowokacja.

Do radykalnych kroków tych środowisk odniósł się bezpośrednio i krytycznie szef resortu spraw zagranicznych. Minister nie ukrywał głębokiego oburzenia wobec postawy parlamentarzysty, używając zdecydowanego języka. „To ten sam gość, który zaprzecza zbrodni w Jedwabnem i istnieniu komór gazowych w Oświęcimiu, a więc wspiera nazistowską wersję historii II wojny światowej”.

red.

Fot. Obchody rocznicy pogromu w Jedwabnem /East News