Jan Tomasz Gross: historyk, który rozpalił jedną z najostrzejszych debat III RP

Już jako licealista współtworzył z Adamem Michnikiem Klub Poszukiwaczy Sprzeczności. Po wydarzeniach Marca ’68 wyemigrował do Stanów Zjednoczonych, a jego książka „Sąsiedzi” stała się iskrą jednej z najgorętszych debat historycznych w powojennej Polsce.

Urodził się 1 sierpnia 1947 roku w Warszawie w rodzinie polsko-żydowskiej. Jego ojciec, Zygmunt Gross, był adwokatem i kompozytorem, matka zaś, Hanna Szumańska, pochodziła z rodziny szlacheckiej. W czasie wojny ratowała Żydów przed Zagładą, a po wojnie tłumaczyła literaturę francuską.

Już w pierwszej klasie liceum Gross wraz z Adamem Michnikiem założył międzyszkolny Klub Poszukiwaczy Sprzeczności — środowisko samokształceniowe, które otwarcie kontestowało realia PRL. W 1965 roku rozpoczął studia na Uniwersytecie Warszawskim. Najpierw wybrał fizykę, później przeniósł się na socjologię. Należał do środowiska „komandosów”, uczestniczył w nieformalnych seminariach i angażował się w działalność opozycyjną. Brał udział w protestach po zdjęciu z afisza „Dziadów”, był jednym z organizatorów wiecu 8 marca 1968 roku i jednym z liderów studenckiego buntu. Za udział w wydarzeniach marcowych został aresztowany i spędził pięć miesięcy w areszcie śledczym.

Po antysemickiej nagonce zdecydował się opuścić Polskę. Jak sam wspominał, nie zamierzał godzić się na sytuację, w której jego los miałby zależeć od funkcjonariuszy służb bezpieczeństwa. W 1969 roku wyemigrował z rodzicami do Stanów Zjednoczonych. Wkrótce dołączyła do niego Irena Grudzińska, z którą zawarł małżeństwo. W 1972 roku ukończył studia socjologiczne, a trzy lata później obronił doktorat na Uniwersytecie Yale.

Pracował tam jako socjolog i sowietolog, później wykładał na Uniwersytecie Emory, New York University i Princeton. Zajmował się historią XX wieku, szczególnie II wojną światową, okupacją niemiecką i sowiecką oraz relacjami polsko-żydowskimi. Jego badania od początku miały wyraźnie polemiczny charakter — Gross nie opisywał historii „neutralnie”, lecz zadawał pytania, które uderzały w wygodne narodowe mity.

Największy rozgłos przyniosła mu książka „Sąsiedzi”, poświęcona pogromowi w Jedwabnem. To właśnie ta publikacja wywołała jedną z najgwałtowniejszych debat historycznych w Polsce po 1989 roku. Gross opisał mord dokonany na żydowskich mieszkańcach miasta przez Polaków z Jedwabnego i okolic przy udziale oraz przyzwoleniu niemieckich okupantów. Instytut Pamięci Narodowej potwierdził zasadnicze ustalenia dotyczące udziału miejscowej ludności, kwestionując jedynie liczbę ofiar. Wokół książki i całej sprawy narosły emocje, których Polska długo nie potrafiła wygasić.

Kolejne jego książki również budziły spory. „Strach” wywołał burzę, bo Gross pisał w nim o antysemityzmie w Polsce po wojnie i o pogromach, m.in. w Kielcach, Krakowie i Rzeszowie. W „Złotych żniwach” wrócił do tematu mienia pożydowskiego i ciemnych stron Zagłady. Jedni widzieli w tym odwagę intelektualną, inni — publicystyczne uproszczenia i zbyt daleko idące uogólnienia.

Emocje wzbudziła też jego wypowiedź z artykułu „Eastern Europe’s Crisis of Shame”, w której stwierdził, że Polacy podczas wojny zabili więcej Żydów niż Niemców. Słowa te wywołały gwałtowną reakcję, oskarżenia o historyczną manipulację i polityczną prowokację. Sprawa odbiła się szerokim echem w mediach i wśród przedstawicieli władz.

Poza działalnością naukową Gross był także aktywny w środowisku emigracyjnym. Współzakładał kwartalnik „Aneks”, wspierał Komitet Obrony Robotników i uczestniczył w zbiórkach dla represjonowanych robotników z Radomia i Ursusa. Po 1989 roku często przyjeżdżał do Polski, uczestniczył w życiu naukowym i był odznaczany. W 2021 roku znalazł się na 13. miejscu rankingu najbardziej wpływowych historyków i historyczek przygotowanego przez Academic Influence.

Jan Tomasz Gross pozostaje jedną z najbardziej dzielących i jednocześnie najbardziej wpływowych postaci w polskiej humanistyce. Dla jednych jest historykiem, który odważył się nazwać rzeczy po imieniu. Dla innych — publicystą, który zbyt chętnie zamieniał historię w oskarżenie. Jedno jest pewne: bez niego debata o polsko-żydowskiej przeszłości wyglądałaby dziś zupełnie inaczej.

Encyklopedia PWN — do podstawowej biografii i osi życia.

Polski Biograficzny Słownik / słowniki biograficzne — do danych faktograficznych i kontekstu.

Instytut Pamięci Narodowej (IPN) — do sprawy Jedwabnego, śledztwa i tła historycznego.

Archiwa i katalogi Uniwersytetu Yale / Princeton / Emory — do kariery akademickiej.

Wikipedia jako punkt startowy — ale tylko do szybkiego rozeznania, nie jako jedyne źródło.

Artykuły i wywiady prasowe w poważnych mediach historycznych i opiniotwórczych — do recepcji jego książek i debat wokół nich.

Witam wszystkich. Jak zawsze staram się odpowiadać na komentarze, ale zastrzegam: stary Salon24 się skończył i na ordynarne zaczepki nie będę odpowiadał. Jeśli ktoś ma coś do powiedzenia merytorycznie i w temacie, witam ponownie. Jeśli natomiast ktoś przychodzi tylko, by opluć Grossa bez podania powodów, bez wskazania błędów i bez żadnych argumentów, to nie ma sensu prowadzić takiej dyskusji tutaj.