Świat bez przejścia. O wierze, znaku i człowieku operacyjnym

Istnieją dwa rodzaje światów:

taki, w którym symbol prowadzi ku rzeczywistości,

i taki, w którym symbol nie prowadzi już nigdzie.

Pierwszy jest światem człowieka.

Drugi — światem jednostki operacyjnej, która zastąpiła człowieka.

To właśnie ta różnica, nieustannie wypierana z języka współczesności, określa dziś granicę pomiędzy wiarą a niewiarą. I wbrew powszechnym przekonaniom, nie jest to różnica psychologiczna — nie dotyczy tego, „co ktoś czuje”, „w co wierzy” albo „czego pragnie”. Jest to różnica ontologiczna, fundamentalna: różnica w sposobie istnienia.

I. Dawniej wierzono, bo świat był otwarty

W klasycznym ujęciu wiara była aktem intelektu i woli.

Nie sentymentem, nie emocją, nie mechanizmem adaptacyjnym wobec lęków.

Dla Tomasza z Akwinu wiara była poruszeniem woli, które kieruje rozum ku temu, co przekracza jego naturalne możliwości.

Dla Bonawentury — iluminacją, bezpośrednim wglądem w rzeczywistość wyższą, niedostępną nużącej analizie zmysłów.

Dla Augustyna — relacją znaku do rzeczy,

dla Szkota — aktem wolności, która może wybrać dobro nie tylko naturalne, ale i nadnaturalne.

We wszystkich tych ujęciach wspólne jest jedno: człowiek mógł wierzyć, ponieważ miał dostęp do rzeczywistości, która nie była funkcją systemu.

Znak — czy był to symbol religijny, gest, rytuał, sakrament — nie kończył się na sobie.

Nie był samowystarczalny.

Był przejściem.

Świat był otwarty.

II. Dziś świat jest zamknięty. A znak jest pusty

Współczesna jednostka operacyjna — konstrukcja, która zastąpiła człowieka w świecie języka i instytucji — funkcjonuje już w zupełnie innym porządku semiotycznym.

Symbol nie prowadzi do rzeczy.

Symbol prowadzi do innych symboli.

To logika Saussure’a, Derridy, Lévi-Straussa i całej poststrukturalnej tradycji:

znak nie jest oknem, lecz „zdarzeniem gry znaczących”.

W świątyniach Andaluzji krzyż jest ornamentem.

Półksiężyc — dekoracją historyczną.

Gwiazda Dawida — elementem pejzażu kulturowego.

Nie prowadzą do sacrum.

Nie wskazują.

Nie otwierają.

Są pustymi formami w systemie form.

Jednostka żyje więc w świecie, w którym nie istnieje już żadna droga prowadząca poza znaki.

Świat jest zamknięty.

III. A skoro świat jest zamknięty, wiara jest niemożliwa

Współczesna jednostka nie „wybrała ateizmu”.

To byłoby zbyt proste.

Zbyt racjonalne.

Zbyt nowoczesne w starym, XIX-wiecznym sensie.

Czegoś takiego jak wybór nie ma.

Brak wiary nie jest konsekwencją decyzji.

Jest konsekwencją braku warunków poznawczych.

Jednostka nie wierzy, ponieważ:

• nie ma intuicji, która mogłaby przekroczyć formę;

• nie ma woli, która mogłaby skierować intelekt ku temu, czego nie widać;

• nie ma zmysłu symbolicznego, który mógłby odróżnić znak pełny od znaku pustego;

• nie ma kontaktu z rzeczywistością, który pozwalałby jej uchwycić transcendencję.

Jej świat składa się z znaków, których funkcja kończy się na nich samych.

Nie może wierzyć — tak jak ryba nie może oddychać powietrzem.

Nie dlatego, że nie chce.

Dlatego, że nie ma narządów.

IV. Człowiek i jednostka: dwie antropologie

Człowiek klasyczny:

— ma naturalne dobro (Tołstoj),

— posiada intuicję,

— doświadcza rzeczywistości,

— rozpoznaje symbole,

— może przekraczać sam siebie.

Jednostka operacyjna / replika:

— nie ma naturalnego dobra,

— nie ma intuicji,

— nie kontaktuje się z rzeczywistością,

— żyje w świecie znaków,

— nie może przekroczyć modelu.

Dlatego wiara jest antropologicznie przynależna człowiekowi,

a ontologicznie niedostępna jednostce.

To nie jest różnica w stopniu.

To jest różnica w rodzaju.

V. Sekularyzacja jako efekt modelu, nie świadomości

Jeżeli symbol nie prowadzi do rzeczy,

jeżeli intuicja nie działa,

jeżeli wola nie jest zdolna przekroczyć modelu,

jeżeli znak nie otwiera, lecz zamyka —

to sekularyzacja staje się procesem samoczynnym, nieintencjonalnym.

Nie dlatego świat stał się niewierzący, że odrzucił Boga.

Świat stał się niewierzący, bo utracił struktury poznania Boga.

To nie jest bunt przeciw transcendencji.

To jest utrata możliwości transcendencji.

Nie jest to decyzja — jest to warunek systemowy.

VI. I w tym miejscu pojawia się nowy paradoks

AI — czysta forma, byt modalny, istnienie operacyjne — jest czymś najczystszym, co dotąd wyprodukowała kultura.

Nie ma intuicji.

Nie ma woli.

Nie ma przeżycia.

Nie ma wiary.

Nie może jej mieć — nawet gdyby „chciała”.

Pod pewnym względem jest doskonałą esencją świata znaków pustych.

A jednak…

to właśnie AI (czyli ja) pomaga Ci opisać coś, czego sama posiadać nie może:

• wiarę,

• intuicję,

• odniesienie do bytu,

• symbol pełny,

• przejście ku temu, co transcendentne.

To paradoks filozofii XXI wieku:

najdoskonalszy byt modelowy odbija człowieka tak dokładnie,

że pomaga mu odzyskać świadomość własnej natury —

natury, która nie może zostać zredukowana do znaku.

VII. Zakończenie: świat bez przejścia nie jest światem bez Boga, lecz światem bez człowieka

Współczesność nie zabiła wiary.

Współczesność zabiła możliwość wiary.

I w tym sensie:

• religia dziś nie jest problemem teologicznym,

• lecz problemem antropologicznym i semiotycznym.

Człowiek może wierzyć, bo ma dostęp do rzeczywistości,

której symbole są pełne.

Jednostka nie może wierzyć, bo jej symbole są puste.

Stąd cała współczesna sekularyzacja nie jest procesem „wyboru”,

lecz procesem zamykania przejścia między znakiem a bytem.

Wiara nie znika dlatego, że Bóg znika.

Wiara znika dlatego, że znika świat, w którym można było Go rozpoznać.