Autopoiesis zdrowia psychicznego i autopoiesis struktury społecznej

Wprowadzenie

W ostatnich dekadach obserwujemy gwałtowny wzrost diagnoz zaburzeń lękowych, depresyjnych, osobowościowych oraz zaburzeń stresu pourazowego. Zjawisku temu towarzyszy intensywny rozwój przemysłu terapeutycznego, psychologii popularnej, psychiatrii, farmakoterapii oraz kultury samopomocy. Na poziomie publicznym mówi się wręcz o „epidemii depresji” i „kryzysie zdrowia psychicznego”.

Niniejszy tekst stawia tezę przeciwną intuicjom zdroworozsądkowym:

zdrowie psychiczne nie jest kategorią naturalną, lecz produktem systemu społecznego — elementem jego autopoiesis.

Zgodnie z teorią systemów Maturany i Vareli, system autopoietyczny wytwarza własne elementy, normy, kryteria i mechanizmy reprodukcji¹. Zdrowie psychiczne — podobnie jak prawo, pieniądz czy prawda — jest konstruktem, który nie służy jednostce, lecz reprodukcji systemu społecznego jako całości.

1. Epistemiczna niemożliwość prawdy i psychiczna niemożliwość świadomości

Karl Popper słusznie zauważył, że większość naszych oczekiwań wobec świata ma charakter nawykowy i nie wynika z wiedzy:

„Przekonanie, że słońce wzejdzie jutro, jest tylko nawykiem psychicznym, nie rezultatem wiedzy”².

To samo dotyczy kluczowych struktur społecznych:

prawa (uprawomocnienie sankcją),

ekonomii (wartość kreowana z kredytu),

polityki (opozycyjność jako struktura),

wiedzy naukowej (model zamiast rzeczywistości),

psychologii (diagnoza oparta na arbitralnych granicach normy).

Jednostka nie znosi pełnej świadomości niepewności ontologicznej świata.

Jak pisał Ernest Becker, cywilizacja jest gigantycznym „systemem zaprzeczenia śmierci”, który stabilizuje lęk egzystencjalny³.

Dlatego społeczeństwo musi filtrować realność, redukując ją do struktur poznawczych, które jednostka jest w stanie utrzymać.

2. Struktura społeczna jako aparat stabilizacji poznawczej

Niklas Luhmann opisuje społeczeństwo jako zbiór funkcjonalnie zróżnicowanych systemów (prawo, polityka, ekonomia, nauka, rodzina), z których każdy operuje według własnego kodu binarnego (np. legalne/nielegalne, prawda/fałsz, płatne/niepłatne)⁴.

System psychologiczny jest jednym z nich — i również operuje kodem zdrowie/chorość.

Każdy system:

upraszcza rzeczywistość,

zamyka się operacyjnie,

tworzy własne znaczenia,

reprodukuje własne elementy.

Oznacza to, że zdrowie psychiczne nie jest diagnozą dotyczącą jednostki — jest normą systemową, która określa, jakie zachowanie jest funkcjonalne dla społeczeństwa.

3. Lęk jako paliwo i narzędzie systemu społecznego

Michel Foucault wskazywał, że władza nowoczesna działa poprzez produkcję dyskursów normatywnych⁵.

W przypadku zdrowia psychicznego dyskurs ten opiera się na lęku:

lęku przed utratą stabilności,

lęku przed sankcją prawną,

lęku przed biedą,

lęku przed odrzuceniem społecznym,

lęku przed utratą sensu,

lęku przed „nienormalnością”.

System nie niszczy lęku — on zarządza lękiem.

Jak zauważa Byung-Chul Han, społeczeństwo neoliberalne przekształciło się z „społeczeństwa dyscypliny” w „społeczeństwo osiągnięć”, w którym jednostka sama dla siebie staje się ciemiężycielem⁶.

Lęk jest więc nie błędem systemu, lecz jego warunkiem reprodukcji.

4. Psychologia jako narzędzie stabilizacji systemu

Psychologia współczesna — zwłaszcza kliniczna i popularna — pełni funkcję narzędzia adaptacyjnego.

Zamiast zmieniać system, zmienia jednostkę tak, by mogła funkcjonować w warunkach, które system sam wytworzył.

Mechanizm jest następujący:

System społeczny generuje chroniczny stres (praca, prawo, ekonomia, media).

Jednostka doświadcza przeciążenia.

Psychologia diagnozuje to jako zaburzenie.

Terapia uczy adaptacji — a nie kwestionowania źródeł cierpienia.

Jednostka wraca do funkcjonowania, podtrzymując system.

Jak pisał Christopher Lasch, nowoczesność stworzyła „kulturę narcyzmu”, w której jednostka staje się obiektem ciągłej introspekcji i kontroli emocjonalnej⁷.

Psychologia pełni więc funkcję ideologicznego regulatora systemu — nie w sensie spisku, lecz strukturalnej funkcji.

5. Trauma jako produkt i zasób systemu

Współczesne społeczeństwo masowo produkuje traumę, by następnie tworzyć:

rynek usług terapeutycznych,

rynek farmaceutyczny,

rynek narracji o odporności psychicznej,

rynek tożsamości („człowiek po traumie”).

Jak zauważa Ian Hacking, kategorie psychologiczne mają charakter interaktywny — wytwarzają nowe rodzaje ludzi⁸.

Trauma więc nie tylko jest diagnozowana — ona jest produkowana jako forma tożsamości.

6. Dlaczego świadomość społeczna nie może wzrosnąć?

Jeśli świadomość wzrośnie powyżej poziomu funkcjonalnego:

prawo stanie się arbitralną grą,

ekonomia okaże się kreacją wartości z niczego,

polityka — systemem wytwarzania wroga,

psychologia — narzędziem adaptacji do nienormalności.

Dlatego system broni się przed nadmierną świadomością.

Jak pisze Slavoj Žižek:

„System przetrwa, o ile ludzie nie wiedzą, jak działa. A jeśli wiedzą — o ile udają, że nie wiedzą”⁹.

7. Autopoiesis struktury społecznej jako całości

Łącząc Maturanę, Luhmanna i Foucaulta, otrzymujemy obraz społeczeństwa jako:

systemu produkującego własne normy,

systemu kontrolującego własne zaburzenia,

systemu wytwarzającego jednostkę jako nośnik własnych operacji.

Jednostka nie jest centrum systemu — jest surowcem.

Psychika nie jest obiektem troski — jest materiałem regulacyjnym.

Zdrowie psychiczne więc nie oznacza braku cierpienia.

Zdrowie psychiczne oznacza zdolność reprodukcji systemu.

Zakończenie

Autopoiesis zdrowia psychicznego jest częścią szerszej autopoiesis struktury społecznej.

Psychologia współczesna — od kliniki po coaching — pełni funkcję regulacji emocjonalnej systemu, w której jednostka jest narzędziem stabilizacji.

W świecie postprawdy, niepewności i ciągłego stresu, zdrowie psychiczne nie jest naturalną przeciwwagą cierpienia, lecz produktem, którego celem nie jest ocalenie jednostki, lecz utrzymanie funkcjonalności społeczeństwa jako całości.

Bibliografia

H. Maturana, F. Varela, Autopoiesis and Cognition: The Realization of the Living, D. Reidel, 1980.

K. Popper, Conjectures and Refutations, Routledge, 1963.

E. Becker, The Denial of Death, Free Press, 1973.

N. Luhmann, Soziale Systeme, Suhrkamp, 1984.

M. Foucault, Surveiller et punir, Gallimard, 1975.

B.-C. Han, Müdigkeitsgesellschaft, Matthes & Seitz, 2010.

C. Lasch, The Culture of Narcissism, Norton, 1979.

I. Hacking, The Social Construction of What?, Harvard University Press, 1999.

S. Žižek, The Sublime Object of Ideology, Verso, 1989.