Metafizyka prawa cywilnego

Streszczenie

Artykuł rekonstruuje metafizyczne podstawy prawa cywilnego, odrzucając redukcję jego aksjologii do relacji „wolność–równość” lub do pojęć sprawiedliwości i prawdy proceduralnej. Teza zasadnicza głosi, że prawo cywilne wyrasta z idei Dobra rozumianej jako odniesienie transcendentne (Platon, Tomasz z Akwinu) oraz jako intuicyjnie uchwytne znaczenie czynu (fenomenologia), natomiast wolność i równość są wtórnymi konstruktami społeczno-symbolicznymi, historycznie zmiennymi i potencjalnie ambiwalentnymi aksjologicznie. Prawo cywilne nie realizuje dobra bezpośrednio, lecz funkcjonuje jako instytucjonalne pole napięcia między ideą Dobra a konstruktami wolności i równości, których autonomizacja prowadzi do ryzyka produkcji zła.

Słowa kluczowe: metafizyka prawa, prawo cywilne, dobro, wolność, równość, transcendentalia, prawo naturalne

1. Wprowadzenie: konieczność metafizyki prawa cywilnego

Analiza prawa cywilnego prowadzona wyłącznie na poziomie dogmatycznym lub funkcjonalnym prowadzi do nieuchronnego zubożenia jego sensu. Prawo cywilne nie jest bowiem wyłącznie techniką regulacji obrotu ani neutralnym instrumentem koordynacji interesów, lecz instytucjonalnym zapisem głębszego porządku aksjologicznego, którego nie da się zrozumieć bez odwołania do metafizyki.

Celem niniejszego artykułu jest wykazanie, że metafizycznym fundamentem prawa cywilnego nie są ani prawda, ani wolność, ani równość, lecz Dobro – rozumiane jako odniesienie pierwotne, niereprezentowalne w normie, a jedynie pośrednio ujawniające się w relacjach międzyludzkich.

2. Dobro jako idea i transcendentalium

2.1. Dobro jako idea (Platon)

W klasycznej metafizyce Platon dobro (agathon) nie jest jedną z wielu wartości, lecz zasadą warunkującą sens bytu i poznania. Dobro znajduje się „ponad bytem” i nie daje się zredukować do normy ani reguły postępowania¹. Oznacza to, że dobro:

• nie jest produktem relacji społecznych,

• nie jest wytworem prawa,

• nie jest bezpośrednio reprezentowalne w języku normatywnym.

Prawo – także prawo cywilne – może jedynie zakładać istnienie dobra jako odniesienia, nie zaś je ustanawiać.

2.2. Dobro jako transcendentalium (Tomasz z Akwinu)

U Thomas Aquinas dobro (bonum) stanowi jedno z transcendentaliów, współrozciągłych z bytem². Oznacza to, że:

• każde istniejące coś jest w pewnym sensie „dobre”,

• dobro nie jest normą, lecz aspektem bytu,

• prawo ludzkie nie definiuje dobra, lecz porządkuje działania w jego cieniu.

Prawo cywilne nie jest więc nośnikiem dobra w sensie metafizycznym, lecz instytucjonalnym minimum, które zakłada, że dobro istnieje i może zostać naruszone.

2.3. Dobro w fenomenologii czynu

Fenomenologia czynu (Scheler, Wojtyła) wskazuje, że dobro jest intuicyjnie uchwytne w doświadczeniu działania: pojawia się jako to, co „nie powinno zostać zniszczone” w relacji z drugim³. To poznanie:

• ma charakter przedpojęciowy,

• nie jest konstruktem intelektualnym,

• poprzedza wszelką normatywizację.

Dopiero na tym poziomie można mówić o dobru ujawniającym się w relacjach – lecz zawsze jako emanacji idei Dobra, a nie jej źródle.

3. Wolność jako konstrukt społeczno-symboliczny

3.1. Wolność nie jako idea

W przeciwieństwie do dobra, wolność nie ma statusu transcendentalnego. Nie jest:

• intuicyjnie dana,

• metafizycznie konieczna,

• niezmienna historycznie.

Wolność jest konstruktem społecznym, którego sens zależy od dominującej „materii społecznej”. To tłumaczy, dlaczego instytucje takie jak niewolnictwo mogły funkcjonować jako zgodne z porządkiem natury i z deskryptywnie rozumianym prawem naturalnym, mimo że pozostawały w sprzeczności z ideą Dobra.

3.2. Wolność jako bycie „poza sobą” (Lacan)

W nowoczesności wolność zostaje powiązana z tożsamością symboliczną. Jak pokazuje Jacques Lacan, podmiot konstytuuje się poprzez utożsamienie z własnym obrazem – z „repliką” siebie. Wolność nie polega już na byciu sobą, lecz na rozpoznaniu siebie w zewnętrznym znaku.

W tym sensie wolność:

• jest znakiem,

• jest figurą symboliczną,

• może stać się nośnikiem dobra lub zła.

3.3. Stammler: niezmienna forma, zmienna treść

U Rudolf Stammler prawo posiada niezmienną formę, lecz zmienną treść zależną od warunków społecznych. Wolność stanowi właśnie taką treść: historycznie zmienną próbę zapośredniczenia dobra w określonej konfiguracji społecznej.

4. Równość jako znak nowoczesny

Równość jest konstruktem jeszcze bardziej wtórnym niż wolność. Nie wynika ani z intuicji, ani z natury, lecz z rewolucyjnego projektu nowoczesności, szczególnie po rewolucji francuskiej. Równość:

• nie opisuje rzeczywistości,

• jest normatywną fikcją,

• pełni funkcję korekty wolności.

Jako znak oderwany od idei Dobra równość może jednak stać się narzędziem uniformizacji i przemocy normatywnej.

5. Prawo cywilne jako pole napięcia

Prawo cywilne nie jest prostą realizacją dobra ani prostą ochroną wolności i równości. Jego istota polega na utrzymywaniu napięcia między:

• niereprezentowalną ideą Dobra,

• a reprezentowalnymi, lecz ambiwalentnymi konstruktami wolności i równości.

Norma cywilna:

• nie wyraża dobra,

• ogranicza skutki autonomizacji znaków,

• zapobiega temu, by wolność i równość – oderwane od dobra – produkowały zło.

Dobro jest ideą i odniesieniem transcendentalnym.

Wolność i równość są historycznymi znakami.

Prawo cywilne jest instytucjonalnym wysiłkiem utrzymania napięcia między nimi, zanim znaki całkowicie utracą odniesienie do dobra.

W tym sensie metafizyka prawa cywilnego nie jest ani moralnością, ani ideologią, lecz minimalną strukturą ochrony dobra w świecie, który operuje znakami.

Przypisy

1. Platon, Państwo, ks. VI–VII.

2. Thomas Aquinas, Summa Theologiae, I, q. 5.

3. M. Scheler, Formalizm w etyce i materialna etyka wartości; K. Wojtyła, Osoba i czyn.

4. Jacques Lacan, Écrits.

5. Rudolf Stammler, Theorie der Rechtswissenschaft.