Jawność niewolnictwa i niejawność wolności

Streszczenie

Artykuł analizuje paradoks nowoczesnej wolności w perspektywie antropologii i filozofii prawa cywilnego. Teza zasadnicza głosi, że historyczne formy niewolnictwa – choć sprzeczne z ideą dobra – charakteryzowały się wysokim stopniem jawności ontologicznej oraz prawdy materialnej podporządkowania, podczas gdy nowoczesna wolność funkcjonuje w warunkach strukturalnej niejawności, wynikającej z formalizacji prawa, proliferacji norm oraz interpretacyjnej nieoznaczoności. W efekcie współczesny „wolny” podmiot podlega systemowi normatywnemu o stopniu złożoności i abstrakcyjności, który czyni zależność trudną do rozpoznania, a odpowiedzialność – rozproszoną. Prawo cywilne jawi się jako pole napięcia między niezmienną ideą dobra a historycznie zmiennymi konstruktami wolności i równości.

Słowa kluczowe: niewolnictwo, wolność, prawo cywilne, prawda materialna, formalizm, niejawność, Stammler

1. Wprowadzenie: problem jawności w antropologii prawa

Refleksja nad wolnością w prawie cywilnym niemal zawsze prowadzona jest w kategoriach postępu: przejścia od zniewolenia do emancypacji, od nierówności do równości, od przemocy do prawa. Niniejszy tekst proponuje inne ujęcie: analizę jawności i niejawności podporządkowania jako kluczowego kryterium antropologicznego.

Pytanie nie brzmi zatem wyłącznie: czy człowiek jest wolny, lecz:

czy człowiek wie, w jaki sposób i czemu podlega.

2. Stammler: niezmienna forma prawa i zmienna treść podporządkowania

Punktem wyjścia jest klasyczne rozróżnienie zaproponowane przez Rudolf Stammler między:

• niezmienną formą prawa,

• a historycznie zmienną treścią prawa.

Rozróżnienie to pozwala uchwycić fakt, że prawo – zachowując tę samą strukturę normatywną – może regulować radykalnie odmienne relacje antropologiczne: od jawnego niewolnictwa po formalną wolność nowoczesnego obywatela¹.

3. Niewolnictwo jako relacja jawna i materialnie prawdziwa

Historyczne niewolnictwo, zarówno w prawie rzymskim (ius gentium), jak i w średniowiecznej refleksji filozoficzno-prawnej, charakteryzowało się ontologiczną jawnością.

Niewolnik:

• wiedział, że jest niewolnikiem,

• znał źródło swojej zależności,

• pozostawał w relacji osobowej, bezpośredniej i rozpoznawalnej.

U Thomas Aquinas, odwołującego się do Arystoteles, niewolnik różni się od wolnego tym, że wolny jest „przyczyną samego siebie”, podczas gdy niewolnik jest używany „dla pożytku panującego”². Relacja ta miała charakter prawdy materialnej: podporządkowanie było faktem empirycznym, a nie konstruktem interpretacyjnym.

Co istotne, niewolnictwo bywało uznawane za zgodne z prawem natury w sensie deskryptywnym – jako konsekwencja siły, rozumu lub porządku społecznego – choć pozostawało w sprzeczności z ideą dobra. Ta sprzeczność była jednak widoczna, a nie ukryta.

4. Wolność nowoczesna jako konstrukt strukturalnie niejawny

Nowoczesna wolność nie pojawia się jako fakt naturalny, lecz jako konstrukt symboliczno-prawny. Podmiot nie jest już podporządkowany osobie, lecz:

• instytucjom,

• procedurom,

• normom,

• abstrakcyjnym pojęciom (obywatel, podmiot prawa).

Podporządkowanie nie znika, lecz zostaje rozproszone. Człowiek nie wie już:

• kto nim rządzi,

• gdzie leży źródło przymusu,

• w jakim sensie jest „przyczyną samego siebie”.

5. Marks: emancypacja przez utożsamienie z abstrakcją

Projekt emancypacyjny Karl Marx i Friedrich Engels trafnie diagnozuje tę zmianę. Wolność nowoczesna polega nie na zniesieniu zależności, lecz na:

utożsamieniu się jednostki z abstrakcyjnym obywatelem państwa.

Emancypacja dokonuje się dopiero wtedy, gdy jednostka:

• rozpozna swoje siły jako „siły społeczne”,

• uzna struktury polityczne za własne,

• przyjmie abstrakcję jako własną tożsamość³.

Wolność staje się więc funkcją identyfikacji, nie realnej autonomii.

6. Lacan: wolność jako identyfikacja z repliką

Ten mechanizm dopełnia analiza Jacques Lacan, zgodnie z którą nowoczesny podmiot konstytuuje się poprzez identyfikację z obrazem – symbolicznym odbiciem siebie. Wolność nie polega na byciu sobą, lecz na:

byciu tym, czym system pozwala się rozpoznać jako „ja”.

W tym sensie wolność nowoczesna jest strukturalnie niejawna: podmiot utożsamia się z formą, która go konstytuuje i jednocześnie mu się wymyka.

7. Prawo współczesne: formalizm i nieoznaczoność

Nowoczesne prawo cywilne funkcjonuje w warunkach:

• ogromnej liczby norm,

• sprzecznych interpretacji,

• dominacji prawdy formalnej,

• proceduralizacji sensu.

W efekcie „wolny” podmiot podlega nieoznaczoności normatywnej, która:

• przewyższa stopniem złożoności dawne relacje niewolnicze,

• czyni podporządkowanie trudnym do uchwycenia,

• rozprasza odpowiedzialność.

To właśnie tu otwiera się przestrzeń jurysprudencji operacyjnej i kwantowej: prawo przestaje odnosić się do rzeczywistości, a zaczyna produkować stany operacyjne.

8. Paradoks końcowy: wolność mniej jawna niż niewola

Dochodzi tu do tezy granicznej:

Współczesna wolność jest ontologicznie mniej przejrzysta

niż historyczne formy niewolnictwa.

Nie dlatego, że jest „gorsza”, lecz dlatego, że:

• działa przez znaki,

• przez abstrakcje,

• przez niejawne struktury prawa.

Prawo cywilne nie zniewala bezpośrednio, lecz rozprasza przyczynowość, czyniąc zależność trudną do rozpoznania przez tego, kto jej podlega.

W perspektywie antropologicznej historia prawa cywilnego nie jest prostą historią emancypacji, lecz historią zmiany form podporządkowania:

• od jawnych relacji osobowych,

• do niejawnych relacji strukturalnych.

Forma prawa pozostaje,

treść się zmienia,

a wolność staje się coraz mniej widoczna dla tego, kto ją posiada.

Przypisy

1. Rudolf Stammler, Theorie der Rechtswissenschaft.

2. Thomas Aquinas, Summa Theologiae, I–II; Arystoteles, Polityka.

3. Karl Marx, W kwestii żydowskiej; K. Marks, F. Engels, Ideologia niemiecka.

4. Jacques Lacan, Écrits.

5. G. Radbruch, Gesetzliches Unrecht und übergesetzliches Recht.