Epistemologia prawa cywilnego

1. Dlaczego epistemologia jest brakującym ogniwem

Bez epistemologii:

• ontologia prawa (osoba, rzecz, zobowiązanie) wisi w próżni,

• architektura semiotyczna (procedura, dowód, narracja) wydaje się neutralna,

• nie widać momentu, w którym prawo odrywa się od rzeczywistości, a zaczyna produkować własne światy.

Tym momentem jest przejście od prawdy materialnej do prawdy formalnej, a następnie do operacyjnej produkcji faktów.

2. Klasyczny model: prawda materialna jako odniesienie

W klasycznym prawie cywilnym „fakt” ma odniesienie pozaprawne.

Epistemologicznie zakłada się, że:

• istnieje rzeczywistość empiryczna,

• zdarzenia są dane naocznie (bezpośrednio lub pośrednio),

• dowód ma charakter rekonstrukcyjny,

• sąd dąży do „ustalenia, jak było naprawdę”.

To jest epistemologia realistyczna, bliska:

• Arystoteles (prawda jako zgodność intelektu z rzeczą),

• klasycznemu empiryzmowi,

• zdroworozsądkowej teorii poznania.

Prawo:

odnosi się do świata, który istnieje niezależnie od niego.

Prawda materialna jest możliwa, bo:

• fakt jest uprzedni wobec normy,

• norma „przymierza się” do faktu,

• procedura ma charakter służebny.

3. Prawda formalna: moment epistemicznego pęknięcia

Przejście do prawdy formalnej oznacza zmianę źródła poznania.

Zamiast:

• poznania zmysłowego,

• rekonstrukcji rzeczywistości,

pojawia się:

• intelektualizm proceduralny,

• reguły dowodowe,

• ciężar dowodu,

• prekluzje,

• formalne granice poznania.

Epistemologicznie to jest ruch:

• od realizmu,

• ku konstruktywizmowi.

Fakt:

nie jest już tym, co się wydarzyło,

lecz tym, co zostało skutecznie wykazane w procedurze.

To moment, w którym prawo przestaje poznawać, a zaczyna selekcjonować.

4. Intelektualizm i interpretacja: droga do instrumentalizacji

W prawdzie formalnej:

• zmysłowość zostaje zastąpiona przez rozum proceduralny,

• „widzenie” zostaje zastąpione przez „kwalifikowanie”.

To odpowiada epistemologii:

• Immanuel Kant (prymat form poznania),

• późniejszym teoriom interpretacji,

• jurysprudencji argumentacyjnej.

Konsekwencja:

• fakt staje się modelem,

• model staje się narracją,

• narracja staje się narzędziem procesowym.

Na tym etapie prawda:

• nie jest już celem,

• jest zasobem.

To otwiera drogę do instrumentalizacji faktów.

5. Modele zamiast faktów

Kolejny etap to pełne przejście od faktu do modelu:

• „stan faktyczny” → konstrukcja,

• dowody → dane wejściowe,

• rzeczywistość → przestrzeń możliwych wersji.

Epistemologicznie jesteśmy blisko:

• Edmund Husserl (świat konstytuowany w akcie),

• teorii modeli,

• myślenia probabilistycznego.

Prawo nie pyta już:

„co się wydarzyło?”

lecz:

„która wersja jest wystarczająco uzasadniona operacyjnie?”.

6. Punkt graniczny: jurysprudencja kwantowa

W jurysprudencji kwantowej:

• fakt nie istnieje przed procedurą,

• prawda nie istnieje poza operacją,

• poznanie ingeruje w przedmiot poznania.

To dokładnie analogia do fizyki kwantowej:

• pomiar tworzy stan,

• obserwator jest częścią układu,

• nieoznaczoność jest strukturalna.

Epistemologia prawa staje się:

• relacyjna,

• probabilistyczna,

• antycypacyjna.

Fakt prawny to:

stan wygenerowany przez przecięcie procedury, narracji, dowodów i oczekiwań co do przyszłej oceny.

7. Cała sekwencja epistemologiczna (syntetycznie)

Można to ująć jako ciąg historyczno-ontologiczny:

1. Prawda materialna

– fakt jako odniesienie do świata empirycznego

2. Prawda formalna

– fakt jako wynik reguł poznania proceduralnego

3. Prawda operacyjna

– fakt jako efekt działania systemu

4. Prawda kwantowa (jurysprudencja kwantowa)

– fakt jako stan relacyjny, nieoznaczony i antycypowany

To nie są „błędy”.

To są kolejne ontologie poznania w prawie.

Im dalej prawo od poznania zmysłowego,

tym bliżej instrumentalizacji;

im bliżej instrumentalizacji,

tym bardziej prawo przestaje poznawać świat,

a zaczyna go produkować.