Ontologia – semiotyka – epistemologia prawa cywilnego

Teza wstępna 

Prawo cywilne nie może być dziś analizowane wyłącznie dogmatycznie. Jego rzeczywiste funkcjonowanie ujawnia się dopiero wtedy, gdy zostanie ujęte jako całość ontologiczno-semiotyczno-epistemologiczna. Każdy z tych poziomów uległ w nowoczesności zasadniczej transformacji, a ich rozjechanie się jest głównym źródłem napięć, iluzji oraz niespójności współczesnego prawa.

Prawo nie zmieniło się punktowo – zmieniło ontologię, sposób produkcji sensu i warunki prawdy jednocześnie.

I. Ontologia prawa cywilnego

Od bytu normatywnego do bytu operacyjnego

1. Klasyczna ontologia

W klasycznej ontologii prawa cywilnego podstawowymi bytami były:

• osoba,

• rzecz,

• zobowiązanie,

• odpowiedzialność.

Byty te miały charakter:

• względnie stabilny,

• zakorzeniony w rzeczywistości społecznej,

• uprzedni wobec procedury.

Prawo odnosiło się do świata, który istniał niezależnie od niego.

2. Ontologia nowoczesna: ius operativum

Wraz z proceduralizacją i racjonalizacją prawo przestaje operować na bytach „danych”, a zaczyna produkować byty operacyjne:

• stany faktyczne,

• kwalifikacje,

• narracje,

• ryzyka,

• odpowiedzialności modelowe.

Byt prawny:

• nie poprzedza operacji,

• lecz jest jej rezultatem.

Ontologia prawa staje się procesualna i relacyjna – byt istnieje o tyle, o ile jest przetwarzany przez system.

3. Konsekwencja ontologiczna

Prawo cywilne:

• nie opisuje już świata,

• lecz organizuje obieg zdarzeń jako materiału normatywnego.

Ontologia prawa przesuwa się od „bycia” ku „działaniu”.

II. Architektura semiotyczna prawa cywilnego

Od znaku referencyjnego do znaku operacyjnego

1. Znak w prawie klasycznym

W klasycznym modelu:

• znak prawny (pojęcie, norma, kwalifikacja) odsyłał do rzeczywistości,

• język prawa miał funkcję deskryptywno-normatywną,

• sens był stabilizowany przez odniesienie.

Semiotyka prawa była referencyjna.

2. Procedura jako maszyna znaków

W prawie nowoczesnym znak:

• nie odsyła do świata,

• lecz do innych znaków i operacji.

Procedura:

• filtruje znaki,

• hierarchizuje je,

• wygasza jedne i wzmacnia inne,

• produkuje sens poprzez sekwencję operacji, a nie odniesienie.

Prawo działa jak system semiotycznie domknięty (w sensie bliskim Niklas Luhmann).

3. Semiotyka operacyjna

Znaczenie w prawie cywilnym:

• nie jest „treścią normy”,

• lecz efektem przejścia przez architekturę proceduralną.

Sens nie jest odkrywany – jest wytwarzany.

III. Epistemologia prawa cywilnego

Od prawdy materialnej do prawdy operacyjnej

1. Epistemologia klasyczna: prawda materialna

W modelu klasycznym:

• fakt odnosi się do zdarzenia empirycznego,

• prawda jest zgodnością poznania z rzeczywistością (Arystoteles),

• procedura ma charakter służebny.

Prawo poznaje świat, choć niedoskonale.

2. Prawda formalna: zwrot proceduralny

Wraz z dominacją prawdy formalnej:

• poznanie zostaje podporządkowane regułom,

• fakt = to, co zostało wykazane,

• prawda traci charakter referencyjny.

Epistemologia przesuwa się ku intelektualizmowi (w duchu Immanuel Kant).

3. Prawda operacyjna i jurysprudencja kwantowa

W ius operativum:

• fakt nie istnieje przed procedurą,

• poznanie ingeruje w przedmiot poznania,

• możliwość przyszłej oceny (antycypacja) kształtuje zachowanie ex ante.

Epistemologia staje się:

• relacyjna,

• probabilistyczna,

• nieoznaczona.

To jest punkt, w którym pojawia się jurysprudencja kwantowa:

prawda jako chwilowy stan stabilizacji systemu, nie jako odniesienie do świata.

IV. Złożenie tryptyku: jeden system, trzy poziomy

Problem współczesnego prawa polega na tym, że:

• język dogmatyczny nadal operuje kategoriami klasycznymi,

• praktyka systemowa działa już w ontologii i epistemologii operacyjnej.

To rodzi iluzję ciągłości, która w rzeczywistości nie istnieje.

Prawo cywilne nie utraciło prawdy, sensu ani sprawiedliwości w wyniku błędu lub nadużycia.

Utraciło je dlatego, że przeszło na inny poziom ontologiczny, semiotyczny i epistemologiczny, którego klasyczne kategorie nie są w stanie już opisać.