Zmiana procedury jako ukryta nowelizacja prawa cywilnego

Streszczenie

Artykuł analizuje zmianę modelu postępowania cywilnego – w szczególności odejście od zasady prawdy materialnej na rzecz wzmocnionej kontradyktoryjności – jako zjawisko o skutkach wykraczających poza sferę proceduralną. Autor stawia tezę, że zmiana architektury postępowania cywilnego stanowiła de facto ukrytą nowelizację prawa cywilnego materialnego, polegającą na przekształceniu warunków realizacji jego norm. Teza ta zostaje osadzona w szerszym kontekście ahistorycznego używania pojęć ustrojowych, w szczególności trójpodziału władzy, które – przy niezmienionych nazwach – funkcjonują dziś w radykalnie odmiennym środowisku instytucjonalnym i społecznym.

Słowa kluczowe: procedura cywilna, prawo cywilne, kontradyktoryjność, semiotyka prawa, trójpodział władzy, ahistoryczność pojęć

1. Wprowadzenie: fikcja niezmienności prawa

Nowoczesne systemy prawne opierają swoją legitymizację na założeniu ciągłości: zmieniają się przepisy, lecz podstawowe instytucje i pojęcia zachowują rzekomo tożsamy sens. To założenie ma charakter normatywnej fikcji stabilizacyjnej, koniecznej dla funkcjonowania systemu, lecz zarazem epistemicznie ryzykownej.

Celem niniejszego tekstu jest wykazanie, że zmiana modelu postępowania cywilnego w Polsce w latach 90. XX wieku naruszyła tę fikcję, prowadząc do sytuacji, w której prawo cywilne materialne – mimo niezmienionego tekstu – funkcjonuje w innym porządku sensu niż wcześniej.

2. Procedura jako element konstytutywny prawa materialnego

2.1. Błąd instrumentalizacji procedury

W klasycznym ujęciu dogmatycznym procedura traktowana jest jako neutralny instrument realizacji prawa materialnego. Prawo postępowania cywilnego ma jedynie „uruchamiać” normy prawa cywilnego, które istnieją niezależnie od sposobu ich egzekwowania.

Z perspektywy ontologiczno-semiotycznej założenie to jest błędne. Prawo materialne funkcjonuje jako system znaków normatywnych niedomkniętych semantycznie, których sens zostaje ustabilizowany dopiero w ramach określonej procedury.

2.2. Zmiana modelu realizacji znaku

Odejście od zasady prawdy materialnej na rzecz kontradyktoryjności oznaczało zmianę podstawowego mechanizmu aktualizacji sensu normy:

• w modelu inkwizycyjnym sens normy był odkrywany przez sąd w relacji do rzeczywistości,

• w modelu kontradyktoryjnym sens normy jest wyłaniany w sporze stron, w granicach ich inicjatywy dowodowej i narracyjnej.

Zmiana ta dotyczy nie techniki, lecz ontologii obowiązywania normy.

3. Ukryta nowelizacja prawa cywilnego

3.1. Niezmieniony tekst – zmieniony sens

Choć tekst Kodeksu cywilnego pozostał w dużej mierze niezmieniony, zmieniły się:

• warunki dowodzenia,

• zakres aktywności sądu,

• znaczenie ciężaru dowodu,

• realna dostępność ochrony prawnej.

W konsekwencji ten sam przepis funkcjonuje dziś jako inny znak normatywny, ponieważ inny jest mechanizm jego domknięcia semantycznego.

3.2. Prawo cywilne jako byt proceduralnie zależny

Prawo cywilne nie istnieje w próżni. Jego realny sens jest współkonstytuowany przez prawo postępowania cywilnego. Zmiana procedury oznacza zatem zmianę warunków istnienia prawa cywilnego w praktyce.

W tym znaczeniu mamy do czynienia z ukrytą nowelizacją, która nie została przeprowadzona na poziomie legislacyjnym prawa materialnego, lecz na poziomie jego realizacji.

4. Analogia do trójpodziału władzy

4.1. Ahistoryczność pojęcia

Pojęcie trójpodziału władzy wywodzi się z określonego kontekstu historycznego i społecznego. Używane współcześnie często w sposób ahistoryczny, zakłada ono istnienie równowagi między władzą ustawodawczą, wykonawczą i sądowniczą.

Tymczasem:

• struktura państwa,

• skala administracji,

• rola sądów,

• znaczenie prawa ponadnarodowego

uległy zasadniczej transformacji.

4.2. Ciągłość nazwy, nie ciągłość sensu

Analogicznie jak w przypadku prawa cywilnego:

• nazwa instytucji pozostała ta sama,

• funkcja i sens uległy zmianie.

Trójpodział władzy funkcjonuje dziś jako symbol legitymizacyjny, nie jako realny opis struktury władzy. Podobnie prawo cywilne funkcjonuje jako „to samo” prawo, mimo że jego mechanizmy realizacyjne zostały gruntownie przekształcone.

5. Konsekwencje dla wykładni i orzecznictwa

Z perspektywy tej analizy szczególnie problematyczne staje się:

• bezrefleksyjne powoływanie się na orzecznictwo sprzed zmiany modelu proceduralnego,

• traktowanie go jako wyrazu „ciągłej linii interpretacyjnej”,

• pomijanie faktu, że orzeczenia te zapadały w innym reżimie semiotycznym.

W istocie mamy do czynienia z interpretowaniem obecnego prawa cywilnego przy użyciu sensów wypracowanych w innym porządku realizacyjnym.

6. Zakończenie: prawo w świecie, którego już nie ma

Zmiana procedury cywilnej nie była techniczną korektą, lecz przekształceniem architektury sensu prawa cywilnego. Analogicznie do trójpodziału władzy, mamy do czynienia z pojęciami, które zachowały swoje nazwy, lecz funkcjonują w świecie instytucjonalnym radykalnie odmiennym od tego, w którym powstały.

Prawo cywilne, podobnie jak trójpodział władzy, jest dziś często stosowane tak, jakby świat się nie zmienił. Ontologiczna i semiotyczna analiza pokazuje jednak, że zmiana świata oznacza zmianę prawa – nawet wtedy, gdy tekst pozostaje ten sam.